Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Quamvis infallibilitas novissimo demum tempore definita sit, eam nihilominus omni tempore romani pontifices tenuerunt, patres et theologi docuerunt, necnon concilia declaraverunt.

1. Romani pontifices infallibilitatem papalem semper tenuerunt consentiente universa ecclesia. Quod elucet abunde ex sequentibus pontificum actibus:

a) Romani pontifices saepe praescripserunt formulas fidei, ut Damasus papa pro haereticis et schismaticis orientalibus redeuntibus ad ecclesiam,¹ Hormisdas pro episcopis acacianis,² Leo IX pro Petro episcopo antiocheno,³ Paschalis II pro metropolitanis occidentalibus.⁴ Istae formulae pro tesseris orthodoxiae habebantur ab universa ecclesia. E. g. formula Hormisdae non solum subsignari debuit ab episcopis, qui ad schisma acacianum defecerant, sed immo subscripta fuit a 2500 episcopis,⁵ a patriarchis constantinopolitanis Epiphanio, Ioanne et Menna, ab imperatore Iustiniano,⁶ denique a patribus graecis et latinis synodi oecumenicae VIII.⁷

b) Romani pontifices haereticos et in fide quomodolibet errantes peremptorie damnarunt. Ita Victor I quartodecimanos (c. 196) et Theodotum coriarium damnavit,⁸ Zephyrinus (c. 202-219) montanistas,⁹ Stephanus († 257) rebaptizantes,¹⁰ Damasus (a. 380) apollinaristas,¹¹ Innocentius I (401-417) et Zosimus (a. 418) pelagianos,¹² Caelestinus (a. 431) nestorianos,¹³ Leo I (a. 449) eutychianos,¹⁴ alii papae alios haereticos peremptorie damnarunt et definitive vicerunt. Quamvis enim haeretici sententias latas repudiarent multosque ad suas partes traherent, ecclesia universalis iudicium romanorum pontificum semper agnovit et observavit. Immo vel concilia oecumenica huiusmodi iudiciis simpliciter accesserunt. E. g. patres concilii ephesini absque ulla disceptatione collaudant Caelestinum papam, "qui", aiunt, "ante nostram sententiam haeretica Nestorii dogmata damnavit, et ante nos sententiam in ipsum tulit prospiciens securitati ecclesiarum et piae sanctaeque fidei ... Coacti per Ss. canones et epistulam ss. patris nostri et comministri Caelestini ... ad lugubrem hanc contra eum sententiam necessario venimus."¹⁵

c) Romani pontifices decreta fidei a se lata irreformabilia esse censuerunt. Ita Zosimus (418) episcopos africanos monet, quod "patrum traditio apostolicae sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de eius iudicio disceptare nullus auderet ... ut nullus de nostra possit retractare sententia".¹⁶ Bonifacius I (422) scribit: "Universi fratres intelligant ... de nostro non esse iudicio retractandum ... Numquam enim licuit de eo rursus, quod semel statutum est ab apostolica sede, tractari".¹⁷ Caelestinus I (422-432): "Beatissimae et apostolicae sedis inviolabiles sanctiones sunt".¹⁸ Leo M. (451) concilio chalcedonensi omnem disputationem interdicit contra ea, quae ipse iam definiverit, "cum ... plenissime et lucidissime per litteras, quas ad beatae memoriae Flavianum episcopum misimus, fuerit declaratum, quae sit de sacramento incarnationis Domini nostri Iesu Christi pia et sincera confessio".¹⁹ Simplicius (476) ad Acacium episcopum constantinopolitanum: "Quia sanctae memoriae praedecessorum nostrorum exstante doctrina, contra quam nefas est disputare ... plana atque perfecta sunt omnia, quibus potest vel deceptus ab haereticis erudiri, vel in vinea Domini plantandus institui".²⁰ Clemens VI (1351) ecclesiae armenae credendum praescripsit: "Romanum pontificem, dubiis emergentibus circa fidem catholicam, posse per determinationem authenticam, cui sit inviolabiliter adhaerendum, finem imponere, et esse verum et catholicum, quidquid ipse auctoritate clavium sibi traditarum a Christo determinat esse verum: et quod determinat esse falsum et haereticum, sic censendum".²¹

d) Romani pontifices infallibilitatem sedis apostolicae negantes damnarunt. Sixtus IV (1478) damnavit propositionem Petri de Osma: "Ecclesia urbis Romae errare potest".²² Leo X damnavit errorem Lutheri: "Si papa cum magna parte ecclesiae sic vel sic sentiret, nec etiam erraret, adhuc non est peccatum aut haeresis, contrarium sentire ... donec fuerit per concilium universale alterum reprobatum, alterum approbatum".²³ Alexander VIII (1690) damnavit propositionem: "Futilis et toties convulsa est assertio de pontificis romani supra concilium oecumenicum auctoritate atque in fidei quaestionibus decernendis infallibilitate",²⁴ item propositionem gallicanam: "In fidei quoque quaestionibus praecipuas summi pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas ecclesias pertinere, nec tamen irreformabile esse iudicium, nisi ecclesiae consensus accesserit".²⁵

Constat ergo romanos pontifices semper conscios fuisse suae infallibilitatis eamque et verbis asseruisse et factis exercuisse in facie vultuque totius ecclesiae.

2. Patres et theologi infallibilitatem papalem semper docuerunt, sin minus litteraliter, certo tamen realiter.

a) Patres inde a saeculo secundo uno quasi ore sedem apostolicam praedicant esse incorruptae fidei cathedram. Ita:

S. Irenaeus statuit ecclesiam romanam esse normam fidei omnium ecclesiarum, quia vi primatus illaesam semper conservavit traditionem apostolicam: "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio".²⁶ Quod manifesto supponit infallibilitatem ecclesiae romanae sive episcopi romani, quippe cum ex mente Irenaei et totius antiquitatis auctoritas doctrinalis penes solum episcopum resideat.

S. Cyprianus affirmat "Petri cathedram" esse "ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est" et ad quam "perfidia [i. e. haeresis] non possit habere accessum".²⁷ Aliis verbis: Sedes romana, cum potiatur primatu, est principium unitatis pro omnibus episcopis, quia in fide nec fallit nec fallitur. Hoc testimonium non infirmatur eo, quod Cyprianus restitit papae Stephano decernenti, ne haeretici ad ecclesiam catholicam redeuntes rebaptizentur.²⁸ Nam Cyprianus existimavit (quamvis falso) istud decretum non pertinere ad fidem, sed ad disciplinam, et quidem ad rem disciplinarem variis in locis variam ac proin cuique episcopo liberam.²⁹ Quodsi ergo Stephani decreto restitit, restitit utique auctoritati papali, non tamen infallibilitati, ac etiam ipsam suam renitentiam contra auctoritatem papalem paulo post martyrio purgavit.³⁰

S. Hieronymus, quum orientales acriter dissiderent de quaestione, num in s. Trinitate admittendae essent una vel tres "hypostases", responsum peremptorium petiit a Damaso papa: "Ideo mihi cathedram Petri et fidem apostolico ore laudatam censui consulendam ... Apud vos solos incorrupta patrum servatur hereditas ... Vos estis lux mundi".³¹

S. Augustinus de causa Pelagii ait: "Inde [Roma] rescripta venerunt; causa finita est; utinam aliquando finiatur error".³²

"De hac re litteris beatae memoriae papae Innocentii dubitatio tota sublata est".³³

S. Prosper: "Non ergo cum istis [semipelagianis] nova acie dimicandum est ... Tunc istorum machinae fractae sunt, tunc in superbiae suae sociis ac principibus corruerunt, quando beatae memoriae Innocentius nefandi erroris capita apostolico mucrone percussit".³⁴

S. Petrus Chrysologus ad Eutychen Constantinopolim scripsit: "In omnibus autem hortamur te, frater honorabilis, ut his, quae a beatissimo papa romanae civitatis scripta sunt, obedienter attendas, quoniam beatus Petrus, qui in propria sede et vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nos enim pro studio pacis et fidei, extra consensum romanae civitatis episcopi, causas fidei audire non possumus".³⁵

Est ergo mendacium apertum fallibilistarum: doctrinam de romani pontificis inerrantia in fide patribus ignotam ac demum a theologis medii aevi paulatim inventam esse. Verum autem est:

b) Theologos eadem unanimitate clarius clariusque enuntiasse hanc doctrinam. Ex innumeris fere, qui incipiendo a Beda Venerabili († 735) usque ad aevum recens infallibilitatem pontificiam tutati sunt,³⁶ memorentur:

Principes theologiae scholasticae. S. Thomas, postquam statuit summo pontifici a Christo traditam esse potestatis plenitudinem super universam ecclesiam, et in hac potestatis plenitudine ipsi etiam datam esse plenitudinem potestatis doctrinalis, addit: "Ad illius auctoritatem pertinet editio symboli, ad cuius auctoritatem pertinet finaliter determinare ea, quae sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur. Hoc autem pertinet ad auctoritatem summi pontificis".³⁷ S. Bonaventura verbis disertis enuntiat plenitudinem auctoritatis magistralis pontifici commissam, cuius definitioni qui non acquieverit, reputandus sit haereticus: "Quia curia romana hoc determinat, haereticum est aliud pertinaciter affirmare".³⁸

Posterioris temporis theologi doctori angelico et seraphico omnino consentiunt testantibus Bellarmino, Suarezio aliisque multis.³⁹ Bellarminus "sententiam communissimam fere omnium catholicorum" esse affirmat propositionem: "Summus pontifex, cum totam ecclesiam docet, in his, quae ad fidem pertinent, nullo casu errare potest".⁴⁰ Suarez item: "Veritas catholica est pontificem definientem ex cathedra esse regulam fidei, quae errare non potest ... Ita docent hoc tempore omnes catholici doctores, et censeo esse rem de fide certam".⁴¹ Opinionem adversam soli gallicani ex tempore concilii constantiensis disseminare coeperunt. Attamen:

Gallicani ipsi eorumque fautores fassi sunt se defendere opinionem novam ac communi traditioni contrariam. Ita Gerson, antiquioris gallicanismi parens: "Ante synodum constantiensem sic occupaverat mentes plurimorum ista traditio [de infallibilitate papali], ut oppositorum dogmatizator fuisset de haeretica pravitate vel notatus vel damnatus".⁴² Tournely vero, aegre ferens recentiorem gallicanismum "ad usum delphini", i. e. saecularis potestatis, a theologis aulicis inventum et a rege impositum, gemit: "Non dissimulandum difficile esse, in tanta testimoniorum [pro infallibilitate papali] mole ... non recognoscere apostolicae sedis seu romanae ecclesiae certam et infallibilem auctoritatem; at longe difficilius est eam conciliare cum Declaratione cleri gallicani, a qua recedere nobis non permittitur".⁴³ Igitur nec adversarii negare possunt theologorum de pontificia infallibilitate consensum esse universalem et constantem.

3. Concilia oecumenica infallibilitatem papalem declaraverunt, et quidem ea quoque, in quibus cum occidente totus oriens conveniebat sive ante schisma orientale sive schismate ad tempus sublato.

a) Concilia oecumenica ante schisma orientale habita infallibilitatem romani pontificis, sin minus formaliter, saltem virtualiter et aequivalenter enuntiaverunt. Concilium ephesinum (431) non solum scribit se sententiae dogmaticae papae Caelestini "necessario" adhaerere,⁴⁴ sed proclamat: "Nulli dubium, immo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput fideique columna ... ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit et iudicium exercet".⁴⁵ In concilio chalcedonensi (451) lecta epistula dogmatica Leonis papae patres dixerunt: "Omnes ita credimus; orthodoxi ita credunt; anathema ei, qui non ita credit. Petrus per Leonem locutus est".⁴⁶ Concilium constantinopolitanum IV (869), accedendo formulae Hormisdae, sollemniter pronuntiavit: "Prima salus est regulam rectae fidei custodire et a patrum traditione nullatenus deviare, quia non potest D. N. I. Christi praetermitti sententia dicentis: 'Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam'. Haec, quae dicta sunt, rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica inviolabilis semper catholica custoditur religio ... Quapropter sequentes in omnibus sedem apostolicam et praedicamus omnia, quae ab ipsa decreta sunt ... in qua [sede apostolica] est integra christianae religionis et perfecta soliditas".⁴⁷ His concilia priora declarant in rebus fidei sedem apostolicam strenue esse sequendam, quippe quae neque de facto umquam erraverit, neque de iure errare possit, cum ipsi competat inerrantia beato Petro promissa.

b) Concilia oecumenica habita schismate ad tempus sublato infallibilitatem papalem lucidius adhuc professa sunt. Concilium lugdunense II (1274) confessionem fidei graecorum approbavit, in qua legimus: "Ipsa quoque sancta romana ecclesia summum et plenum primatum et principatum super universam ecclesiam catholicam obtinet, quem se ab ipso Domino in beato Petro, apostolorum principe et vertice, cuius romanus pontifex est successor, cum potestatis plenitudine recepisse veraciter et humiliter recognoscit. Et sicut prae ceteris tenetur fidei veritatem defendere, sic et, si quae de fide subortae fuerint quaestiones, suo debeant iudicio definiri."⁴⁸

In concilio florentino (1439) graeci cum latinis definierunt: "Sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem ... successorem esse beati Petri principis apostolorum, et verum Christi vicarium, totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum patrem ac doctorem exsistere; et ipsi in beato Petro pascendi, regendi et gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse."⁴⁹ Atqui, si romanus pontifex eandem plenitudinem potestatis habet ac Petrus apostolus; si ipsius est prae ceteris fidem defendere et definire; si ipse demum omnium christianorum summus doctor est, patet eum infallibilem esse.

Hinc pontificiam infallibilitatem "sancta sedes semper tenuit, perpetuus ecclesiae usus comprobat, ipsaque oecumenica concilia, ea imprimis, in quibus oriens cum occidente in fidei caritatisque unionem conveniebat, declaraverunt."⁵⁰

"At vero cum hac ipsa aetate, qua salutifera apostolici muneris efficacia vel maxime requiritur, non pauci inveniantur, qui illius auctoritati obtrectant", concilium vaticanum "necessarium omnino esse" censuit, "praerogativam, quam unigenitus Dei Filius cum summo pastorali officio coniungere dignatus est, sollemniter asserere".⁵¹

Concilium ergo vaticanum solummodo infallibilitatem pontificiam, quam ex Scriptura sacra Traditioneque christiana pontifices, patres, theologi et concilia eruerant et explicaverant, sollemniter asseruit sive proposuit. In hoc prorsus solo est "novitas" istius dogmatis, ut exhinc negatio infallibilitatis pontificiae sit haeresis formalis, cum usque ad concilium vaticanum fuerit tantummodo error haeresi proximus.

Obiectiones praecipuas contra infallibile magisterium romani pontificis resecuimus in argumentorum expositione. Supersunt tamen difficultates quaedam petitae partim ex falsa interpretatione dogmatis vaticani, partim ex falsa interpretatione historiae papalis.

I° Ex falsa interpretatione dogmatis vaticani fallibilistae inferunt admissa infallibilitate pontificia papam fieri impeccabilem et omniscium; papam definire posse, quidquid sibi libuerit; omnia et singula, quaecumque papa aliquis scripserit vel elocutus sit, fide divina credenda esse etc. Verum hae et similes facetiae retunduntur clarissimis verbis definitionis vaticanae: "Definimus: romanum pontificem, cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam ... infallibilitate pollere." His verbis tum condicio, sub qua, tum causa, ex qua papa infallibilis est describuntur ita, ut confundant absurditates citatas.

Condicio infallibilitatis papalis ea est, ut loquatur ex cathedra, scil. ut "omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definiat". Hinc papa, quoties non hoc sensu strictissimo loquitur ex cathedra, errare potest. Errare proinde potest tum in agendo tum in credendo tum in docendo. In agendo quidem, cum infallibile magisterium papae, uti per se patet, haudquaquam praetendat eiusdem impeccantiam seu immunitatem a peccato. In credendo etiam nihil obstat, quominus papa possit errare, immo fieri haereticus formalis et apostata a fide, licet plurimi theologi sentiant Deum hoc numquam permissurum esse.⁵² In docendo denique papa errare potest, scil. si docet ut magister privatus, vel ut episcopus ecclesiae romanae, vel ut metropolita et patriarcha occidentis, vel etiam ut papa, quatenus non stricte loquitur ex cathedra sensu supra exposito.

Causa infallibilitatis papalis vi definitionis vaticanae est "assistentia divina". Hinc papa infallibilis efficitur cooperatione supernaturali Spiritus Sancti, qui pontificem actu definientem praeservat ab errore. Quare ridicule adversarii asserunt nos papae attribuere omniscientiam vel saltem habitum inerrantiae personalem.⁵³ Tamen infallibilitas papae, cum non nitatur inspiratione nec revelatione, sed assistentia tantummodo divina, praesupponit operationem naturalem, qua pontifex adhibeat media humana ac praesertim studium, antequam definiat. Haec vero media satis adhibita esse numquam dubitandum est, cum Spiritus Sanctus, qui vult finem, infallibilem scil. definitionem, providere etiam debeat de mediis necessariis ad finem.⁵⁴ Quare fallibilistae insulse timent, ne papa leviter et ignoranter definiat.

II° Ex falsa interpretatione historiae papalis fallibilistae contendunt pontifices nonnullos, nempe Liberium, Vigilium et Honorium facto errasse in definiendo. Cum autem haec facta ad historiam ecclesiae pertineant et toties iam explorata sint, breviter tantum ea perstringimus.

Liberius (352-366) subscripsit tertiae formulae sirmiensi, in qua reticebatur vox "consubstantialis" (ὁμοούσιος), tessera nicaenae fidei contra arianos; Vigilius (538-555) quae prius in "Iudicato" damnaverat "tria capitula",⁵⁵ postea in "Constituto" iterum approbans; Honorius (625-638) ad Sergium, auctorem monotheletismi, duas epistulas dedit, in quibus nec de una nec de duabus voluntatibus in Christo loquendum esse consensit.

Ast haec facta prorsus nihil rei habent cum infallibili magisterio papae, cum in ipsis nulla definitio ex cathedra insit. Ex cathedra enim pontifex romanus tunc tantum loquitur, "cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit". Quod tamen nec Liberius, nec Vigilius, nec Honorius fecerunt, uti patet. Si ergo errarunt, certe non errarunt in definienda ex cathedra fide. Eos tamen haudquaquam errasse historiographi et apologetae iam dudum probarunt. Liberius violentia et aerumnis exsilii adactus subscripsit formulae sirmiensi tertiae, quae, quamvis sensu semiariano detorqueri posset, in se nullum errorem continet. Vigilius, quamvis in iudicandis tribus illis capitulis inconstans fuerit priore documento placare volens orientales, posteriore occidentales, tamen nullam doctrinam de fide utcumque tetigit. Honorius, a Sergio callide circumventus, imprudenter quidem dissuasit a praedicanda gemina voluntate in Christo atque ita inscienter confovit nascentem monotheletismi haeresim; verum orthodoxam doctrinam de duabus voluntatibus et operationibus physicis in Christo sine dubio admisit.⁵⁶

Petri successoribus Spiritus Sanctus promissus est, ut eo revelante novam doctrinam patefacerent, sed ut, eo assistente, traditam per apostolos revelationem seu fidei depositum sancte custodirent et fideliter exponerent." Denz. n. 1836.

Itaque evanescunt difficultates omnes, quas adversarii contra infallibilitatem romani pontificis congesserunt. Vel si quae adhuc remanent, dilucidantur ex iis, quae iamiam dicenda sunt de magisterii ecclesiastici exercitio.