Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

¹

1. Notio. Traditio latius quandoque accipitur quaelibet doctrina vel doctrinalis institutio sive voce sive scripto ab aliis ad alios transmissa. Quo sensu apostolus Traditiones christianas tum orales tum scriptas commendat: "Itaque, fratres, state et tenete Traditiones, quas didicistis sive per sermonem, sive per epistulam meam"² Similiter patres Traditionem interdum intelligunt omnem doctrinam revelatam sive scripto sive ore ad nos usque transmissam.

Attamen plerumque Traditio strictius intelligitur diversa a s. Scriptura. In divinis litteris verbum "tradendi" saltem duodecies hac significatione usurpatum obvenit,³ nec nisi semel 2 Thess 2, 15 certo usurpatur promiscue tam de doctrina per Scripturam quam de doctrina ore tradita. Patres quoque passim Traditionem vel opponunt Scripturae vel saltem distinguunt a Scriptura, uti in decursu huius capitis patebit. Unde secundum communem usum loquendi Traditio designat revelationem, quae et quatenus non Scriptura sacra, sed orali institutione ad nos pervenit. Quod quidem non ita intelligendum est, acsi Traditio nullis monumentis scriptis constet, sed ea ipsa notione, ut ipsi hagiographi, i. e. auctores librorum sacrorum eam non conscripserint. Quamvis enim Traditio primitus ore tantum transmissa sit atque nunc etiam ore maxime transmittatur, nihil tamen obest, quominus cursu saeculorum litteris quoque consignata sit et consignetur.

Traditio sic accepta duplex comprehendit elementum: doctrinam seu materiam transmissam et modum seu formam, qua transmittitur. Illa vocatur Traditio materialis; haec appellatur Traditio formalis. Utraque simul Traditionem sensu complexo constituit. In nostra disputatione aliquoties quidem Traditio complexe sumitur; primum tamen et principaliter ut Traditio formalis accipitur. Etenim sermo non est de veritatibus omnibus et singulis, quae Traditione innotescunt, sed de principio formali cognitionis, quo innotescunt, sive de fonte, e quo hauriuntur. Igitur:

2. Quaestio est, num praeter s. Scripturam alius sit fons revelationis, nempe divina Traditio. Catholici affirmant, protestantes negant.

Protestantes Scripturam tum solum iudicem fidei (regulam fidei proximam) agnoscunt,⁴ tum etiam solum fontem fidei (regulam fidei remotam) profitentur. Ita iam ipsi reformatores v. g. Lutherus: "Ego autem contra omnium patrum sententias, contra omnium angelorum, hominum, daemonum artes et eloquia pono Scripturam et evangelium... Hic sto, hic provoco, hic superbio et dico: Verbum Dei super omnia, maiestas Dei stat mecum!"⁵ Eos ad amussim sequuntur omnes et singulae Confessiones reformatae, v. g. Formula concordiae: "Credimus, confitemur et docemus unicam regulam et normam, secundum quam omnia dogmata omnesque doctores aestimari et iudicari oporteat, nullam aliam esse, quam prophetica et apostolica scripta cum Veteris tum Novi Testamenti... Reliqua vero sive patrum sive neotericorum scripta, quocumque veniant nomine, sacris litteris nequaquam sunt aequiparanda.⁶ Recentiores protestantes prioribus prorsus consentiunt.⁷ Si Traditionem admittunt, eam admittunt mere humanam, qua homines, quin Deus interveniat et assistat, proprias ideas christianas posteris transmittant et transmittendo adulterent. Eidem Traditionis notioni favent modernistae, qui tenent "in sacra Traditione nihil inesse divini . . .; ita ut nihil iam restet nisi nudum factum et simplex, communibus historiae factis aequandum; hominum nempe sua industria, solertia, ingenio scholam a Christo eiusque apostolis inchoatam per subsequentes aetates continuantium."⁸

Catholici autem Traditionem aeque ac s. Scripturam agnoscunt ut fontem divinum revelationis, per quem veritates fidei a Christo et apostolis usque ad nos pervenerunt et perveniunt. Ita conc. tridentinum expresse docet salutarem veritatem "contineri in libris scriptis et sine scripto Traditionibus, quae ex ipsius Christi ore ab apostolis acceptae, aut ab ipsis apostolis Spiritu Sancto dictante, quasi per manus traditae, ad nos usque pervenerunt".⁹ Similiter conc. vaticanum: "Fide divina . . . ea omnia credenda sunt, quae in verbo Dei scripto vel tradito continentur."¹⁰

Haec doctrina catholica ut plene pateat et contra novatores constet, duobus articulis disseremus de Traditionis divinae exsistentia et monumentis.

Traditionem esse fontem revelationis probatur testimonio oeconomiae christianae, Scripturae apostolicae et litteraturae patristicae.

Teste christiana oeconomia revelatio non tam Scriptura, quam potius Traditione orali 1° semper propagata fuit atque 2° semper propaganda erit.

1. Religio christiana Traditione semper propagata est. Etenim ipse Christus evangelium suum non scripto propagavit, sed verbo hominibus tradidit. Utque religionem a se praedicatam perpetuo stabiliret, eam non comprehendit libro, ex quo singuli fidem haurirent; quinimmo voce instituit discipulos, et ex discipulis selegit doctores auctoritate magistrali munitos. His autem magistris fidei non dixit: "Sedentes scribite", sed: "Euntes praedicate omni creaturae". Similiter hominibus non iniunxit: "Qui non legerit et intellexerit, condemnabitur", sed: "Qui vos audit, me audit", et: "Qui [vobis praedicantibus] non crediderit, condemnabitur".¹

Munus iniunctum apostoli exsecuti sunt praedicando evangelium, docendo iudaeos et gentiles, propagando ubique terrarum ecclesiam. De scriptione nihil vel parum curarunt. Alii ne verbulum quidem scripserunt; alii pauca scripserunt. Qui autem scripserunt, data occasione tantum scripserunt atque evangelio tandem longe lateque iam diffuso mediante orali Traditione. Fideles demum suos plerumque non remittunt ad libros scriptos, sed ad oralem praedicationem et Traditionem, ac propterea per singulas ecclesias constituunt episcopos magisterio authentico praeditos.²

Ergo antequam libri Novi Testamenti exsisterent, multo magis antequam in canonem collecti et in varias linguas versi legi possent in omnibus ecclesiis, iam praeclare floruit fides Traditione orali apostolorum eorumque successorum. Hinc illo tempore, gloriosissima illa fidei ac vitae christianae aera, haud alius fidei fons inveniri potest, quam oralis Traditio. Et cum, fatentibus protestantibus, apostoli a Christi ordinationibus non recesserint, omnino dicendum est Christum ipsum Traditionem ceu primum et ordinarium fontem posuisse, quo religio christiana contineretur, ex quo hauriretur et per quem propagaretur. Revera:

2. Religio christiana Traditione semper propaganda erit, quemadmodum inde ab initio propagata fuit. Modus propagandae et conservandae religionis a Christo statutus et ab apostolis observatus absque dubio pertinet ad essentiam oeconomiae christianae proindeque ad eiusdem indolem immutabilem. Nihil quidem impedit, quominus doctrina divina etiam libris comprehendatur, destinatis tum ipsi magisterio vivo, tum fidelibus, qui ab illo pendent. Magisterium tamen vivum, sicuti est summus iudex sive regula proxima fidei,³ ita censeri debet fundamentalis regula remota sive fons a Christo perpetuo institutus, cui speciali Dei providentia ut partialis fons superaddita est Scriptura sacra. Ergo modus conservandae revelationis, qui in ecclesia catholica viget et semper viguit, est vere christianus, i. e. insitus ipsi naturae religionis christianae; modus vero conservandae doctrinae a protestantibus confictus in solo instrumento Scripturae est antichristianus, quo ipsa indoles immutabilis a Christo suae religioni impressa subvertitur.

Eodem principio subvertitur insuper indoles universalis christianae religionis. Religio christiana "omnibus gentibus" et "omni creaturae" praedicari debet, quia Deus "omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire".⁴ Atqui patet non omnes homines omnium temporum lectione Scripturae ad agnitionem veritatis pervenire posse. Aliis desunt exemplaria Scripturae; cogita tot saecula, quae typographiam nondum cognoverunt, necnon tot regiones, quae necdum libros sive manuscriptos sive impressos cognoscunt! Alii, quamvis libri sacri ipsos non deficiant, vel litteras nesciunt, vel otio ad lectionem necessario destituuntur, vel iuventute aut hebetudine mentis a recta rerum lectarum intelligentia arcentur. Immo, uti alio loco ostendimus,⁵ genuina Scripturae intelligentia et interpretatio tam difficilis est totque cognitiones historicas, philologicas, theologicas requirit, ut vel doctissimi quique ei impares sint, nisi sole Traditionis illustrentur atque magisterio ecclesiae dirigantur. Quare non potest religio christiana omnibus transmitti solis scriptis. Quod et protestantes practice fatentur. Ut enim in religione erudiant fideles, per "ministros verbi" Bibliam explicant, Traditionem divinam et magisterium authenticum supplentes expositione arbitraria magistrorum omnimissione destitutorum. Hac agendi ratione clare ostendunt Scripturam solam non sufficere, atque principium protestanticum, quod reiicit Traditionem oralem, alienum esse ab oeconomia christiana.

Principium suum protestantes ex Scriptura probare tenentur, quippe qui affirment nihil credendum esse, quin ex Scriptura probetur. Atqui tantum abest, ut Scriptura ratum habeatur illud principium, ut potius reprobetur 1° implicite indole Novi Testamenti atque 2° explicite verbis Novi Testamenti.

1. Implicite indole Novi Testamenti. Neminem latet singulos libros apostolorum scriptos fuisse data occasione et particulari necessitate, eos accommodatos esse particularibus adiunctis tunc exsistentibus, necnon directos plerumque ad singulares ecclesias vel personas. Interna quoque dispositio librorum ea est, ut hagiographi nequaquam modo catechetico et ordine didactico tractent singula et omnia revelationis capita; immo nonnulla Christi facta et dicta ab omnibus enarrantur, alia, licet gravissima, ab uno tantum brevissime significantur, alia demum vix obiter indicantur ita, ut sola speculatione theologica cognosci valeant. Iam vero talis librorum indoles evidenter commonstrat apostolos scripta sua non considerasse unicam regulam formalem credendi seclusis Traditione atque magisterio vivo a Christo instituto.

Insuper teste eadem Novi Testamenti indole protestantes gratis omnino affirmant Scripturam comprehendere totam revelationem christianam atque proinde esse sufficientem regulam materialem credendi. Cum enim singuli apostoli occasionaliter tantum et independenter ab invicem quaedam capita doctrinae consignaverint, sola divina Spiritus Sancti directione fieri potuisset, ut demum libri omnes simul sumpti totam revelationem complecterentur. At vero talis directio specialis Dei nullo argumento demonstratur; immo ipso Novo Testamento excludi videtur. Etenim in evangeliis non raro legitur Christum docuisse permulta, quin ea, quae docuit, narrentur.¹ Exinde apparet apostolos a Spiritu Sancto motos non esse, ut totam revelationem scriberent. Ceterum ipsi protestantes ut divinitus revelata admittunt plures res, quae scriptae non sunt: baptismum infantium, quietem dominicam pro sabbatina (contra Exod 20, 8), iusiurandum non omne prohiberi (contra Mt 5, 34), manducari licite sanguinem et suffocatum (contra Act 15, 28 sq.), licere uti gladio (contra Mt 26, 52) etc.

Ergo Scriptura materialiter non magis quam formaliter est unica regula seu unicus fons fidei. Idem constat:

2. Explicite verbis Novi Testamenti, imprimis textibus paulinis et ioanneis. S. Paulus corinthios laudat, quod doctrinam, quam ore tantum eis tradiderat, tamquam normam fidei sequebantur: "Laudo vos, fratres, quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, praecepta (παραδόσεις = traditiones) mea tenetis."² Ut galatas ad rectam fidem reduceret, praedicationem suam oralem statuit tamquam regulam absolute sequendam: "Miror, quod sic tam cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in gratiam Christi in aliud evangelium ... Sed licet nos, aut angelus de caelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit."³ Thessalonicenses monet eiusdem ponderis esse Traditiones orales et Traditiones scriptas: "Itaque, fratres, state et tenete Traditiones, quas didicistis sive per sermonem, sive per epistulam nostram."⁴ Timotheum deprecatur, ut depositum fidei Traditione orali acceptum stricte servet: "Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide et in dilectione in Christo Iesu. Bonum depositum custodi per Spiritum Sanctum, qui habitat in nobis."⁵ Cumque tempus resolutionis suae instare sentiret,⁶ eidem Timotheo iniungit, ut doctrinam verbo acceptam hominibus commendet ad alios edocendos idoneis: "Tu ergo, fili mi, confortare in gratia, quae est in Christo Iesu; et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere."⁷ S. Ioannes, qui omnes hagiographos Novi Testamenti vita superavit, nusquam tamen ad eorum scripta provocat, sed Traditionem ut normam fidei maxime inculcat. Ait enim: "Vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat. Si in vobis permanserit, quod audistis ab initio, et vos in Filio et Patre manebitis."⁸ Eundem apostolum maxime oralem Traditionem aestimasse eamque scriptae institutioni praetulisse apparet ex his verbis: "Plura habens vobis scribere, nolui per chartam et atramentum: spero enim me futurum apud vos, et os ad os loqui."⁹

Ex his omnibus claret Traditionem tempore apostolorum fontem revelationis praecipuum fuisse, eamque secundum apostolos praecipuum fidei fontem semper mansuram esse. Itaque apostoli toto caelo distant a principio protestantium, qui s. Scripturam ceu unicum revelationis fontem et solam fidei normam statuunt.

Quidquid protestantes contra patrum auctoritatem debla- terant, nihilominus concedere debent scriptores illos vetustissimos genuino modo tradere sensum christianum tunc vigentem, necnon sensum Christi, apostolorum eorumque discipulorum rectius interpretari quam novatores saeculi XVI vel XX. Iam vero patres inde ab aevo apostolico innumeris locis Traditionem praedicant esse fontem revelationis divinae. Sescentos tamen textus huc spectantes cum recensere nequeamus, ad systematicos tantum tractatus alludimus, quos de nostra quaestione elucubrarunt s. Irenaeus, Tertullianus, Vincentius lirinensis.

1. S. Irenaeus Traditionis principium praeclare exponit et contra haereticos sui temporis applicat in opere: "Adversus haereses" (circa a. 180). Docet etenim Traditione fidem apostolorum ubique terrarum in ecclesiis unam et illaesam custodiri: "Ecclesia enim per universum orbem usque ad fines terrae seminata, et ab apostolis et discipulis eorum accepit fidem ... Hanc fidem ecclesia, et quidem in universum mundum disseminata, diligenter custodit, quasi unam domum inhabitans et similiter credit iis, videlicet quasi unam animam habens et unum cor, et consonanter haec praedicat et docet et tradit, quasi unum possidens os. Nam etsi in mundo loquelae dissimiles sunt, sed tamen virtus traditionis una et eadem est. Et neque hae quae in Germania sunt fundatae ecclesiae aliter credunt aut aliter tradunt; neque hae quae in Hiberis sunt, neque hae quae in Celtis, neque hae quae in Oriente, neque hae quae in Aegypto, neque hae quae in Lybia, neque hae quae in medio mundi constitutae: sed sicut sol, creatura Dei, in universo mundo unus et idem est; sic et lumen, praedicatio veritatis, ubique lucet, et illuminat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire."¹

Obortae autem disceptationes dirimendae cunctaeque haereses repellendae sunt recurrendo ad Traditionem magis quam ad Scripturas: "Non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab ecclesia sumere, cum apostoli, quasi in depositorium dives, plenissime in eam contulerint omnia quae sint veritatis ... Quid enim? Et si de aliqua modica quaestione disceptatio esset, nonne oporteret in antiquissimas recurrere ecclesias, in quibus apostoli conversati sunt, et ab eis de praesenti quaestione sumere quod certum et re liquidum est? Quid autem si neque apostoli quidem Scripturas reliquissent nobis, nonne oportebat ordinem sequi traditionis, quam tradiderunt iis, quibus committebant ecclesias? Cui ordinationi assentiunt multae gentes barbarorum, eorum qui in Christum credunt, sine charta et atramento scriptam habentes per Spiritum in cordibus suis salutem, et veterem traditionem diligenter custodientes ... Quibus si aliquis annuntiaverit ea, quae ab haereticis adinventa sunt, proprio sermone eorum colloquens, statim concludentes aures, longe longius fugient, ne audire quidem sustinentes blasphemum colloquium. Sic per illam veterem apostolorum traditionem ne in conceptionem quidem mentis admittunt, quodcumque eorum portentiloquium est: neque enim congregatio [conciliaris episcoporum] fuit apud eos, neque doctrina [scriptis] instituta."²

Ipsius denique Traditionis testes authentici sunt episcopi, qui apostolis rite succedunt: "Quapropter eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt ... Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis ecclesiae successio, et id quod est sanum et irreprobabile conversationis et inadulteratum et incorruptibile sermonis constat. Hi enim ... fidem nostram custodiunt ... et Scripturas sine periculo nobis exponunt, neque Deum blasphemantes, neque patriarchas exhonorantes, neque prophetas contemnentes."³ "Sed quoniam valde longum est omnium ecclesiarum enumerare successiones" episcopales, sat est inspicere Traditionem ecclesiae romanae:⁴ "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio."⁵

2. Tertullianus in libro "De praescriptione haereticorum" (c. a. 200) principium Traditionis ab Irenaeo expositum ad formam iuridicam redigit, ut cunctarum aetatum haereticos confundat. Praescriptio iuris civilis in eo est, ut omnis actio iudicialis contra diuturnum alicuius rei possessorem a limine reiiciatur. Ita secundum Tertullianum omnis querela haereticorum contra ecclesiam a limine refutatur iure praescriptionis religiosae, qua ecclesia e Christi et apostolorum tempore possidet doctrinam traditam: "Hinc igitur dirigimus praescriptionem: si Dominus Iesus Christus apostolos misit ad praedicandum, alios non esse recipiendos praedicatores, quam Christus instituit ... Quid autem praedicaverint, id est, quid illis Christus revelaverit, et hic praescribam non aliter probari debere, nisi per easdem ecclesias, quas ipsi apostoli condiderunt, ipsi eis praedicando, tam viva, quod aiunt, voce, quam per epistulas postea. Si haec ita sunt, constat proinde omnem doctrinam, quae cum illis ecclesiis apostolicis, matricibus et originalibus fidei, conspiret, veritati deputandam, sine dubio tenentem, quod ecclesiae ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo accepit; reliquam vero omnem doctrinam de mendacio praeiudicandam, quae sapiat contra veritatem ecclesiarum et apostolorum et Christi et Dei ... Communicamus cum ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis."⁶

Traditionem a veritate aberrasse vel aberrare posse absurdum dicit Tertullianus sic perstringens arrogantiam haereticorum: "Age nunc, omnes erraverint; deceptus sit apostolus de testimonio reddendo, nullam [ecclesiam] respexerit Spiritus Sanctus, uti eam in veritatem deduceret, ad hoc missus a Christo, ad hoc postulatus de Patre, ut esset doctor veritatis; neglexerit officium Dei villicus, Christi vicarius, sinens ecclesias aliter interim intelligere, aliter credere, quam ipse per apostolos praedicabat: ecquid verisimile est, ut tot ac tantae [ecclesiae] in unam fidem erraverint? Nullus inter multos eventus unus est exitus: variasse debuerat error ecclesiarum. Ceterum, quod apud multos unum invenitur, non est erratum, sed traditum. Audeat ergo aliquis dicere illos errasse, qui tradiderunt? Quoquo modo sit erratum; tamdiu utique regnavit error, quamdiu haereses non erant. Aliquos marcionitas et valentinianos liberanda veritas exspectabat: interea perperam evangelizabatur, perperam credebatur ... tot opera fidei perperam administrata, tot virtutes, tot charismata perperam operata ..."

Contra hanc ecclesiae Traditionem haereticos nefas est appellare ad Scripturam, cum ecclesia sola iure praescriptionis rite possideat et exponat libros sacros: "Ergo non ad Scripturas provocandum est: nec in his constituendum certamen, in quibus aut nulla, aut incerta victoria est, aut par incertae. Nam etsi non ita evaderet collatio Scripturarum, ut utramque partem parem sisteret, ordo rerum desiderabat illud prius proponi, quod nunc solum disputandum est: quibus competat fides ipsa? cuius sint Scripturae? a quo, et per quos, et quando, et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt christiani? Ubi enim apparuerit esse veritatem et disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum et expositionum, et omnium traditionum christianarum ..."⁷ "Si haec ita se habent, ut veritas nobis adiudicetur, quicumque in ea regula incedimus, quam ecclesia ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo tradidit, constat ratio propositi nostri, definientis non esse admittendos haereticos ad ineundam de Scripturis provocationem, quos sine Scripturis probamus ad Scripturas non pertinere."⁸

Clarius et explicitius principium protestanticum de sola Scriptura vix reiici, principium catholicum de Scriptura et Traditione vix stabiliri posset.

3. S. Vincentius lirinensis duo "Commonitoria" scripsit (a. 434) constituentia compendium proprium de regula fidei. Et ita quidem regulam fidei theoretice enuntiat, principium protestanticum in antecessum convellens: "Saepe igitur magno studio et summa attentione perquirens a quamplurimis sanctitate et doctrina praestantibus viris, quonam modo possim certa quadam et quasi generali ac regulari via catholicae fidei veritatem ab haereticae pravitatis falsitate discernere, huiusmodi semper responsum ab omnibus fere retuli, quod sive ego, sive quis alius vellet exsurgentium haereticorum fraudes deprehendere laqueosque vitare et in fide sana sanus atque integer permanere, duplici modo munire fidem suam, Domino adiuvante, deberet: primum scilicet divinae Legis auctoritate, tum deinde ecclesiae catholicae traditione. Hic forsitan requirat aliquis: Cum sit perfectus Scripturarum canon, sibique ad omnia satis superque sufficiat, quid opus est, ut ei ecclesiasticae intelligentiae iungatur auctoritas? Quia videlicet Scripturam sacram pro ipsa sua altitudine non uno eodemque sensu universi accipiunt, sed eiusdem eloquia aliter atque aliter alius atque alius interpretatur; ut pene quot homines sunt, tot illinc sententiae erui posse videantur. Aliter namque illam Novatianus, aliter Sabellius, aliter Donatus exponit, aliter Arius, Eunomius, Macedonius; aliter Photinus, Apollinaris, Priscillianus, aliter Iovinianus, Pelagius, Caelestius; aliter postremo Nestorius. Atque idcirco multum necesse est, propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiasticae et catholicae sensus normam dirigatur."⁹

Hac regula theoretice stabilita antiquitatem etiam practice semper usam esse affirmat Vincentius lirinensis: "Diximus fuisse semper et esse hodieque catholicorum consuetudinem, ut fidem veram duobus his modis approbent, primum divini Canonis auctoritate, deinde ecclesiae catholicae traditione ... Quod ne praesumptione magis nostra quam auctoritate ecclesiastica promere videremur, exemplum adhibuimus sancti concilii, quod ante triennium ferme (431) in Asia apud Ephesum celebratum est. ... Ubi cum de sanciendis fidei regulis disceptaretur, ne qua illic forsitan profana novitas in modum perfidiae ariminensis obreperet, universis sacerdotibus, qui illo ducenti fere numero convenerant, hoc catholicissimum, fidelissimum atque optimum factu visum est, ut in medium sanctorum patrum sententiae proferrentur, quorum alios martyres, alios confessores, omnes vero catholicos sacerdotes fuisse et permansisse constaret; ut scilicet rite atque sollemniter ex eorum consensu atque decreto antiqui dogmatis religio confirmaretur et profanae novitatis blasphemia condemnaretur."¹⁰

Incassum adversarii obiiciunt eos patrum et scholasticorum textus, quibus sufficientia solius Scripturae extollitur.¹¹ Nam patres et theologi subintelligunt Scripturam solam sufficere sola Traditionis ecclesiasticae illustratam et fecundatam, uti v. g. Vincentius lirinensis loco supra laudato diserte explicat. Traditione manuducti patres et theologi in Scriptura multa invenerunt, quae in littera sacrorum librorum vel vix vel nusquam inveniuntur, sive quod in allusionibus acquiescebant, sive quod sensum spiritualem ubique fere admittebant, sive quod conclusiones e textibus Scripturae deducebant. Quamvis autem ex Scriptura ita per Traditionem explicata fere omnes veritates revelatae constent, patres nihilominus censent esse quasdam veritates, quae sola Traditione innotescant. Ita s. Basilius: "Ex asservatis in ecclesia dogmatibus et praedicationibus alia quidem habemus e doctrina scripto prodita, alia vero nobis in mysterio tradita recepimus ex traditione apostolorum, quorum utraque vim eandem habent ad pietatem, nec iis quisquam contradicet: nullus certe, qui vel tenui experientia noverit, quae sint ecclesiae instituta."¹²

Itaque protestantes, qui Bibliam solam, exclusa Traditione, statuunt regulam fidei, aperte contradicunt toti oeconomiae a Christo ordinatae, toti Novo Testamento ab apostolis condito, toti demum antiquitati a patribus descriptae. Regula autem catholica, quae tenet praeter Scripturam etiam Traditionem esse fontem genuinum eumque praecipuum fidei, congruens est oeconomiae christianae, Scripturae apostolicae et litteraturae patristicae. Ergo regula fidei protestantica est aperte achristiana, regula catholica aperte christiana.

Postquam statutum est Traditionem oralem exsistere fontem praecipuum, quo revelatio a Christo et apostolis decurrit usque ad nos, disserendum iam est de monumentis sive documentis antiquis, quibus veritates ore traditae pedetentim consignatae fuerunt. Et quidem dicemus de monumentis Traditionis in genere, necnon singillatim de operibus patrum et de scriptis theologorum.

De monumentis in genere tria considerantur: necessitas, species et certitudo.

1. Monumentorum necessitas. Monumenta Traditionis non quidem absolute, sed tamen secundum quid sunt necessaria.

a) Monumenta Traditionis non sunt absolute necessaria. Etenim organum princeps a Christo electum ad Traditionem testandam, transmittendam et conservandam est successio apostolica, i. e. magisterium semper vivens ecclesiae, uti ex articulo praecedenti patet. Unde Traditio perenniter custoditur et manifestatur testimonio vivo episcoporum ecclesiam actu regentium. Et quidem consensus moralis episcoporum, cum convertatur cum magisterio totius ecclesiae dispersae,¹ est testimonium infallibile Traditionis. Licet ergo nulla monumenta exsisterent vel adhiberentur ad comprobandam veritatem traditam, veritas tradita constaret eo ipso, quod in eam consentit collegium episcoporum. Nihilominus:

b) Monumenta Traditionis sunt necessaria secundum quid ad Traditionem conservandam et indagandam. Licet enim magisterium ecclesiae habeat "charisma veritatis certum", tamen veritatem non assequitur charismate revelationis novae. Propterea necessaria saepe est inquisitio in fidem et professionem antiquitatis christianae, ubi vel consensus praesens non est satis perspicuus, vel quoties ad fideles instruendos aut haereticos confundendos demonstranda est connexio professionis praesentis cum antiquitate et unitas fidei per omnes aetates. Ergo magisterium vivens ecclesiae atque, a fortiore, scientia theologica indigent subsidio monumentorum Traditionis.

2. Monumentorum species. Traditiones pristinas documentis variis consignaverunt tum praepositi ecclesiae, tum simplices fideles, tum aliquando etiam haeretici et infideles. Praecipua documenta haec sunt:

a) Acta conciliorum, summorum pontificum et episcoporum singularium. Haec acta primo loco ponuntur tum quia sunt testimonia immediata custodum Traditionis, tum quia insimul sunt iudicia authentica magisterii, quae constituunt etiam regulam proximam fidei.

b) Symbola fidei, nominatim symbolum apostolicum, nicaeno-constantinopolitanum, athanasianum et tridentinum. Commentaria in symbola sunt catechismi variorum temporum et variarum ecclesiarum, inter quos eminet "catechismus romanus ex decreto concilii trident. a Pio V editus".²

c) Libri liturgici: missalia, sacramentaria, pontificalia, ritualia, breviaria, omnia denique monumenta, quae spectant ad cultum religiosum. Quae quidem eximiae auctoritatis sunt secundum illud: "Legem credendi lex statuit supplicandi".³ Liturgiae nempe practice exprimunt dogmata fidei et ad oculos demonstrant Traditiones antiquissimae ecclesiae.

d) Ius canonicum omnium aetatum: libri paenitentiales, canones disciplinares, leges ecclesiasticae generales et particulares. His omnibus nempe vita christianorum ad normam fidei dirigitur ac proinde ipsa fides copiose manifestatur.

e) Opera artis christianae sculpta, picta, architectonica in catacumbis, cryptis, sacrariis, sarcophagis, cathedris, supellectilibus sacro vel profano usui fidelium destinatis, in quibus saepissime inscriptiones vel epigrapha inveniuntur. Huiusmodi monumenta doctrinam traditam aliquando vividius illustrant quam libri scripti, quia veterum vitam, cultum fidemque ipsam arte oculis subiiciunt.

f) Documenta historiae ecclesiasticae quaecumque: acta martyrum, vitae sanctorum, historia haeresum, dogmatum, pontificum, episcoporum, ordinum religiosorum etc.

g) Scripta patrum et theologorum, quae omnibus aliis monumentis Traditionis ita praestant, ut singillatim tractari mereantur.

3. Monumentorum certitudo. Monumenta antiquitatis eatenus praebent argumentum certum Traditionis divinae, quatenus consensum successorum apostolorum manifestant. Quod quidem contingit:

a) Quando monumenta omnium aetatum congruentia aliquam doctrinam ut revelatam perhibent. Hoc sane idem est, acsi successores apostolorum sive magisterium vivens omnium saeculorum una cum ecclesia discenti coram sisteretur ad testandam fidem inde ab apostolis semper praedicatam. Atqui manifestior demonstratio Traditionis nulla cogitari potest. Ergo...

b) Quando monumenta unius tantum aetatis congruentia aliquam doctrinam ut revelatam perhibent. Sic enim ostenditur magisterium vivens respectivae aetatis in illam doctrinam consensisse. Atqui consensus magisterii vivi singulae cuiusvis aetatis fidem infallibiliter testatur. Ergo...

c) Quando monumenta prostant numero quidem pauca, sed pondere talia, ut communem fidem ecclesiae referant. Etenim sunt veritates, quae raris monumentis expressae fuerint. Item permulta monumenta antiqua cursu saeculorum perierunt. Perpensis tamen indole et adiunctis, pauca monumenta, quae supersunt, consensum magisterii certo interdum demonstrare valent. Ergo...

d) Quando demum vel unico monumento probatur ecclesiam sollemni iudicio doctrinam aliquam ut revelatam proposuisse. Si enim sollemni iudicio concilii oecumenici vel summi pontificis infallibiliter constat doctrinam aliquam revelatam esse, a fortiore constat eam ab apostolis eorumque successoribus esse traditam. Ergo...

Scholion. Ex dictis aestimare licet canonem pernotum s. Vincentii lirinensis: "Magnopere curandum est, ut id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est. Hoc est etenim vere proprieque catholicum."⁴ Haec regula est positiva, i. e. id omne catholicum est, "quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est"; non vero exclusiva, i. e. quasi id solum catholicum sit, "quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est". Nam permulta in Traditione implicite tantum continentur atque demum decursu saeculorum et progressu cognitionis et propositionis explicite ab ecclesia docenti praedicantur, necnon creduntur ab ecclesia discenti. Quamvis autem de his non valeat illud s. Vincentii sensu exclusivo sumptum, tamen vere proprieque catholica sunt. Quod quidem nec ipse Vincentius diffitetur, cum in opere suo maximi faciat progressum fidei per explicitiorem cognitionem et propositionem earum veritatum, quae prius implicite solummodo admittebantur.⁵

Patres in sensu lato intelliguntur omnes auctores ecclesiastici, qui prioribus saeculis doctrinam christianam scriptis illustrarunt.¹

Patrum nomine vocantur, quia ecclesiam iuvenilem sustinuerunt, i. e. primis circiter octo saeculis. Unde s. Ioannes damascenus († 764) ultimus pater vocetur. Minus apte interdum patrum aetas usque ad saeculum XII extenditur; nam tunc ecclesiae aliquae quidem particulares minores natu erant, non vero ecclesia universalis, quam respicit titulus patris. Iam ponderanda est auctoritas tum patrum consentientium, tum patrum singularium.

1. Auctoritas patrum consentientium. Propositio: Consensus unanimus patrum de aliqua doctrina ut revelata est certum argumentum Traditionis divinae.

Explicatur. In propositione dicitur:

a) Consensus unanimus patrum. Nam patres eatenus Traditionem infallibiliter testantur, quatenus fidem ecclesiae universalis repraesentant. Atqui fidem universalis ecclesiae nec singuli patres, nec patres plurium ecclesiarum particularium repraesentare valent, sed patres totius orbis tantum sive consensus omnium patrum moraliter sumptus. Qui consensus constare potest directe vel indirecte. Directe sive cumulatione consensus constat, si tot patres allegari possunt, ut unanimitas moralis numerice probata appareat. Huc spectat regula cardinalis Perronii a theologis communiter recepta: "Tunc unanimus consensus patrum cumulate probatus aestimari debet, cum singularum nationum eminentissimi in alicuius rei adsertione consentiunt, ita ut inter illos nemo, qui semper orthodoxus semper orthodoxis adhaesit, dissentiat." Indirecte sive illatione consensus constat, si ea est patrum testificantium condicio, ut ex plurium testimonio omnium sententia totiusque ecclesiae fides inferri valeat. Idque contingit, cum conveniunt omnes patres occidentales,² vel omnes patres posteriores, qui floruerunt, postquam doctrina aliqua primum impugnari vel tractari coepta est, vel plures patres aetate et patria diversi, ceteris non abnuentibus,³ vel demum pauci patres, quos duces in aliqua controversia sequitur tota ecclesia, v. g. Basilius, Hilarius, Athanasius, duo Gregorii, Augustinus mysterium ss. Trinitatis contra arianos defendentes; Cyrillus alexandr., Leo M., Agatho, Sophronius dogma christologicum contra nestorianos et monophysitas statuentes; Augustinus et Fulgentius pro gratia contra pelagianos militantes.

b) De aliqua doctrina ut revelata. Non ergo sufficit, ut patres doctrinam quandam affirment, sed requiritur, ut eam revelatam esse affirment. Quod quidem docere debent vel verbis expressis vel saltem aequivalentibus dicendo v. g. totam ecclesiam sic credere, contrariam opinionem esse haereticam, necessarium esse omnino talem doctrinam amplecti etc. Contra, patrum licet consentientium sententia tuta non est, si doctrinam non docent esse revelatam, ab ecclesia professam, absolute necessariam. A fortiore non est certum testimonium patrum, dum opinando, dubitando, inquirendo agunt doctores privatos. Exemplum celebre habes chiliasmum plurium patrum vetustiorum, puta Papiae, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Commodiani, Sulpicii Severi. Haec eorum opinio de regno millenario tuta non est tum quia alii patres permulti eam reiiciunt, tum quia chiliastae ipsi ingenue fatentur oppositam sententiam fidei non contradicere.⁴

c) Est certum argumentum Traditionis divinae. Doctrinae scil., quae consensu patrum ut revelatae affirmantur, eo ipso infallibili certitudine probantur pertinere ad Traditionem. Et quidem ad Traditionem divinam sive divino-apostolicam, i. e. ad depositum fidei a Deo per apostolos traditam, non ad traditiones tantum ecclesiasticas (praecepta nempe et instituta, quae post apostolos in ecclesia initium sumpserunt), neque ad traditiones humano-apostolicas (quae ortum habent ab ipsis apostolis ut primis ecclesiae pastoribus).

Probatur. Propositionem nostram invicte stabiliunt:

a) Doctores christiani universi. Et primo quidem ipsi patres, quos tamen hic solummodo ut testes historicos allegamus. Ita s. Cyrillus alexandrinus: Facile quis se corriget ab erroribus, "si sanctorum patrum labores scrutatus fuerit, qui ab omnibus ob rectitudinem et certitudinem dogmatum celebrantur omniumque approbationem meruerunt; tunc sollerter suam fidem explorabit. Omnibus enim, quibus integra mens est, propositus est hic scopus, ut illorum opiniones sequantur, quoniam et ipsi, apostolica et evangelica traditione cum mentem implessent suam ac fidei doctrinam recte ac citra labem et errorem admodum tractassent, luminaria in mundo fuerunt, verbum vitae continentes."⁵ S. Vincentius lirin.: "Necesse est profecto omnibus deinceps catholicis, qui sese ecclesiae matris legitimos filios probare student, ut sanctae sanctorum patrum fidei inhaereant, agglutinentur, immoriantur, profanas vero profanorum novitates detestentur, horrescant, insectentur, persequantur."⁶ Cassiodorus: "Vias intelligentiae patrum labore repertas pio studio subsequamur ... Hoc procul dubio credamus esse divinum; si quid dissonum aut discordans patrum regulis contigerit inveniri, vitandum esse iudicemus."⁷

Patrum viam triverunt etiam theologi scholastici totius medii aevi. Ita s. Anselmus cantuariensis, pater theologiae scholasticae, profitetur se in expositione Scripturae nihil admittere, "quod non catholicorum patrum scriptis cohaereat",⁸ plures autem veritates solis "sanctorum patrum post apostolos et evangelistas inexpugnabilibus rationibus ... sine Scripturae auctoritate probari" posse.⁹ Petrus lombardus protestatur Librum Sententiarum tramitem patrum sequi: "In quo [libro] maiorum exempla doctrinamque reperies ... Sicubi vero patrum vox nostra insonuit, non a paternis discessit limitibus."¹⁰ Secundum s. Bonaventuram documenta patrum convenientia eiusdem firmitatis sunt ac eloquia Scripturarum.¹¹ Similiter sentiunt omnes scholastici, immo omnes omnium saeculorum theologi, exceptis solis protestantibus et liberalismi atque modernismi fautoribus.

b) Concilia omnia in eo sunt, ut arcte sequantur doctrinam fidei a patribus traditam. De concilio nicaeno I (325) s. Athanasius scribit: "Episcopi non sibimetipsis adinvenientes verba, sed habentes ea a patribus testimonia conscripserunt."¹² Concilium constantinopolitanum I (381) macedonianos adegit, ut starent "iudicio patrum, qui floruerunt, antequam nascerentur illae hareses, de quibus agebatur".¹³ Concilium ephesinum (431) statuit: "Divinitus placuit nihil aliud posteris credendum decernere, nisi quod sacra sibi consentiens ss. patrum tenuerit antiquitas."¹⁴ Concilium constantinopolitanum II (553): "Confitemur nos fidem tenere et praedicare ..., quam ss. patres confessi sunt et explanarunt."¹⁵ Concilium lateranense a. 649: "Si quis secundum ss. patres non confitetur proprie et secundum veritatem omnia, quae tradita sunt et praedicata sanctae catholicae et apostolicae Dei ecclesiae ... condemnatus sit."¹⁶ Concilium constantinopolitanum IV (869): "Per aequam et regiam divinae iustitiae viam inoffense incedere volentes, veluti quasdam lampades semper lucentes et illuminantes gressus nostros, qui secundum Deum sunt, ss. patrum definitiones et sensus retinere debemus."¹⁷ De posterioribus conciliis non est cur dicamus.

c) Ratio theologica e necessitudine patrum ad magisterium ecclesiae coaevum et posterum. Patres intima necessitudine coaluerunt cum magisterio coaevo ecclesiae. Plurimi eorum erant episcopi proindeque pertinebant ad magisterium tunc vivens; qui autem episcopi non erant, ab episcopis consulebantur et approbabantur ut optimi fidei interpretes. Ergo aut patrum conveniens doctrina aliena erat ab errore, aut erravit ipsum magisterium vivens. — Insuper, ut ex dictis (sub a et b) patet, patres intima necessitudine cohaeserunt et cohaerent etiam cum magisterio postero ecclesiae. Magisterium vivum omnium saeculorum pressit et premit vestigia patrum, nec umquam deflexit vel deflectit ab eorum consensu. Ergo aut consensus patrum non errat, aut errat tota ecclesia docens. Cum autem ecclesia docens, organum princeps Traditionis divinae atque infallibilis fidei regula, errare nequeat, constat profecto propositio nostra: Consensus patrum in aliquam doctrinam ut revelatam est certum argumentum divinae Traditionis.

2. Auctoritas patrum singularium. Propositio: Singularium patrum testificatio in re fidei et morum est argumentum probabile Traditionis divinae.

Explicatur. Propositio sic intelligi vult:

a) Singularium patrum testificatio. Supponuntur ergo patres singulares, i. e. unus alterve tantum, aut certe non talis patrum numerus, qui valeat consensum patristicum efficere. Supponitur insuper testificatio patrum, i. e. ut patres respectivi qua testes Traditionis loquantur, non qua doctores privati sententiam suam subiectivam promant. Si enim ut testes referunt Traditionem ecclesiae, ecclesiae auctoritatem maiorem vel minorem mutuantur; sin vero ut doctores privati opinionem suam promunt, tantum valent, quantum probant. Quare maius est testium quam doctorum pondus.¹⁸ Eos autem loqui ut testes, non vero ex opinione propria, patet, si id diserte vel aequivalenter affirmant, si ad fidem ecclesiae provocant, si doctrinam oppositam ut haereticam reiiciunt etc.

b) In re fidei et morum, i. e. in materia, quae pertinet ad obiectum magisterii ecclesiastici. In rebus enim profanis patres non maiorem habent auctoritatem quam ipsa ecclesia; immo tales res non diiudicant ex revelatione supernaturali, sed ex ratione naturali, sequentes opiniones aetatis et systemata scientifica tunc placita. Unde ne consensus quidem patrum in rebus mere philosophicis, physicis, mathematicis etc. urget; ergo a fortiore non urget in his rebus singularium patrum opinio.

c) Est argumentum probabile Traditionis divinae. Singularium patrum testimonia non praebent argumentum certum, cum singulus quisque nec subiective infallibilis sit nec sit vox repercussa totius magisterii vivi, infallibilis organi Traditionis. Immo multi patres in rebus fidei errarunt, vixque unus afferri potest, qui non in aliquo puncto erraverit. Hoc tamen non obstante singulorum patrum testimonium argumentum probabile praebet, et quidem eo probabilius, quo maior est patris auctoritas. Haec vis testimonii singularis crescit, si plures patres consentiunt, et eo magis augetur probabilitas argumenti, quo magis augetur testificantium numerus et pondus. Contra infirmatur aut etiam tollitur omnino singulorum vel plurium patrum testimonium, si dissentiunt alii patres.¹⁹

Probatur. Propositio sic intellecta expedite constat:

a) Ex proprietate patris. Patres spectata eorum antiquitate, eruditione ac plerumque sanctitate veritatem revelatam et traditam optime noverunt, toto studio propagaverunt atque amore praecipuo defenderunt subeuntes saepe gravissimas molestias vel interdum etiam mortem ... De ipsis ergo plenissime valet illud: "Peritis in arte credendum."

b) Ex usu ecclesiae. Ecclesia sanctos patres, etiam non spectato consensu, pia veneratione, reverentia, pietate suscepit et suscipit. S. Augustinus de ipsis scribit: "Fideles et multis excellentiores paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates, temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire iudicat, ipse dispensavit."²⁰ Leontius byzantinus: "Post apostolos et prophetas Deus in ecclesia doctores posuit secundum providentiam Spiritus Sancti incomprehensam in opus ministerii ad aedificationem corporis Christi."²¹ A concilio nicaeno II (787) extollitur "sanctorum patrum nostrorum doctrina, id est Traditio sanctae catholicae ecclesiae"²² Concilium constantinopolitanum IV (869) protestatur: "Igitur regulas, quae... a quolibet deiloquo patre ac magistro ecclesiae traditae sunt, servare ac custodire profitemur."²³ Pius IX plangit a modernis quibusdam non "ea sanctos patres reverentia haberi, quam conciliorum canones praescribunt quamque splendidissima ecclesiae luminaria omnino promerentur"²⁴ Pius X theologos catholicos iureiurando compellit: "Fidei doctrinam ab apostolis per orthodoxos patres eodem semper sensu eademque semper sententia ad nos usque transmissam, sincere recipio ... Fidem patrum firmissime retineo et ad extremum vitae spiritum retinebo."²⁵

Theologi hic intelliguntur ii sacrae scientiae, eximii cultores qui post patres veritatem catholicam illustrarunt nomine et missione magisterii ecclesiastici. Unde theologorum nomine vocantur scholastici medii aevi eorumque usque ad nostram aetatem sequaces, quatenus iisdem principiis scholasticis imbuti scripserunt et docuerunt. Propterea isti theologi omnes interdum vocantur scholastici simpliciter, quamvis non omnes aetate scholastica vixerint, nec omnes methodo scholastica usi sint et utantur. Dicendum est de auctoritate theologorum consentientium, necnon de auctoritate theologorum singularium ac imprimis s. Thomae.

1. Auctoritas theologorum consentientium. Propositio: Consensus theologorum unanimus de doctrinam ut credenda est argumentum certum divinae revelationis.

Propositio explicatione non indiget, cum iisdem condicionibus subiaceat ac thesis de consensu patrum. Probatur autem:

a) Ex connexione cum magisterio ecclesiae. Etenim a saeculo XII ad nostra usque tempora magisterium ecclesiae totum e scholis catholicis prodiit: sacerdotes, confessarii, praedicatores, episcopi, summi pontifices principiis et doctrinis scholasticis instructi fuerunt et instruuntur. Si igitur omnes scholae errores docuissent, ipsum magisterium universum erroribus imbutum fuisset. Insuper magisterium ecclesiasticum omni tempore scholis theologicis invigilavit doctrinam earum inspiciendo, libros scholasticos approbando vel reprobando, doctores laudando vel coercendo. Igitur magisterio ecclesiastico imputandum esset, si errores in scholis communiter docerentur. Demum magisterium universum scholis catholicis inhaesit in documentis fidei praeparandis, elaborandis, evulgandis et fidelibus proponendis. Ergo aut non errant scholae universae, aut errat tota ecclesia docens et discens, quod est absurdum.

b) Ex decretis pontificiis, quibus theologia scholastica extollitur eiusque damnantur impugnatores. E permultis¹ unius Pii IX litteras ad archiepiscopum monachiensem a. 1863 datas: "Neque ignorabamus in Germania etiam falsam invaluisse opinionem adversus veterem scholam et adversus doctrinam summorum illorum doctorum, quos propter admirabilem eorum sapientiam et vitae sanctitatem universalis veneratur ecclesia. Qua falsa opinione ipsius ecclesiae auctoritas in discrimen vocatur, quandoquidem ipsa ecclesia non solum per tot continentia saecula permisit, ut ex eorundem doctorum methodo et ex principiis communi omnium catholicarum scholarum consensu sancitis theologica excoleretur scientia, verum etiam saepissime summis laudibus theologicam eorum doctrinam extulit illamque veluti fortissimum fidei propugnaculum et formidanda contra suos inimicos arma vehementer commendavit."²

c) Ex insectatione haeretica. "Connexae quippe sunt et fuere semper post natam scholam scholae contemptio et haeresium pestes."³ Haeretici theologiam scholasticam semper oderunt. Ita Lutherus: "Ego simpliciter credo, quod impossibile sit ecclesiam reformari, nisi funditus canones, decretales, scholastica theologia, philosophia, logica, ut nunc habentur, eradicentur et alia studia instituantur."⁴ Melanchthon: "Theologia scholastica nihil est nisi vana, ficta, ementita, damnata, diabolica cavillatio et monachorum somnium."⁵ Odium theologiae scholasticae ad haeresim semper conduxit. Historia enim docet numquam unanimo scholarum vel theologorum consensui pertinaciter repugnatum esse, quin tardius citius ipsa incurreretur haeresis. Certe e. g. de Lamennais, Bautain, Gioberti, Hermes, Bonnetty, Guenther, Döllinger, Tyrrell aliique modernistae in errores suos lugendos ideo prolapsi sunt, quia theologorum scholasticorum vestigia contempserunt et reliquerunt.

2. Auctoritas theologorum singularium. Propositio: Theologorum singularium auctoritas diversa est pro numero et pondere auctorum; omnes auctoritate superat s. Thomas, quin tamen negligendi sint ceteri scholasticae magistri ac imprimis s. Bonaventura.

a) Theologorum singularium auctoritas diversa est pro numero et pondere auctorum. Theologos singulares intelligimus theologos extra consensum sumptos. Horum auctoritas per se non aequat auctoritatem patrum. Nam patres plerique erant episcopi proindeque testes authentici Traditionis; non item theologi. Insuper ecclesia singulos sanctos patres approbavit saltem in universum; non vero singulos theologos, sed theologorum scholas approbavit ut testes Traditionis. Unde unius theologi sententia non parit argumentum probabile, nisi forsan sit ex auctoribus gravissimis, v. g. Magister Sententiarum, b. Albertus Magnus, s. Bonaventura, Scotus, Bellarminus, Suarez. Plures vero auctores graves et spectati auctoritatem probabilem sibi conciliant. Et quo magis augetur pondus et numerus theologorum assentientium, eo maior fit probabilitas argumenti. Attamen nec plurimorum opinio omnino certa et necessario amplectenda est, si aliae scholae aliive auctores probati contradicunt.⁶ Ad rem optime Canus: "Theologorum scholasticorum, etiam multorum, testimonium, si alii contra pugnant viri docti, non plus valet ad faciendam fidem quam vel ratio eorum vel gravior etiam auctoritas comprobarit. Videlicet in scholastica disputatione plurium auctoritas obruere theologum non debet, sed si paucos viros, modo graves secum habeat, poterit sane adversus plurimos stare. Non enim numero haec iudicantur, sed pondere... Non enim si quid scoticis aut thomisticis pronuntiatis contrarium est, error illico est."⁷

b) Omnes auctoritate superat s. Thomas, quin tamen negligendi sint ceteri scholasticae magistri ac imprimis s. Bonaventura. Etenim "inter scholasticos doctores, omnium princeps et magister, longe eminet Thomas Aquinas, qui veteres doctores sacros quia summe veneratus est, ideo intellectum omnium quodammodo sortitus est. Illorum doctrinas, velut dispersa cuiusdem corporis membra, in unum Thomas collegit et coagmentavit, miro ordine digessit, et magnis incrementis ita adauxit, ut catholicae ecclesiae singulare praesidium et decus iure meritoque habeatur. Ille quidem ingenio docilis et acer, memoria facilis et tenax, vitae integerrimus, veritatis unice amator, divina humanaque scientia praedives, soli comparatus, orbem terrarum calore virtutum fovit et doctrinae splendore complevit... Ita disputavit, ut in eo neque copiosa quaestionum seges, neque apta partium dispositio, neque optima procedendi ratio, neque principiorum firmitas aut argumentorum robur, neque dicendi perspicuitas aut proprietas, neque abstrusa quaeque explicandi facilitas desideretur ... Illud a se ipse impetravit, ut et superiorum temporum errores omnes unus debellarit, et ad profligandos, qui perpetua vice in posterum exorituri sunt, arma invictissima suppeditarit. — Praeterea rationem, ut par est, a fide apprime distinguens, utramque tamen amice consocians, utriusque tum iura conservavit, tum dignitati consuluit, ita quidem ut ratio ad humanum fastigium Thomae pennis evecta, iam fere nequeat sublimius assurgere; neque fides a ratione fere possit plura aut validiora adiumenta praestolari, quam quae iam est per Thomam consecuta."⁸

Hanc ob intrinsecam auctoritatem scripta s. Thomae summam quoque auctoritatem extrinsecam adepti sunt. Doctissimi quique philosophi et theologi catholici omnium aetatum divo Thomae sese non tam excolendos, quam penitus nutriendos tradiderunt. Omnes prope fundatores et legiferi ordinum religiosorum doctrinam Aquinatis asseclis suis vel commendaverunt vel sequendam omnino praescripserunt. Celeberrimae universitates, academiae et scholae Angelicum principem summumque magistrum elegerunt. Sed, quod pluris est, concilia oecumenica et summi pontifices miris laudibus et documentis amplissimis eum prosecuti sunt. "In conciliis lugdunensi, viennensi, florentino, vaticano deliberationibus patrum interfuisse Thomam et pene praefuisse dixeris ... Patres tridentini, in ipso medio conclavi ordini habendo, una cum divinae Scripturae codicibus et pontificum maximorum decretis Summam Thomae Aquinatis super altari patere voluerunt, unde consilium, rationes, oracula peterentur."⁹ Ipsi pontifices maximi a Ioanne XXII usque ad aetatem nostram innumeris fere documentis philosophiam et theologiam s. Thomae commendaverunt.¹⁰ Praecipue tamen Leo XIII, Pius X et Benedictus XV saepe iusserunt "in scholis catholicis, ubi ad philosophiae ac theologiae scientiam instituitur sacra iuventus, summum haberi magistrum Thomam Aquinatem"¹¹ Denique novus codex iuris canonici omnibus tum clericorum saecularium tum ordinum religiosorum scholis stricte praecipit: "Philosophiae rationalis ac theologiae studia et alumnorum in his disciplinis institutionem professores omnino pertractent ad Angelici doctoris rationem, doctrinam et principia, eaque sancte teneant."¹² Haec lex, quatenus theologiam sacram spectat, sic intelligenda est, ut in communibus scholis "adhibere liceat eorum libros auctorum, qui, derivatas de Aquinatis fonte doctrinas, compendio exponunt",¹³ in universitatibus autem aliisque institutis, quibus potestas facta est academicos gradus conferendi, "de ipsa Summa theologica habeantur scholae",¹⁴ i. e. magistri "Summam theologicam s. Thomae tamquam praelectionum suarum textum habeant, et latino sermone explicent"¹⁵ Unde doctrina s. Thomae approbatione specialissima ecclesiae gaudet, et qui illam sequitur, doctrinam sequitur communissime in ecclesia receptam.

Tamen hac approbatione s. Thomas ponitur magister communis theologiae solummodo quoad partem scholasticam (quam et dogmaticam ac moralem vocant), cum theologia positiva late dicta (apologetica, introductio, patrologia, ius canonicum, pastoralis, historia ecclesiastica) a divo Thoma omnino vel maxima ex parte aliena sit ac aliunde sumenda. At etiam quoad partem scholasticam non probantur omnia et singula puncta doctrinae s. Thomae, sed doctrina generatim, in qua "si substantialia eius spectes, nihil reperiatur, quod defendi non possit."¹⁶ Igitur, servato corpore doctrinae, in singulis sententiis licebit aliquando cum s. Thoma reverenter dissentire; immo in aliquibus, paucis quidem, opinionibus cum ipso dissentire oportet.¹⁷ Ex quo demum patet ecclesiam sollemnius approbando et praeferendo s. Thomam, ceteros scholasticos non improbare neque negligere. Ecclesia, uti supra ostendimus, totam scholasticam genuinam summi facit. Quantumvis effert s. Thomam, monet tamen, ut et ceteros scholasticae magistros veluti "insignes duces novi doctores sequantur".¹⁸ Immo consensum scholasticorum agnoscit tamquam irrefragabile testimonium divinae Traditionis. Id unum improbat, si a quibusdam scholasticis statuantur aliqua "principiis s. Thomae repugnantia"¹⁹ Igitur "si alicuius auctoris vel sancti doctrina ... umquam comprobata est singularibus laudibus, facile intelligitur eatenus comprobata, qua cum principiis Aquinatis cohaereret aut iis haudquaquam repugnaret".²⁰

Hac laude singulari prae omnibus aliis scholasticis comprobatus est s. Bonaventura, ita ut post divum Thomam quidem, sed simul cum ipso a scholis catholicis sit venerandus.

Item S. Congregatio de seminariis et de studiorum universitatibus die 7. martii 1916 decrevit: "Summa theologica s. Thomae habenda est uti textus praelectionum quoad partem scholasticam quaestionum; ita scil. ut, una cum aliquo textu, qui ... partem positivam contineat, habeatur prae manibus et explicetur Summa theologica quoad partem scholasticam." Acta ap. sed. II, 656 sq.; VIII, 157.

Ipsi pontifices maximi, qui doctorem Angelicum efferunt, et doctorem Seraphicum concelebrant. Sixtus V declarat: "Divino Illius munere, qui solus dat spiritum scientiae et sapientiae et intellectus, quique ecclesiam suam per saeculorum aetates, prout opus est, novis beneficiis auget, novis praesidiis instruit, inventa est a maioribus nostris sapientissimis viris, theologia scholastica, quam duo potissimum gloriosissimi doctores, angelicus s. Thomas et seraphicus s. Bonaventura, clarissimi huius facultatis professores, ... excellenti ingenio, assiduo studio, magnis laboribus et vigiliis excoluerunt atque ornarunt, eamque optime dispositam, multisque modis praeclare explicatam posteris tradiderunt ... Hi enim sunt duae olivae et duo candelabra in domo Dei lucentia, qui et caritatis pinguedine et scientiae luce totam ecclesiam collustrant: hi singulari Dei providentia eodem tempore tamquam duae stellae exorientes ex duabus clarissimis regularium ordinum familiis prodierunt. Hi duo Sancti, cum essent coaevi iisdemque studiis dediti, condiscipuli, simul magistri, pari ratione a Gregorio X summo pontifice honorati, et in huius vitae peregrinatione fraterna caritate, spirituali familiaritate, sanctorum laborum societate valde coniuncti fuerunt, ... ut merito Sixtus IV, hos duos Sanctos persimiles et quasi geminos in Christo fratres agnoscens, statuerit sanctum Bonaventuram consimili venerationis et honoris praerogativa atque s. Thomam decorandum esse."²¹ Leo XIII hoc encomium sui praecessoris plene confirmans addit: "Quanta inter sanctum Thomam ac Seraphicum Doctorem necessitudo, quanta sanctitatis ac doctrinae similitudo intercesserit, omnibus in comperto est ... Quapropter nullo modo dubitandum, quin catholici praesertim iuvenes in spem ecclesiae succrescentes, qui ad philosophica ac theologica studia secundum Aquinatis doctrinam sectanda se conferunt, perlegendis s. Bonaventurae operibus plurimam utilitatem sint hausturi, atque ex amborum scriptis, quasi ex praecipuis armentariis, gladios ac tela sumant, quibus in teterrimo bello adversus ecclesiam ipsamque humanam societatem commoto hostes superare strenue queant."²² Denique Pius X: "Bonaventuram, utpote non suo dumtaxat saeculo, sed omni posteritati datum divinitus, egregie prodesse huic etiam aetati posse arbitramur ... Eo magis, quod is princeps scholasticorum alter exstitit cum Aquinate."²³

Perspeximus duos esse fontes revelationis, scil. s. Scripturam et Traditionem divinam. Si demum quaeritur, quomodo isti fontes se habeant ad ipsum magisterium ecclesiasticum, responsum in promptu est atque iam patet ex iis, quae istinc de fontibus, illinc de magisterio disputavimus. Scriptura et Traditio (subintellige: monumenta Traditionis) sunt instrumenta doctrinae inanima, quorum authenticus et infallibilis interpres est magisterium vivens ecclesiae. Scriptura sacra continet verbum Dei, atque ita constituit unam partem revelationis, cuius custodia, explicatio et praedicatio divinitus concredita est semper viventi successioni apostolicae sub directione Spiritus Sancti. Unde ipsius ecclesiae est authentice et infallibiliter declarare genuinum sensum librorum inspiratorum. Similiter monumenta Traditionis, quatenus testantur fidem successionis apostolicae iamiam demortuae, continent verbum Dei, atque ita constituunt alteram partem revelationis, cuius item custodia, explicatio et praedicatio spectat ad successionem apostolicam continuo viventem. Proinde ipsa vivens successio apostolica, sive magisterium ecclesiae vivum, authentice et infallibiliter diiudicat sensum et consensum monumentorum Traditionis. Igitur singuli fideles verbum Dei tam in Scripturis sacris quam in monumentis Traditionis repositum a magisterio ecclesiastico petere et ad normam magisterii huius intelligere et credere tenentur. Propterea fontes revelationis, nempe Scriptura et Traditio sunt regula fidei remota; propositio vero per magisterium ecclesiae est regula fidei proxima.

His de ecclesia ut societate et magistra christifidelium disputatis demonstrationem catholicam absolvimus.

Iesus Christus revera fundavit societatem ecclesiasticam, quae omnes christifideles contineret, atque in hac societate statuit magisterium ecclesiasticum, quod omnes christifideles doceret. Atqui haec ecclesia Christi alia non est, nisi ecclesia catholica. Ergo ecclesia catholica est religio Christi in concreto, persona Christi mystico modo semper vivens et agens in terris, domus Dei superaedificata "super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu."¹

Restat, ut breviter dicamus, quaenam nos deceat conversatio in domo Dei, sive quaenam pietas erga ecclesiam. Ipse iam gentium apostolus Timotheum monet: "Haec tibi scribo, ut scias, quomodo te oporteat in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis."² Quem textum paulinum adhibens s. Bonaventura tam docte quam pie advertit: "Qui recte vult conversari in domo ecclesiae, debet habitare in ea cum subiectione voluntaria, cum dilectione mutua, cum aemulatione sancta, cum oratione devota."³

1. Cum subiectione voluntaria. Ecclesia nomine, vice et auctoritate Christi fideles regit et docet. In omnibus ergo rebus, quae sive directe sive indirecte spectant ad religionem colendam vitamque christiano modo instituendam, ecclesiae actu et affectu subiiciamur. Numquam negligamus sollemnia illa Domini verba: "Si ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. ... Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit; qui autem me spernit, spernit eum, qui misit me."⁴ Quapropter christifidelium et maxime clericorum suprema lex esto: Vivere, loqui, credere, sentire cum ecclesia catholica. "Animus sublato proprio omni iudicio semper paratus promptusque [sit] ad obediendum verae Christi sponsae ac sanctae matri nostrae ... Ecclesiae catholicae omnino unanimes conformesque simus; si quid, quod oculis nostris apparet album, nigrum illa esse definierit, debemus itidem, quod nigrum sit, pronuntiare. Indubitate nempe credendum est eundem esse Domini nostri Iesu Christi et ecclesiae orthodoxae, sponsae eius spiritum, per quem gubernamur ac dirigimur ad salutem."⁵ Qui ergo spiritum ecclesiae habet, habet spiritum Christi, et qui spiritum ecclesiae non habet, non habet spiritum Christi. "Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est eius."⁶

2. Cum dilectione mutua. "Si civitatem, in qua editi susceptique in hanc lucem sumus, praecipue diligere tuerique iubemur lege naturae usque eo, ut civis bonus vel mortem pro patria oppetere non dubitet, officium est christianorum longe maius, simili modo esse in ecclesiam affectos. Est enim ecclesia civitas sancta Dei viventis, Deo ipso nata, eodemque auctore constituta: quae peregrinatur quidem in terris, sed vocans homines et erudiens atque deducens ad sempiternam in caelis felicitatem. Adamanda igitur patria est, unde vitae mortalis usuram accepimus: sed necesse est caritate ecclesiam praestare, cui vitam animae debemus perpetuo mansuram."⁷ Quemadmodum Christus ecclesiam, sponsam suam, "dilexit et seipsum tradidit pro ea",⁸ ita et nos ecclesiam, matrem nostram, caritate tenerrima diligamus vitamque totam ei devoveamus. Immo uno eodemque amore Christum et ecclesiam prosequamur, quia "Christus cum tota sua ecclesia, sive quae adhuc versatur in terris, sive quae cum eo iam regnat in caelis, una persona est".⁹

3. Cum aemulatione sancta. Etenim cum ecclesia sit regnum Dei; cum Christus opus redemptionis suae perpetuum reddat per ecclesiam, cumque nemo salvus fieri possit, "nisi in catholicae ecclesiae gremio et unitate permanserit",¹⁰ omnes catholici summopere allaborare debent ecclesiae propagationi, conservationi et defensioni. Verbo igitur, exemplo atque ope studeamus ecclesiam infidelibus notam facere, haereticos et schismaticos ad ecclesiam reducere, iura denique ecclesiae ab hostium insidiis vindicare. Imprimis "ministri Christi et dispensatores mysteriorum Dei"¹¹ oportet promoveant, quidquid cedit in ecclesiae emolumentum. Causam ecclesiae, verae illius civitatis Dei, clerus semper habeat in votis, ut cum psalmista dicere valeat: "Adhaereat lingua mea faucibus meis, si non meminero tui, si non proposuero Ierusalem in principio laetitiae meae."¹²

4. Cum oratione devota. Oratione devota fideles plurimum opitulari debent valentque ecclesiae tot procellis concussae. Christi igitur exemplum sequamur orantis pro praepositis et subditis ecclesiae: "Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi; ut sint unum, sicut et nos ... ut habeant gaudium meum impletum in semetipsis ... ut serves eos a malo ... ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis, qui credituri sunt per verbum eorum in me: ut omnes unum sint ... ut sint consummati in unum ... ut ubi sum ego, et illi sint mecum: ut videant claritatem meam ... ut dilectio, qua dilexisti me, in ipsis sit, et ego in ipsis."¹³ Sive autem praepositi ecclesiae sive subditi, omnes quotidie oremus pro summo omnium pastore et patre, romano scil. pontifice. Pro ipso enim et Christus singillatim oravit: "Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua."¹⁴ Ipsi Christus totum gregem fidelium custodiendum tradidit: "Pasce agnos meos ... Pasce oves meas."¹⁵ In ipso denique incolumem fore totam ecclesiam praedixit: "Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam."¹⁶