Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Statuto facto et fine institutionis ecclesiae, indaganda est indoles triplex, qua Christus ecclesiam suam dotare voluit. Voluit nempe ecclesiam suam esse indefectibilem, ut omnibus temporibus adesset; visibilem, ut omnibus hominibus pateret; demum supernaturalem, ut omnibus societatibus praestaret. Unde agemus de indefectibilitate, visibilitate et supernaturalitate ecclesiae a Christo institutae.

Duplici modo societas deficere potest, ab existentia scilicet et ab essentia. Ab existentia deficere potest, ita ut absolute desinat; ab essentia deficere potest, ita ut saltem corrumpatur ac proinde ad finem suum assequendum inepta evadat. Demonstrabimus ecclesiam Christi esse indefectibilem tum quoad existentiam tum quoad essentiam.

Adversarii perpetuitatis ecclesiae non solum sunt omnes rationalistae, sed etiam sociniani, quorum auctor Faustus Socinus († 1604)¹ scripsit: "Neque veram ecclesiae faciem perpetuo exstituram usquam revera praedictum aut absolute promissum est … quin prae hominum malitia fieri potuerit, ut aliquando, idque per longissimum etiam tempus, nulla visibilis ecclesia exstiterit."² E contra, assentientibus fere omnibus christianis, catholici semper professi sunt et profitentur ecclesiam usque ad finem mundi permansuram. Quae quidem ecclesiae perpetuitas praedicatur tum a Christo, tum ab apostolis, tum a patribus.

1. Christus diversis modis annuntiat ecclesiam numquam interituram:

a) Ecclesiam adaequat regno Dei, uti iam ostendimus. Atqui regnum Dei in terris secundum prophetias messianas aeternum stabit, dum ei successerit regnum gloriae in caelis.³ Quare angelus de Christo, ecclesiae capite, praedicit: "Regnabit in domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis."⁴

b) Ecclesiam comparat agro et sagenae: agro, in quo concrescunt triticum et zizania, homines mali et boni usque ad messem, i. e. ultimum iudicium;⁵ sagenae, in quam intrant pisces boni et mali usque ad consummationem saeculi.⁶

c) Ecclesiae statuit finem salvandi omnes homines. Cum extra ecclesiam non sit salus, ecclesia tamdiu manere debet, quamdiu erunt homines salvandi. Alioqui Christus hominibus aliam viam consequendae salutis providere debebat.

d) Ecclesiae diserte promittit perennitatem: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam."⁷ Igitur ecclesia Christi, super fundamentum saxeum aedificata, tam firma tamque stabilis erit, ut nulla vel inferorum vi umquam possit destrui.

2. Apostoli eandem perpetuitatem ecclesiae proponunt tum metaphoris tum verbis explicitis. a) Ecclesiam describunt sub metaphora corporis et sponsae Christi. Ecclesia est corpus Christi, Christus vero caput eius.⁸ Atqui Christi corpus certo non potest a capite separari interitu. Item ecclesia est sponsa Christi. Atqui Christus numquam relinquere potest sponsam suam dilectissimam.⁹ b) Unde verbis explicitis Paulus de Christo ait: "Oportet illum regnare, donec ponat [Deus] omnes inimicos sub pedibus eius. Novissima autem inimica destruetur mors."¹⁰ Atqui non ante mundi huius finem mors destruetur; ergo regnum sive ecclesia Christi in terris usque ad finem mundi durabit. Alio loco apostolus gentium veteri foederi "mobili" et "translato" opponit "regnum immobile" foederis novi.¹¹ Demum eucharistiam in ecclesia celebratum iri pronuntiat, "donec veniat" ad iudicium Christus.¹²

3. Patres eandem doctrinam inculcant. Ambrosius: "Ecclesia tempora sua habet, persecutionis scilicet et pacis. Nam videtur sicut luna deficere, sed non deficit. Obumbrari potest, deficere non potest."¹³ Hieronymus: "Super quam [petram] fundata ecclesia nulla tempestate concutitur, nullo turbine ventisque subvertitur."¹⁴ Augustinus: "Nemo delet de caelo constitutionem Dei, nemo delet de terra ecclesiam Dei."¹⁵ Chrysostomus: "Facilius est solem exstingui, quam ecclesiam deleri."¹⁶

Ergo ecclesia Christi usque ad finem mundi perpetuo existet. Existet autem substantialiter sive essentialiter talis, qualis a Christo instituta est.

Adversarii illi, qui ecclesiam quidem perenniter permansuram esse admittunt, contendunt tamen eam essentialiter mutatam esse vel mutari posse. Fraticelli "spirituales" a Ioanne XXII condemnati asserebant evangelium in ecclesia hactenus obtectum, immo prorsus exstinctum fuisse.¹ Reformatores contendebant ecclesiam sub summis pontificibus tam foede corruptam et collapsam esse, ut vix ruinae remanserint.² Vestigia protestantica terentes ianseniani et synodus pistoriensis obiurgabant ecclesiam "senuisse" doctrinasque fere omnes obscurasse.³ Quibus accedunt modernistae lamentantes spiritum "curiae" reformationibus inimicum et postulantes, ut ecclesia in omnibus sese conformet et adapfet ideis liberalismi hodierni.

Catholici e contra semper tenuerunt tenentque ea quidem, quae humanae institutionis sunt in ecclesia, mutari posse pro variis temporum necessitatibus, illaesa tamen manente essentia ecclesiae a Christo ipso instituta.⁴ Haec ecclesiae immutabilitas sequitur ex ipsius perpetuitate, fine, promissione et infallibilitate.

1. Ex perpetuitate ecclesiae sive indefectibili existentia. Etenim ecclesiae applicandum est dogma: "Sit, ut est, aut non sit." Ecclesia essentialiter mutata non amplius foret ecclesia Christi. Eo proinde momento, quo ecclesia deficeret quoad essentiam, iam defecisset quoad existentiam. Atqui, ex dictis, indefectibilis est respectu existentiae; ergo indefectibilis quoque est respectu essentiae.

2. Ex fine ecclesiae. Finis proximus ecclesiae in eo est, ut per ipsam opus redemptionis perenne reddatur, i. e. religio christiana conservetur et administretur; finis autem remotus ecclesiae in eo est, ut in ipsa et per ipsam homines salventur, i. e. vitam aeternam consequantur. Patet autem tam illum quam istum finem obtentu impossibilem esse, si ecclesia essentialiter corrumpatur.

3. Ex promissione ecclesiae. Etenim Christus ecclesiae tantam stabilitatem promisit, ut portae inferi non sint praevaliturae adversus eam.⁵ Portae autem inferi prorsus praevalerent adversus ecclesiam, si eam corrumperent essentialiter. Insuper Christus promisit se ecclesiae adfuturum esse usque ad finem mundi: "Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi."⁶ Atqui Christi assistentia efficacissime prohibere debet, ne ecclesia ab essentia sua deficiat.

4. Ex infallibilitate ecclesiae. In sectione secunda demonstrationis catholicae ostendemus Christum in ecclesia sua instituisse magisterium infallibile, quod nec erret nec errare possit circa depositum revelationis, i. e. circa ea omnia, quae sunt de essentia religionis christianae. Atqui cum ecclesia inhaereat et inhaerere necessario debeat huic magisterio, infallibilis redditur et ipsa. Unde mutari vel corrumpi nequit.

Vindicata ecclesiae indefectibilitate, quaeritur, an ecclesia ex institutione Christi sit visibilis. De hac quaestione inter protestantes et catholicos acriter controvertitur.

Reformatores, sequentes vestigia quarumdam haeresum medii aevi,¹ ecclesiam modo dixerunt invisibilem, modo visibilem. Nam cum catholici novatores interrogarent, ubinam eorum ecclesiuncula fuisset ante saeculum XVI, hi respondebant ecclesiam esse invisibilem.² Hanc ecclesiam in sola iustitia et praedestinatione constare atque nonnisi iustos et praedestinatos amplecti affirmarunt.³

Cum tamen alii sectarii quoque propugnarent se etiam habere Spiritum Dei Lutherus, Calvinus aliique haeresiarchae subito ecclesiam visibilem opposuerunt.⁴ Reformatorum ambiguitatem secuti sunt eorum discipuli,⁵ et usque ad hodiernum diem protestantes ancipites haerent inter ecclesiam visibilem et invisibilem. Docent quidem invisibilem ecclesiam; visibilem tamen admittunt, quoties fuerit necessarium vel opportunum. Sat communiter docent "massam fidelium" efformare ecclesiam visibilem sive minus recte dictam; fideles autem iustos et sanctos constituere ecclesiam invisibilem, quae sola ecclesia stricte dicta sit.⁶

Catholici vero constanter tenent ecclesiam ex institutione Christi esse visibilem. Qua quidem affirmatione non instant membra ecclesiae visibilia esse, cum nemo neget fideles esse homines visibiles; sed contendunt ecclesiam Christi qua talem esse visibilem sive conspicuam, ita ut facile constet, ubinam sit, quaenam sit, quinam ad eam pertineant. Haec visibilitas ecclesiae probatur argumento tum directo tum indirecto.

1. Christus ipse ecclesiam a se fundatam visibilem esse indicat: a) Forma, quam ecclesiae dedit. Ex thesi de institutione ecclesiae¹ liquet Christum ecclesiam fundasse in forma verae societatis. Atqui nulla societas veri nominis inter homines cogitari potest, quin visibilis sit. Ergo. b) Fine, quem ecclesiae fixit.² Finis ecclesiae in eo est, ut opus redemptionis perenne reddat (finis proximus) et homines singulos salvet (finis remotus). Atqui hic finis duplex nonnisi actibus visibilibus attingitur, scil. actibus praedicandi, ministrandi et dirigendi ex parte praepositorum, necnon actibus fidem profitendi, sacramenta recipiendi et mandatis obsequendi ex parte subditorum. Ergo. c) Parabolis, quibus ecclesiam describit. Ecclesiam describit: regnum caelorum, quod in toto Vetere Testamento intelligitur conspicuum, et quod quidem ipsa sua diffusione omnibus gentibus et temporibus conspicuum est; agrum, in quo simul cum tritico crescunt et spectantur zizania;³ sagenam;⁴ convivium nuptiale;⁵ ovile ovium sub pastore Petro;⁶ domum construendam super fundamentum petrinum;⁷ civitatem super montem positam.⁸ Hae parabolae omnes ecclesiam visibilem denotant.

2. Apostoli pariter ecclesiam Christi visibilem esse docent: a) Metaphoris, quibus ecclesiam describunt: gregem, in quo Spiritus Sanctus episcopos posuit pastores;⁹ corpus, in quo sunt multa membra inter se colligata et mutuo dependentia;¹⁰ familiam, cuius ministri et dispensatores divinitus ordinati sunt apostoli;¹¹ domum Dei, in qua antistites digne conversari tenentur.¹² Quae omnia aperte ecclesiam visibilem praedicant. b) Actibus, quibus ecclesiam propagant. Etenim ipsi euntes in mundum universum ubique evangelium praedicabant; credentes in visibiles ecclesias particulares coniungebant; ecclesiis seniores et ministros praeficiebant; ministris et ipsis ecclesiis litteras mittebant; homines indignos ab ecclesia eiiciebant. Atque his aliisque actibus permultis visibilitatem ecclesiae testantur.

3. Antiquitas christiana ecclesiam invisibilem excludit tum loquendi tum agendi ratione. a) Loquendi ratione. Scriptores antiqui multis modis extollunt visibilitatem ecclesiae. Ita Cyprianus: "Ecclesia Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit."¹³ Athanasius: "Ecclesia Christi fulgens et illuminans orbem manensque in aeternum sicut sol et luna."¹⁴ Chrysostomus: "Ubinam ecclesia? Plus quam sol splendescit."¹⁵ Ambrosius: "Super omnes conventus ecclesia Dei fulget."¹⁶ Augustinus: "Ecclesia vera neminem latet."¹⁷ b) Agendi ratione. Numquam non haeretici excommunicatione ab ecclesia visibili separabantur. Schisma, i. e. scissio ab ecclesia visibili semper et ubique crimen pessimum habebatur. Demum historia omnium fere coetuum religiosorum, qui se Christi ecclesiam esse dixerunt, conscribebatur, cum tamen nonnisi visibilis instituti fata et facta conscribi possint. Ergo consensus christianorum nescit ecclesiam invisibilem sive congregationem illam sanctorum soli Deo notam, qualem somniant adversarii.

Argumento directo hucusque proposito accedit argumentum indirectum, quo scil. retunduntur rationes, quibus adversarii suam de invisibili ecclesia opinionem tueri volunt.

Defensores ecclesiae invisibilis et ipsi provocant ad textus quosdam ex ore Christi, apostolorum et antiquitatis christianae. Et quidem:

1. Ex ore Christi referunt haec: Mt 13, 44: "Simile est regnum caelorum thesauro abscondito in agro." At vero non externus ecclesiae organismus, sed internum pretium ecclesiae sive regni messiani comparatur thesauro abscondito. Ecclesiam ipsam visibilem esse ex contextu antecedenti et consequenti patet, ubi regnum caelorum aequiparatur grano sinapis et sagenae.¹ Sed etiam in textu regnum caelorum supponitur thesaurus visibilis, quamvis absconditus; nam qua ratione inveniri posset, si foret invisibilis?

Lc 17, 20. 21: "Non venit regnum Dei cum observatione (μετὰ παρατηρήσεως); neque dicent: ecce hic aut ecce illic. Ecce enim regnum Dei intra vos est (ἐντὸς ὑμῶν)." Sensus est regnum Dei non venturum esse cum externo illo apparatu, quo iudaei regnum messiano-politicum sive -eschatologicum exspectabant; quinimmo regnum messianum sine strepitu iam venisse atque medios inter iudaeos esse Christus nuntiat, quum Messias inter eos staret, sicut iam affirmaverat Ioannes Baptista: "Medius vestrum stetit, quem vos nescitis."²

Io 18, 36: "Regnum meum non est de hoc mundo." Pilatus putabat Christum cogitare de regno messiano politico condendo. Quod Christus laudatis verbis negat, quin tamen verbulum faciat de regno sive ecclesia invisibili.

2. Ex ore apostolorum proferunt haec: Hebr 12, 18. 22. 23: "Non enim accessistis ad tractabilem montem, sed accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Ierusalem caelestem ..." His utique Paulus ecclesiam opponit synagogae; verumtamen non ut invisibilem visibili, sed ut spiritualem terrenae, ut perfectam imperfectae.

1 Petr 2, 5: "Et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini domus spiritualis, sacerdotium sanctum, offerre spirituales hostias, acceptabiles per Iesum Christum."³ His verbis Petrus id solum inculcat, ut christiani non tantum externo societatis vinculo, sed interno vinculo amoris Christo adstringantur, atque ita semetipsos aedificent non tantum in domum materialem, sed spiritualem, offerentes non cruentas et carnales hostias, sed hostias spirituales virtutum.

3. Ex ore antiquitatis christianae obiectant articulum illum Symboli: "Credo sanctam ecclesiam." Si creditur, non videtur, aiunt duce Luthero. Immerito tamen. Nam ecclesia sub uno respectu creditur, sub alio respectu videtur. Creditur quoad divinam suam naturam (invisibilem animam ecclesiae); videtur autem quoad externum suum organismum (visibile corpus ecclesiae). Eodem prorsus modo homo est visibilis respectu corporis, invisibilis respectu animae.⁴ Sicuti autem homo, quamvis habeat animam immediate invisibilem, tamen simpliciter visibilis dicitur, ita ecclesia iure dicitur visibilis tota, quamvis non secundum totum sit visibilis.

Indoles supernaturalis ecclesiae iam constat ex iis, quae de ipsius ortu et fine adhuc disputavimus. Etenim societas ea indole sua supernaturalis est, cuius non solum origo, verum etiam finis proindeque media sunt supernaturalia. Atqui, ex dictis, ecclesiae Christi tum origo tum finis supernaturales sunt: origo, quia Christus, Filius Dei, eam instituit; finis, quia eam instituit ad conservandam et dispensandam religionem supernaturalem et ad operandam supernaturalem salutem hominum. Praecipue vero indoles supernaturalis ecclesiae elucet ex eiusdem relatione essentiali ad Christum. Ecclesia nempe est corpus Christi mysticum, cuius scil. caput Christus, cuius autem membra sunt christifideles. Ista thesis principalis iamiam est probanda, ut postea inde deducantur consectaria specialia. Et quidem abundantiores et diligentiores erimus in tractanda hac ecclesiae indole supernaturali, quippe quae maximi sit momenti non solum pro apologetica, sed pro universa theologia totaque vita christiana.

Ecclesia non dicitur neque corpus Christi physicum neque morale, sed mysticum. Non dicitur corpus Christi physicum; etenim corpus Christi physicum in sinu Virginis Mariae formatum, in cruce passum et e sepulcro redivivum, carne et ossibus constat, sicut aliorum hominum corpora. Ecclesia tamen neque dicitur corpus Christi mere morale, quia Christus caput ecclesiae est non eo tantum sensu, quo praesides aliarum societatum sunt caput corporis moralis. Potius Christus modo mysteriis pleno eamdem vim organico-supernaturalem exercet in ecclesiam ac caput humanum naturale in organismum humanum. Unde ecclesia est corpus Christi mysticum, cuius caput Christus, cuiusque membra sunt christifideles. Thesis constat:

1. Ex Scriptura sacra. Transeundo ea verba, quibus tum Christus tum apostoli de ecclesia loquentes implicite semper fere edicunt thesim nostram, notamus doctrinam explicitam sancti Pauli sic enuntiatam:

1 Cor 6, 13. 15. 17: "Corpus ... Domino et Dominus corpori ... Nescitis, quoniam corpora vestra membra sunt Christi? ... Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est." A. V.: Corpus nostrum capiti Christo, caput vero Christus corpori nostro. Non ergo anima nostra tantum, sed etiam corpora nostra Christo inseruntur ut membra. Si autem Christo capiti tamquam membra ipsius adhaeremus, unius quoque spiritus sive vitae sumus cum Christo.

1 Cor 12, 12-14. 20. 27: "Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus [scil. mysticus]. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive iudaei sive gentiles, sive servi sive liberi: et omnes in uno Spiritu potati sumus. Nam et corpus non est unum membrum, sed multa ... Multa quidem membra, unum autem corpus ... Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro." A. V.: Sicut corpus humanum, ita et Christus, i. e. Christus mysticus sive ecclesia. Multa membra unum corpus humanum constituunt, quia eodem spiritu informantur. Ita etiam christifideles singuli singula membra sunt Christi, simul autem sumpti efficiunt unum corpus Christi, quia eodem Spiritu Sancto imbuuntur.¹

Eph 4, 11-13, 15-16: "Et ipse [Christus] dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ... in aedificationem corporis Christi: donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi ... Crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus: ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in caritate." Hoc est: Christus officia et munera varia instituit, ut ecclesia, quae est corpus Christi, aedificetur et viro perfecto Christo magis magisque similis fiat. Crescamus ergo ad exemplar capitis et vi coniunctionis cum capite Christo, qui totum corpus coniungit et colligit, quique mediantibus quasi articulis sive canalibus subministrat ("per omnem iuncturam subministrationis") vim singulis membris convenientem ("secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri"), ita quidem, ut totum corpus Domini caritate augeatur.

Col 1, 18. 24: "Et ipse est caput corporis ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis: ut sit in omnibus primatum tenens ... Qui nunc gaudeo in passionibus pro vobis, et adimpleo ea, quae desunt passionum Christi, in carne mea pro corpore eius, quod est ecclesia."

2. Ex sanctis patribus innumera testimonia afferri possent, e quibus haec pauca seligimus (alia adiecturi in consectariis): S. Ignatius: "Per crucem Christus in passione sua invitat vos, qui estis membra eius. Non potest ergo caput seorsum nasci sine membris, unionem promittente Deo, qui ipse est unio."² S. Irenaeus ecclesiam appellat "magnum et gloriosum corpus Christi"³ S. Gregorius naz.: "Omnes enim corpus unum in Christo sumus, singuli autem Christi, atque alii aliorum membra. Alii enim dominantur et praesunt: alii parent et reguntur. Et quamvis non eadem sit utrorumque actio, siquidem imperare, et imperio regi, non est idem, fiunt tamen utraque unum in unum Christum, ab eodem Spiritu constructa et compacta."⁴ S. Augustinus: "Totus Christus caput et corpus. Caput ille salvator corporis, qui iam ascendit in caelum; corpus autem ecclesia, quae laborat in terra. Hoc autem corpus nisi connexione caritatis adhaereret capiti suo, ut unus feret ex capite et corpore, non de caelo quendam persecutorem corripiens diceret: 'Saule, Saule, quid me persequeris' (Act 9, 4) ... Quid membra mea? caput pro membris clamabat, et membra in se caput transfigurabat,"⁵ S. Gregorius M.: "Unum quippe corpus est tota sancta universalis ecclesia, sub Christo Iesu, suo videlicet capite, constituta."⁶ S. Io. Chrysostomus: "Per multa exempla nos unit. Animadverte autem: Ipse est caput, nos autem corpus; inter caput et corpus non potest ullum esse interstitium; ipse est fundamentum, nos aedificium; ipse vitis, nos palmites; ipse sponsus, nos sponsa; ipse pastor, nos oves; ipse via, nos qui ingredimur; rursus nos templum, ipse inhabitator; ipse primogenitus, nos fratres; ipse heres, nos coheredes; ipse vita, nos viventes; ipse resurrectio, nos resurgentes; ipse lux, nos illuminati. Haec omnia unitatem manifestant, nec sinunt aliquid vacuum esse intermedium, ne minimum quidem."⁷

1. Christus ecclesiae praeest et providet. Prima etenim capitis praerogativa et proprietas est, ut omnibus membris totique corpori praesit et prosit, dum quasi ex arce prospiciens per sensus, oculos et aures ipsamque imaginationem, mala a corpore prohibet, necnon bona eidem providet. Sic et Christus, caput ecclesiae: "Quomodo ergo anima totum corpus nostrum animat et vivificat, sed in capite et videndo sentit et audiendo et gustando et tangendo, in ceteris autem membris tangendo tantum; et ideo capiti cuncta subiecta sunt ad operandum, illud autem supra collocatum est ad consulendum, quia ipsius animae, quae consulit corpori, quodammodo personam sustinet caput, ibi enim omnes sensus apparent: sic universo populo sanctorum tamquam uni corpori caput est mediator Dei et hominum homo Christus Iesus."¹ Et quidem per singula et usque ad minima Christus omnium nostrum curam gerit: "Caput autem nostrum ad dexteram Patris interpellat pro nobis; alia membra recipit, alia flagellat, alia mundat, alia consolatur, alia creat, alia vocat, alia revocat, alia corrigit, alia redintegrat."² Hinc:

2. Christus ecclesiae vitam et motum tribuit spiritualem. Ex capite, quod quasi sedes et centrum est omnium virium vitalium, virtus omnis in corpus diffunditur, ita ut ex capite membra habeant non tantum quo nutriantur, conserventur, crescant et agant, sed etiam quo inter se ad unum corpus constituendum compingantur et uniantur. Idem valet de capite ecclesiae, Christo ipso testante: "Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat me, et ipse vivet propter me."³ Hunc influxum in totam ecclesiam omnesque fideles praeclare illustrat parabola vitis, quae palmitibus omnem vitam virtutemque et fecunditatem communicat.⁴ Quo sensu etiam apostolus Ioannes: "Et de plenitudine eius omnes nos accepimus, et gratiam pro gratia."⁵ Similiter Paulus: "Veritatem autem facientes crescamus in illum per omnia, qui est caput Christus: ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit."⁶ "Ex quo [capite Christo] totum corpus per nexus et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei."⁷ Unde recte Origenes: "Dicimus ex divinis Scripturis totam ecclesiam esse Christi corpus a Dei Filio animatum, membra autem illius corporis, ut totius, eos esse omnes, qui credunt; quoniam sicut anima vitam et motum impertit corpori, quod a seipso natura sua moveri vitaliter non potest: ita Verbum corpus totum seu ecclesiam ad ea, quae opus sunt, movens et agens, etiam singula membra eorum, qui ad ecclesiam pertinent, movet, ita ut nihil sine Verbo faciant."⁸ Inde:

3. Christus per ecclesiam quodammodo perficitur et completur. Caput naturale ad perfectionem et complementum sui toto indiget corpore singulisque et omnibus membris, ut deserviant diversis operationibus animae et exsecutioni mandent ea, quae a capite imperantur. Ita etiam de Christo et de ecclesia docente apostolo: "Et ipsum dedit caput supra omnem ecclesiam, quae est corpus ipsius et plenitudo (τὸ πλήρωμα) eius, qui omnia in omnibus adimpletur."⁹ Quod eximie sic exponit s. Hieronymus: "Sicut ... adimpletur imperator, si quotidie eius augeatur exercitus, et fiant novae provinciae, et populorum multitudo succrescat: ita et Dominus noster Iesus Christus in eo, quod sibi credunt omnia et per dies singulos ad fidem veniunt, ipse adimpletur in omnibus: sic tamen, ut omnia adimpleatur in omnibus, id est, ut qui in eum credunt, cunctis virtutibus pleni sint, et iuxta evangelium faciant eum proficere aetate, sapientia et gratia; non solum apud Deum, sed et apud homines.¹⁰

4. Christus ecclesiam ardentissimo amore sibi desponsat et diligit. Capitis est membra corporis eodem amore, quo semetipsum diligit, diligere et amplecti. Hoc amore Christum ecclesiam prosequi ex eo patet, quod ipse sponsum se vocat, cui Pater caelestis nuptias fecit, ecclesiam sibi desponsando.¹¹

Quare Ioannes evangelista ecclesiam celebrat "sponsam, uxorem Agni"¹² Enucleatius s. Paulus: "Vir caput est mulieris, sicut Christus caput est ecclesiae: ipse salvator corporis eius ... Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta et immaculata... Nemo enim umquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus ecclesiam; quia membra sumus corporis eius, de carne eius et de ossibus eius."¹³ Itaque:

5. Christus cum ecclesia unam personam constituit. Sicut sponsus et sponsa sunt "duo in carne una",¹⁴ et sicut caput et membra in unum subiectum physicum coalescunt, ita Christus et ecclesia unum subiectum iuris efficiunt. Hoc expresse affirmat Paulus apostolus: "Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus"¹⁵ mysticus = ecclesia. Ad quod optime s. Io. Chrysostomus: "Cum oportuisset dicere, ita et ecclesia, hoc enim consequens erat: hoc quidem non dixit, sed illius loco Christum ponit in altum extollens orationem, et auditorem magis pudore afficiens. Hoc autem vult significare: ita et Christi corpus, quod est ecclesia. Sicut enim et corpus et caput unus sunt homo, ita et ecclesiam et Christum unum esse dixit. Ideo Christum pro ecclesia posuit, corpus eius sic vocans."¹⁶ Eandem unitatem Christi et ecclesiae etiam alii patres multoties praedicant, v. g. s. Augustinus: "Unus homo caput et corpus, unus homo Christus et ecclesia, vir perfectus."¹⁷ "Fit ergo tamquam ex duobus una persona, ex capite et corpore, ex sponso et sponsa."¹⁸ "Ipsi christiani cum capite suo, quod ascendit in caelum, unus est Christus: non ille unus et nos multi, sed et nos multi in illo uno unum. Unus ergo homo Christus et corpus."¹⁹ Et s. Gregorius M.: "Christus ergo cum tota sua ecclesia, sive quae adhuc versatur in terris, sive quae cum eo iam regnat in caelis, una persona est."²⁰

1. Quo sensu distinguere liceat corpus et animam ecclesiae. Ecclesia, ut ex dictis claret, assimilatur corpori organico, i. e. vivo sive animato. Hinc corpus ecclesiae semper et necessario informatur anima, sicut corpus humanum, ut sit corpus humanum, semper et necessario anima humana informatur. Ergo corpus ecclesiae ad animam ecclesiae relatum distinguere non licet eo sensu, acsi illud sine ista vel ista sine illo exsistat. Anima et corpus ecclesiae non sunt duae ecclesiae, altera invisibilis, altera visibilis, sed constituunt unam ecclesiam visibilem simul et vivam.

Tamen hoc non obstante in ecclesia, sicut in individuo humano, duplex elementum distinguere possumus: elementum materiale, visibile, determinabile, quod corpus ecclesiae significanter vocant, et elementum formale, invisibile, determinans, quod est anima ecclesiae. Si autem quaeritur:

2. Quid pertineat ad corpus, quid ad animam ecclesiae sic intellecta, respondent theologi:

a) Quidquid in ecclesia externum, visibile, veluti determinabile est, id ipsius corpori tribuendum est, scil.: α) homines, qui visibilem coetum ecclesiae efficiunt; β) vincula et media externa, quibus isti homines mutuo in visibilem coetum colligantur et ad eundem finem prosequendum conspirant, nempe fidei praedicatio et confessio, sacramentorum administratio et susceptio, regimen et obedientia erga praepositos; γ) denique ipsa externa interiorum charismatum manifestatio.

b) Quidquid in ecclesia est internum, invisibile, veluti determinans, id ad ipsius animam pertinere dicendum est, scil.: α) gratia sanctificans, quae est principium formale vitae supernaturalis; β) fides, spes, caritas, quae gratiam sanctificantem semper comitantur, quaeque sunt principia proxima operationum vitae supernaturalis; γ) ceteri habitus (virtutes) supernaturales, necnon gratia actualis, sine qua operatio supernaturalis fieri nequit; δ) quaecumque dona et charismata Spiritus Sancti, quibus supernaturalis sanctitas et activitas amplificatur et efficacior redditur.¹