Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Versus finem praedicationis suae in Galilaea Iesus, cum esset in partibus Caesareae Philippi, interrogavit discipulos suos: "Quem dicunt homines esse Filium hominis?" At illi dixerunt: "Alii Ioannem Baptistam, alii Eliam, alii vero Ieremiam aut unum ex prophetis." Dicit illis Iesus: "Vos autem quem me esse dicitis?" Respondens Simon Petrus dixit: "Tu es Christus, Filius Dei vivi." Respondens autem Iesus dixit ei: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum. Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis."¹

Perspicuum est Christum his verbis promittere Petrum fore petram fundamentalem ecclesiae aedificandae, necnon clavigerum et legiferum regni caelorum fundandi. Ut autem plene constet Petrum inde eo ipso accepisse pollicitationem primatus, examinanda sunt tum subiectum tum obiectum promissionis.

1. Subiectum promissionis est Petrus solus ut persona distincta a reliquis apostolis, ideoque dignitas promissa non toti collegio communis est, sed beati Petri propria.

Res indubia quidem est. Nihilominus probatione indiget, quia plures adversarii finxerunt Petrum nomine omnium apostolorum Christum confessum esse Messiam Filium Dei, atque propterea Christum etiam omnes apostolos remunerasse. Verum ista hypothesis tum obvio orationis contextu tum emphatica Petri designatione reiicitur.

a) Contextus orationis probat Petrum non esse locutum nomine totius collegii. Nam ad priorem interrogationem Christi apostoli promiscue responderant: "At illi dixerunt..." Proinde apostoli suas partes non commiserant Petro. Hinc Petrus, ad posteriorem interrogationem Christi solus respondens, proprio marte egisse dicendus est, nisi quis ridicule asserere velit tempore intermedio eum a reliquis collegis designatum esse oratorem communem.

Petrum suo marte egisse Salvator ipse signanter manifestat. Accepta enim Petri confessione non omnes apostolos, sed ipsum unum beatum et a Patre inspiratum praedicat ac pollicitatione remunerat: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est. Et ego dico tibi …"

Ceterum, etiamsi Petrus nomine omnium respondisset, tamen inde non sequeretur promissionem Petro factam omnibus factam esse. Etenim ex una parte Petrus vice apostolorum respondendo, eodem modo personam reliquorum gessit, quo primarius quilibet causam aliorum agit, quorum supplet defectum. Ex quo sequitur Petrum, ut responsione eminet, ita et eminere remuneratione accepta. Ex alia parte "promissio muneris non est promissio mercedis omnibus, debitae qui forent in eadem dispositione; sed professio fidei non potest concipi, nisi ut dispositio congrua, cui gratuito et evidenter non in omnibus, sed in solo Petro, cum clara distinctione ab omnibus aliis repromittitur (ut donum gratis datum) munus primatiale."²

Revera:

b) Designatio Petri qua subiecti promissionis Christi cum tanto pondere fit, ut omne dubium excludat. Promissionem daturus Christus initio orationis imprimis notas personales remunerandi accurate describit. Exprimit substantiam personae singularis per pronomina: "Ego dico tibi, quia tu es." Addit nomen ipsi in nativitate inditum: "Beatus es Simon." Adiungit nomen patris: "Bar Iona", i. e. fili Ionae. Adiicit nomen a se recens illi impositum: "Tu es Petrus." Tot ergo modis et mediis Christus Petri personam designat, ut vix pluribus adiunctis describere soleant aliquem certum hominem notarii illi, qui publice instrumenta conficiunt.³ Atqui tam accurata personae Petri descriptio inepta foret, si non ipsum Petrum eumque solum respiceret Christi promissio.

Et revera Christus orationem prosequens praemium assignat personae sic descriptae: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam." "Hanc petram"⁴, super quam Christus ecclesiam suam aedificandam promittit, aperte identicam esse cum persona Petri, ipsa versio latina clare exprimit. Clarius tamen textus graecus: "Σὺ εἶ Πέτρος καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ." Graece enim πέτρος et πέτρα synonyma sunt; nam promiscue in masculino et femineo genere saxum significant. Interpres primo loco masculinum genus ponit ut personae Petri magis conveniens; secundo vero loco femineum genus, utpote rei significatae magis adaptatum. In lingua demum aramaica, qua Christus locutus est et Matthaeus scripsit, eodem omnino verbo, quo Petrus, etiam privilegium ipsi promissum vocatur: "Tu es kepha, et super hoc kepha aedificabo ecclesiam meam."

Saxum ergo, super quem Christus ecclesiam aedificabit, est apostolus Petrus ipseque solus.

Item ipse solus erit claviger regni caelorum et legifer: "Et tibi dabo claves regni caelorum. Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis." Haec verba eidem Petro soli convenire ac verba priora patet ex eo, quod, uti ostendemus, eandem prorsus potestatem seu idem obiectum continent ac verba illa priora, quae sunt de petra ecclesiae. Insuper verba haec posteriora per particulam: "Et tibi dabo claves ... Et quodcumque ligaveris ..." cum prioribus immediate coniunguntur atque ad idem subiectum Petrum referuntur. Item pronomen ... "tibi" et verba "ligaveris ... solveris" numero singulari expressa non omnibus apostolis, sed soli Petro applicantur.

Ergo subiectum promissionis Christi est solus Petrus ut persona distincta a reliquis apostolis, ideoque dignitas promissa non toti collegio communis est, sed beati Petri propria. Verum quaenam est dignitas illa promissa sive quodnam obiectum promissionis Christi?

2. Obiectum promissionis Christi est primatus iurisdictionis in universam ecclesiam. Christus non quidem utitur termino technico, quo iurisdictionis primatum hodie designamus, sed locutione metaphorica, primatum illum promittens sub triplici symbolo, scil. sub symbolo fundamenti, sub symbolo clavium, sub symbolo ligandi et solvendi.

Nam termini technici, qui cursu temporis usurpati sunt ad designandum primatum, aetate Christi non fuissent intellecti; metaphorae autem a Christo adhibitae ab omnibus facile intelligebantur et intelliguntur.

a) Metaphora fundamenti ecclesiae. Postquam Petrus fidem christologicam confessus erat, Christus de ecclesia sua loqui coepit. Et quidem ecclesiam praebet sub figura aedificii, quemadmodum saepius in s. Scriptura repraesentatur sub imagine templi vel domus Dei. Architectus huius domus ipse Christus est: "οἰκοδομήσω = domum ego aedificabo." Sapiens autem architectus ecclesiam suam Christus aedificat super petram sive fundamentum saxeum, sicuti iam alia occasione se comparaverat "viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram. Et descendit pluvia et venerunt flumina et flaverunt venti et irruerunt in domum illam et non cecidit; fundata enim erat super petram (kepha)."⁵ Ista petra, in qua et super quam aedificium ecclesiae fundatur et construitur, Petrus est: "Tu es kepha (petra, saxum, rupes),"⁶ et super hoc kepha aedificabo ecclesiam meam." Petrus ergo apparet sub metaphora fundamenti saxei, i. e. firmi, immobilis, inconcussi, stabilis. Hoc fundamento petrino ecclesia ipsa tam firma, immobilis, inconcussa et stabilis reddetur, ut nulla vi adversa, neque etiam summa vi daemonum labefactari valeat: "Et portae inferi non praevalebunt adversus eam."⁷

Ut autem Petrus fundamenti saxei instar aedificium ecclesiae, societatis scil. fidelium, ita firmare valeat, indiget summa auctoritate sive primatu iurisdictionis in universam ecclesiam: Nisi enim Petrus omnes fideles tum individuos tum collective sumptos gubernare et regere posset, ecclesia schismatibus internis et hostibus externis succumberet. Hoc ergo ne unquam fiat, Petro promissa est suprema iurisdictio in universam ecclesiam.

Quod exemplo societatis civilis optime illustrari potest. Nemo dubitat, quin praesidium et incolumitas societatis civilis sola auctoritate suprema servari possint. Qui in republica constituitur ad eam contra omnia pericula interna et externa defendendam, eo ipso investitur iurisdictione in totam rempublicam atque in singulas eius partes omniaque membra. Unde et munus Petro promissum defendendi et illaesam invictamque conservandi ecclesiam Christi, necessario exposcit summam et universalem iurisdictionem.

Quare metaphoram de fundamento petrino ecclesiae male interpretantur:

1°. Qui Petrum fundamentum ecclesiae eo tantum putant, quod primas partes in praedicatione habuerit annuntiando evangelium primus tum iudaeis⁸ tum gentilibus.⁹ Verumtamen propterea, quod Petrus primitias quasdam iudaeorum et gentilium convertit et sic quodammodo lapides primos ecclesiae posuit, non posset vocari fundamentum, quo tota ecclesia nititur, super quam tota ecclesia exstructa est, et a qua mutuatur totam suam firmitatem, ita ut ne a portis quidem inferi superari valeat.

2°. Qui non Petri personam, sed fidem vocant fundamentum ecclesiae. Super christologicam Petri fidem Dominus exstruxit quidem ecclesiam, sed super Petri fidem non in abstracto, verum super Petri fidem in concreto, i. e. super Petri personam propter eius fidem, super Petrum inconcusse credentem. Fides Petri in Messiam Filium Dei est causa meritoria, propter quam apostolus electus fuit primas. Hinc Petri fides causaliter, Petri persona formaliter ecclesiae fundamentum vocari debet. Hoc revera sensu patres mox fidem Petri, mox personam Petri appellant "petram ecclesiae".¹⁰

3°. Qui apostolos omnes asseverant esse fundamentum ecclesiae saltem eo sensu, ut Petrus non sit nisi primus inter pares. Huic opinioni opponitur, quod Christus Petro soli ut personae distinctae a reliquis apostolis dixit: "Tu es kepha, et super hoc kepha aedificabo ecclesiam meam." Cum ergo totum aedificium ecclesiae innitatur fundamento petrino, etiam apostoli reliqui auctoritati Petri subiiciuntur. Adversarii frustra provocant ad Eph 2, 20: "Estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu." Nam vis horum verborum est: Christum per apostolos et prophetas fideles vocasse ad ecclesiam.¹¹

4°. Qui Christum excluso Petro fundamentum ecclesiae putant. Olim protestantes alacriores contendebant Christum dicendo: "Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam" semetipsum significasse. Hanc tamen cavillationem exegeticam adversarii omnes hodie erubescunt. Aliqui autem hodie contendunt Paulum apostolum excluso Petro Christum solum praedicare fundamentum ecclesiae scribendo ad corinthios: "Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Iesus."¹²

Iam ecclesiam superaedificandam et superaedificatam esse fundamento personae et doctrinae Christi Paulus praeclare affirmat, cum Christus solus sit auctor, anima et caput invisibile ecclesiae. Petrum autem nomine et vice Christi constitutum esse fundamentum visibile ecclesiae non quidem Paulus discipulus affirmat, sed magister ipse Christus Iesus dicens Petro: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam." Metaphoram fundamenti ita intelligendam esse confirmat:

b) Metaphora clavium regni caelestis. Hucusque Christus ecclesiam descripsit tamquam domum aedificandam super fundamentum petrinum. Nunc aedificatae iamiam domus claves Petro se traditurum esse addit: "Et tibi dabo claves regni caelorum (καὶ δώσω σοι τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν)." Nomine regni caelorum ecclesiam in terris militantem designari e contextu patet et in confesso est apud omnes. Et quidem agi de totius ecclesiae clavibus constat ex eo, quod sermo est de clavibus regni caelorum simpliciter, additis etiam articulis: τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας.

Claves autem ex usu profano et sacro symbolum sunt supremae potestatis. Ex usu quidem profano traditio clavium domus vel civitatis apud omnes populos orientales et occidentales signum erat traditae et agnitae potestatis in domum vel civitatem. Architectus constructo aedificio possessori tradit claves; paterfamilias procuratori claves committit, ut significet auctoritatem vicariam eidem commissam; vendens domum nonnisi traditione clavium consummat traditionem dominii. Similiter hosti, duci vel regi offeruntur claves arcis vel civitatis obsessae, traditionem arcis vel civitatis inde agnoscendo. Eadem notione figura clavium in sacra Scriptura Veteris et Novi Testamenti pluries adhibetur.¹³ Atque Christus ipse symbolo clavium exprimit summam suam potestatem in mortem, in infernum et in regnum caelorum teste Apocalypsi: "Ego sum primus et novissimus; et vivus, et fui mortuus; et ecce sum vivens in saecula saeculorum, et habeo claves mortis et inferni … Haec dicit Sanctus et Verus, qui habet clavem (τὴν κλεῖν) David; qui aperit, et nemo claudit, claudit, et nemo aperit."¹⁴

Itaque si idem Christus Dominus Petro dicit: "Et tibi dabo claves regni caelorum", sensus horum verborum est: "Tibi dabo potestatem supremam in regnum caelorum sive primatum iurisdictionis in universam ecclesiam." Petrus primas utique a Christo pendet, qui solus ex se habet "clavem David" (i. e. clavem regni David sive regni caelorum), et a quo proinde Petrus participatas obtinet claves. Nomine tamen et vice Christi Petrus independenter a consensu ecclesiae constitutus est claviger regni caelorum, ita ut omnes actus iurisdictionis ecclesiasticae ponere possit, et subiectos sibi habeat fideles omnes, ipsis etiam apostolis non exceptis. Petro claudente nemo potest aperire; Petro aperiente nemo potest claudere: Petro iubente omnes et omnia subesse tenentur. Hanc esse significationem genuinam symboli clavium ulterius explicatur:

c) Metaphora ligandi et solvendi, quae potestatem clavium actu exercitam exhibet. Dum nempe Christus primo demonstrat domum ecclesiae super fundamentum petrinum aedificandam, deinde domus aedificatae claves Petro tradit, nunc demum eundem Petrum in ipsa domo ecclesiae gubernantem ostendit dicendo: "Et quodcumque (ὃ ἄν) ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis."

Verbis solvendi et ligandi significatur potestas legifera et, quae cum ipsa necessario iuncta est, utpote ex ea consequens, potestas iudiciaria et ultrix. Etenim tempore Christi rabbini auctoritative populo iniungebant, quid esset licitum in Lege, quid vetitum, vel quid esset praeceptum, quid interdictum. Id vero ut innueretur in usu familiari posita erant verba solvere et ligare. Ligare idem erat ac vetare, interdicere, praecipere, obligatione religiosa constringere;¹⁵ solvere idem erat ac permittere, licitum dare, a vinculo religioso absolvere seu liberare. Breviter, ligare et solvere significabant totam auctoritatem rabbinorum leges condendi et abrogandi, quae ad religionem et regimen iudaeorum spectabant.¹⁶

Iisdem itaque verbis familiaribus ligandi et solvendi Christus Petro iurisdictionis potestatem promittit in ecclesiam novi testamenti. Et quidem haec potestas Petri erit amplissima ratione rerum, quia Petrus ligare et solvere potest "quodcumque (ὃ ἄν) vinculum religiosum"; erit universalis ratione loci et hominum, quia Petrus ligare et solvere potest simpliciter "super [totam] terram (ἐπὶ τῆς γῆς)"; erit demum summa et authentica ratione auctoritatis, quia exercitium ipsius absolute sancitur et confirmatur a Deo: "erit ligatum et in caelis … erit solutum et in caelis."

Immerito obiiciunt adversarii eandem potestatem Christum etiam reliquis apostolis promisisse: "Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo: et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo."¹⁷ Ergo Petro nihil singulare promissum esse. Revera Petro seorsum primum potestas promittitur, quae postea apostolis simul cum Petro promittitur. Petro sine aliis promittitur, quod aliis non sine Petro promittitur. Petrus solus possidet iurisdictionem, quam alii nonnisi collegialiter cum Petro et sub Petro possident. Unde Petro Christus promittit aliquid speciale, quod non promittit reliquis apostolis, i. e. praeeminentiam sive primatum iurisdictionis.

Res tanta evidentia patet, ut rationalistae moderni desperabundi totum textum Mt 16, 17-19 esse spurium dicant. Vel enim propugnant eum locum non a Matthaeo conscriptum, sed saeculo demum secundo evangelio Matthaei additum esse,¹⁸ vel contendunt eum a Matthaeo quidem conscriptum esse, sed non ex ore Christi. Quaerenti autem, qua ratione haec asserant, praeter fumum et nebulam id solum revera obtundunt, quod textus Mt 16, 17-19 sit aperte "catholicus",¹⁹ continens scil. promissionem primatus petrini.²⁰ Quod quidem nobis probandum erat.