Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

1. Vis primatus romani decreto concilii florentini, quod supra recitavimus, sat clare definita est. Quum autem interea multiplices errores contra primatum ita definitum emersissent, qui communi nomine "systematis episcopalis" comprehendi solent cuiusque fautores exstiterunt praecipue richeriani, Iansenistae, gallicani, febroniani et regalistae, concilium vaticanum definitionem florentinam innovavit et fusius evolvit his verbis: "Docemus proinde et declaramus ecclesiam romanam, disponente Domino, super omnes alias ordinariae potestatis obtinere principatum, et hanc romani pontificis iurisdictionis potestatem, quae vere episcopalis est, immediatam esse: erga quam cuiuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seorsum singuli quam simul omnes, officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur, non solum in rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent; ita ut, custodita cum romano pontifice tam communionis quam eiusdem fidei professionis unitate, ecclesia Christi sit unus grex sub uno summo pastore. Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare salva fide atque salute nemo potest... Si quis itaque dixerit romanum pontificem habere tantummodo officium inspectionis vel directionis, non autem plenam et supremam potestatem iurisdictionis in universam ecclesiam, non solum in rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent; aut eum habere tantum potiores partes, non vero plenitudinem huius supremae potestatis; aut hanc eius potestatem non esse ordinariam et immediatam sive in omnes ac singulas ecclesias sive in omnes et singulos pastores et fideles: anathema sit."¹

Haec definitio conciliaris est necessaria conclusio eorum, quae hucusque in toto capite de primatu disputavimus. Unde nulla indiget nova probatione, sed succinctam tantum explicationem poscit. Ea est ergo vis sive ratio primatus, ut sit potestas iurisdictionis universalis, episcopalis, suprema, plena, ordinaria et immediata.

a) Potestas iurisdictionis universalis ratione subiecti et obiecti. Ratione subiecti seu personarum, ita ut extendatur ad omnes omnino christianos absque ulla limitatione, sive episcopi sunt sive fideles simplices, sive individuatim sumuntur sive collective. Ratione obiecti seu materiarum, ita ut extendatur non solum ad res fidei et morum (magisterium ecclesiasticum), sed etiam ad res disciplinae et regiminis (imperium ecclesiasticum). Hanc universalitatem pontificiae iurisdictionis esse notam principalem totius primatus verba concilii vaticani iterum enuntiant. Et quidem merito; nam hac universalitate concessa vel negata, tota fere doctrina de primatu conceditur vel negatur.

b) Potestas iurisdictionis episcopalis. Summus nempe pontifex, ecclesiae romanae episcopus specialis, simul est episcopus non quidem specialis, sed generalis omnium ecclesiarum, omnium episcoporum, omnium fidelium. Eadem proinde potestate, qua singuli episcopi singulas dioeceses pascunt, eadem summus pontifex omnes dioeceses earumque praesules et oves pascit. Unde recte vocatur episcopus episcoporum et episcopus ecclesiae catholicae.

Hinc excluditur error Febronii aliorumque, qui duplicem in papa dignitatem distinguentes, episcopalem nempe et primatialem, dicebant: Romanus pontifex qua episcopus solummodo in sua dioecesi romana iurisdictionem episcopalem sive proprie dictam exercere potest; qua primas autem ad universalem ecclesiam se habet sicut archiepiscopus vel metropolita vel patriarcha ad suam provinciam resp. provincias. Quemadmodum igitur archiepiscopus monendo quidem et invigilando influxum quendam in suos suffraganeos exercere potest, non vero valet exercere iura episcopalia nisi in propriam dioecesim, ita et summus pontifex, quamvis habeat potestatem inspectionis vel directionis cuiusdam super universam ecclesiam, potestate tamen episcopali non fruitur nisi in suam specialem dioecesim romanam.²

c) Potestas iurisdictionis suprema, ita ut nulla alia potestas hierarchica vel maior sit vel aequalis. Haec explicatio est ipsius concilii vaticani sic definientis: "Quoniam divino apostolici primatus iure romanus pontifex universae ecclesiae praeest, docemus etiam et declaramus eum esse iudicem supremum fidelium, et in omnibus causis ad examen ecclesiasticum spectantibus ad ipsius posse iudicium recurri; sedis vero apostolicae, cuius auctoritate maior non est, iudicium a nemine fore retractandum, neque cuiquam de eius licere iudicare iudicio. Quare a recto veritatis tramite aberrant, qui affirmant licere ab iudiciis romanorum pontificum ad oecumenicum concilium tamquam ad auctoritatem romano pontifice superiorem appellare."

Hinc percellitur error gallicanorum, febronianorum et pistoriensium, secundum quos papae potestas ab ecclesia provenit et proinde etiam in ecclesiam redundat ecclesiaeque obnoxia est.

Ex quo errore praecipue sequeretur concilium (sine papa) papa esse superius atque de persona et actibus papae posse iudicare.³

d) Potestas iurisdictionis plena, ita ut papa secundum definitionem vaticanam non tantum habeat "potiores partes", sed "plenitudinem huius supremae potestatis". Etenim potestas papalis posset esse suprema, quamvis non esset plena. Quod contingeret, si potestas hierarchica ita divisa foret inter summum pontificem ceterosque episcopos, ut ille teneret potiores partes potestatis, complendas tamen per istorum partes minores.

Talem divisionem potestatis ecclesiae inter papam et episcopos supponit articulus IV "Declarationis cleri gallicani" (a. 1682): "In fidei quoque quaestionibus praecipuas summi pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas ecclesias pertinere, nec tamen irreformabile esse iudicium, nisi ecclesiae consensus accesserit."

Tamen verbis recitatis, quibus concilium vaticanum hanc assertionem gallicanam repudiat, episcoporum potestas non negatur, sed affirmatur solummodo omnem potestatem, quaecumque in ecclesia invenitur, inveniri etiam in suprema papae potestate. Verba igitur concilii positive, non exclusive intelligenda sunt.

e) Potestas iurisdictionis ordinaria, ita ut muneri ipsi primatus inhaereat ac proinde non extraordinariis tantum casibus, sed semper exerceri possit. Contenderant nempe gallicani et febroniani summum pontificem nihil posse in aliena dioecesi praeter romanam, nisi in extraordinariis circumstantiis, puta cum episcopi particulares muneri suo deessent propter negligentiam vel malitiam.⁴

f) Potestas iurisdictionis immediata, ita ut exerceri queat nulla alia auctoritate intermedia. Papa igitur omnia iura episcopalia exercere potest in omnibus dioecesibus et in omnes christianos, quin obligetur particulari episcopo medio, uti aut ab eo licentiam petere. Ubique immediate potest docere, corrigere, iudicare, punire invitis etiam episcopis.

Hinc excluditur error febronianorum, qui censuerant ad papam non spectare "immediatam curam et directionem singularum ovium" ecclesiae universalis, sed ipsum mediantibus tantum episcopis in aliis dioecesibus sollicitudinem suam navare posse.⁵

2. Ortus primatus romani. Ex toto capite de primatu constat Christum in beato apostolo Petro instituisse primatum perennem, cuius heres, providente Deo, disponente Petro et docente omnium saeculorum ecclesia, est episcopus romanus. Hoc sensu episcopus romanus iure divino tenet potestatem iurisdictionis modo descriptam, proindeque primatus originem divinam habet. Unde eo ipso corruunt hypotheses adversariorum, quibus primatum e causis mere humanis ortum esse fingunt.

Nihilominus licet non necessario, tamen opportune istas causas breviter adhuc recensebimus. Primatum romanum alii repetunt e documentis fictis, alii e condicionibus politicis, alii ex ambitione pontificia, alii demum ex historica necessitate. At vero facile patet primatum romanum ortum non esse:

a) E documentis fictis. Döllinger, Friedrich, Langen aliique concilii vaticani osores contenderunt primatum romanum medio aevo tantum invectum esse et quidem innixum falsis decretis paparum et synodorum ac maxime scriptis pseudo-clementinis. Sed ista opinio hodie ab ipsis adversariis repudiatur.⁶

Revera tantum abest, ut primatus medio demum aevo per scripta ementita vel apocrypha inductus sit, ut certis innumerisque documentis primorum iam saeculorum eum affuisse constet. Recole argumenta antiquitatis, quibus primatum romanum evicimus.

b) E condicionibus politicis. Dogma fere rationalistarum et modernistarum est: "Urbs Roma tanta dignitate et influxu civili fulsit, ut facile etiam primatum religiosum conciliaret episcopis romanis. Unde quemadmodum imperatores erant summi pontifices gentilium, ita praesules romani eodem influxu politico favente facti sunt summi pontifices christianorum." At vero primatum christianum vis politica urbis caesareae certo non induxit primis tribus saeculis, cum odio immani meretrix illa Babylon⁷ flagraret in christianos atque praecipue in praepositos ecclesiae.

Post saeculum tertium vero, si demum vi politica introductus fuisset primatus, certo non introductus fuisset primatus romanus, sed constantinopolitanus, cum Constantinus Magnus eiusque successores sedem regni civilis in "Roma nova" collocassent. Insuper christiani, uti vidimus, episcopo romano numquam propterea attribuerunt primatum, quia Romae imperator sedit tenens vim civilem, sed quia in urbe Roma Petrus, princeps ecclesiae, sedem suam fixerat. Unde Pius X merito damnavit illam propositionem modernisticam: "Ecclesia romana non ex divinae providentiae ordinatione, sed ex mere politicis condicionibus caput omnium ecclesiarum effecta est."⁸

c) Ex ambitione pontificia. Pontifices romanos ambitiosa dominandi cupiditate sibi arrogasse primatum adversarii ex eo inferunt, quod papae se ut primates ecclesiae gerebant. Attamen exercitium primatus ambitionis argumentum non est, nisi constet romanos pontifices primatum immerito sibi attribuisse. Contrarium autem constare omnibus numeris probavimus. Insuper, si romani pontifices ambitiose praerogativam primatialem sibi arripuissent, tota ecclesia atque maxime episcopi orientales reclamassent et restitissent. Tantum vero abest, ut reclamaverint et restiterint, ut universa ecclesia, inclusis ipsis episcopis et patriarchis orientalibus, agnoverint et proclamaverint romanos pontifices iure divino tenere et perpetuare primatum a Christo in beato Petro institutum.

d) E necessitate historica. Affirmant quidem adversarii religioni christianae per totum orbem diffusae admodum utile, immo moraliter necessarium fuisse centrum quoddam et caput, quo omnes ecclesiae cunctique fideles unirentur. Huius necessitatis conscios fideles paulatim episcopo romano concessisse primatum, eumque humanitus invectum, paulatim attribuisse institutioni divinae.⁹

Ore ergo proprio adversarii fatentur necessitatem primatus. Hanc tamen necessitatem christifideles cursu temporis demum perspexisse atque propterea primatum invenisse aperte falsum est. Etenim universa ecclesia primorum iam saeculorum primatum simpliciter agnovit ut iam exsistentem, immo ut a Christo ipso in principe apostolorum institutum et in romanis pontificibus continuatum. Quod factum explicari nequit, nisi dicamus Christum iam necessitatem primatus praevidisse atque propterea ecclesiam ita constituisse, ut continuo adesset centrum et caput monarchicum, quod nomine et vice Christi iurisdictionem in totam ecclesiam exerceret. Unde etiam ultimum adversariorum effugium revera probat primatum romanum non esse commentum humanum et naturale, sed institutum divinum et supernaturale.