Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Revera ultimo apostolo vix mortuo praeclare de episcopatu nos erudiunt s. Ignatius, cui circa medium saeculum secundum accedunt antiquissimi quidam catalogi episcoporum, necnon sub fine eiusdem saeculi s. Irenaeus.

1. S. Ignatius († c. 107) docet triplicem gradum hierarchiae esse originis et institutionis apostolicae. De episcopatu autem monarchico speciatim haec tradit:¹

a) Singulae ecclesiae ab uno episcopo reguntur. Philadelphenos Ignatius monet: "Studeatis igitur una eucharistia uti; una enim est caro Domini nostri Iesu Christi et unus calix in unitatem sanguinis ipsius, unum altare, sicut unus episcopus cum presbyterio et diaconis."² Unde unum Onesimum episcopum, ait, induere personam totius ecclesiae ephesinae: "Suscepi ergo in nomine Dei multitudinem vestram in Onesimo, inenarrabilis caritatis viro, vestro autem in carne episcopo."³ Et quidem secundum Ignatium ubique terrarum iste episcopatus monarchicus invenitur. Nam licet sanctus martyr mentionem expressam eorum tantum episcoporum faciat, quorum ecclesias Romam iter agens invisebat, loquitur tamen de constitutione episcopali ecclesiae simpliciter; immo testatur episcopos usque ad partes extremas terrae constitutos esse: "Episcopi, ait, per tractus terrae constituti (οἱ ἐπίσκοποι, οἱ κατὰ τὰ πέρατα ὁρισθέντες), in sententia Iesu Christi sunt."⁴

b) Episcopus praeest omnibus negotiis ecclesiasticis. "Necessarium itaque est, quemadmodum et facitis, ut sine episcopo nihil agatis."⁵ "Spiritus annunciavit haec dicens: Sine episcopo nihil facite."⁶ "Separatim ab episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad ecclesiam spectant. Valida eucharistia habeatur illa, quae sub episcopo peragitur vel sub eo, cui ipse concesserit ... Non licet sine episcopo neque baptizare, neque agapen celebrare, sed quodcumque ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum."⁷

c) Episcopo omnes fideles totusque etiam clerus subesse debet. "Episcopo attendite, ut et Deus vobis attendat."⁸ "Omnes episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri ... Ubi comparuerit episcopus, ibi et multitudo sit, quemadmodum ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est ecclesia."⁹ "Cum enim episcopo subiecti sitis ut Iesu Christo, videmini mihi non secundum hominem, sed secundum Iesum Christum vivere."¹⁰ "Decet enim singulos vestrum, et praecipue presbyteros, recreare episcopum in honorem Patris, Iesu Christi et apostolorum."¹¹ "Decet vos in episcopi sententiam concurrere, quod et facitis. Nam memorabile vestrum presbyterium, dignum Deo, ita coaptatum est episcopo, ut chordae citharae."¹²

d) Episcopus ecclesiae praeest loco et vice Dei. "Hortor, ut in concordia Dei omnia peragere studeatis, episcopo praesidente loco Dei."¹³ "Cuncti revereantur ... episcopum, qui est typus Patris."¹⁴ "Studeamus igitur episcopo non resistere, ut simus subiecti Deo ... quemcumque enim Paterfamilias mittit ad gubernandam familiam suam, hunc ita accipere debemus, ut illum ipsum, qui mittit. Manifestum est igitur, quod episcopum respicere oporteat ut ipsum Dominum."¹⁵ "Bonum est Deum et episcopum honorare. Qui honorat episcopum, a Deo honoratus est; qui clam episcopo aliquid agit, diabolo servit."¹⁶ "Sed et vos decet non familiariter uti aetate episcopi, sed respectu potentiae Dei Patris omnem impertiri illi reverentiam, quemadmodum cognovi et sanctos presbyteros non abuti iuvenili eius condicione perspicua, sed ut prudentes in Deo cedere ei, non ei autem, sed Patri Iesu Christi, omnium episcopo. In honorem igitur illius, qui amat nos, decet obedire sine ulla hypocrisi; quia non episcopum hunc visibilem quis fallit, sed invisibilem decipere conatur."¹⁷

Omnibus ergo modis et mediis s. Ignatius docet episcopos in ecclesiis suis eadem summa potestate regendi pollere, quam apostoli post Christi ascensum tenuerunt. Hanc apostolicitatem episcopatus invicte etiam probant:

2. Catalogi episcoporum. Praeter nomina episcoporum, qui, ex dictis, apostolis viventibus vel vix mortuis, ecclesias diversas rexerunt, in promptu sunt plures series vetustissimae episcoporum in una eademque ecclesia sibi succedentium. Tales catalogi prostant ex ecclesiis ephesina, alexandrina, antiochena, hierosolymitana et romana.

Catalogus ecclesiae ephesinae incompletus quidem, sed absolute authenticus est. Ephesi ergo post Paulum primus sedit Timotheus.¹⁸ Post quem ibi praefuit et mortuus est s. Ioannes apostolus.¹⁹ Cuius locum tempore s. Ignatii tenuit Onesimus.²⁰ Onesimo currente saeculo secundo successerunt octo episcopi ex una eademque familia oriundi, quorum ultimus Polycrates circa annum 195 scribit:²¹

"Ego quoque, omnium vestrum minimus, Polycrates, ex traditione cognatorum meorum, quorum quosdam etiam [in episcopatu] secutus sum; septem enim ex cognatis meis erant episcopi, ego autem octavus ... Ego igitur, fratres, sexaginta quinque annos habens in Domino, qui cum fratribus toto orbe dispersis sermones saepe contuli ... Possem etiam episcoporum, qui mecum sunt, facere mentionem ... quorum nomina, si adscripsero, ingens numerus videbitur."²²

Ergo non solum ad a. 195 ingens numerus episcoporum inventus est, sed Polycrates, c. a. 130 natus, iam septem praecessores episcopos ex sua ipsius familia habuit; immo ab aevo apostolico semper ephesinae ecclesiae praefuerunt episcopi monarchici.

Catalogos ecclesiarum patriarchalium alexandrinae, antiochenae, hierosolymitanae et romanae affert Eusebius caesar. (c. 324).²³ Tamen eos non ipse Eusebius confecit, sed exscripsit e Chronographia Iulii Africani, qui anno 221 has series episcoporum ex antiquiore fonte saeculi secundi digessit. Iste fons episcopos usque ad papam Eleutherum (174-189) complectebatur et forsan sunt ipsi Commentarii Hegesippi.²⁴ Hegesippus sub Aniceto papa (c. 155-166) Romam iter agens "plurimos episcopos adiit" et per singulas urbes "episcoporum successiones" (catalogos, series) investigavit. Romam demum veniens primo seriem pontificum fecit usque ad Anicetum. Quo mortuo catalogum additis nominibus Soteris (166-174) et Eleutheri (174-189) complevit. Catalogos autem episcopales singularum ecclesiarum et maxime ecclesiae romanae Hegesippus tanti fecit, quia e successione apostolica episcoporum concludit doctrinam apostolicam ubique servari.²⁵ Quidquid demum critici de origine et authentia horum catalogorum episcopalium disputant, omnes facile convincuntur catalogos quatuor ecclesiarum principalium saeculo secundo iam exstitisse. Hi autem catalogi facto probant absurditatem sententiae adversae de origine episcopatus. Adversarii propugnant usque ad saeculi secundi medium vel finem ecclesias ignorasse regimen monarchicum episcoporum. E contrario vetustissimi catalogi episcoporum: 1°. clamant medio saeculo secundo neminem dubitasse de successione apostolica episcoporum quatuor ecclesiarum principalium; 2°. proferunt ipsa nomina ipsamque seriem episcoporum, qui ab aevo apostolico quatuor primis ecclesiis orbis christiani praefuerunt; 3°. testantur successionem apostolicam episcoporum iam toto saeculo secundo tanti valuisse, ut adhiberetur tamquam argumentum et criterium apostolicitatis ipsius doctrinae in singulis ecclesiis sparsae. Quod quidem luculenter confirmat s. Irenaeus.

3. S. Irenaeus circa a. 180 praeclarissimum opus scripsit "Adversus haereses". Haereses gnosticas primi et secundi saeculi confutat provocando ad episcopatum ab apostolis institutum.

Et haec quidem statuit Irenaeus:

a) Episcopi in regimine ecclesiae sunt successores apostolorum. Ut enim simplici facto haereses profliget, Irenaeus dicit: "Omnes ii [haeretici] valde posteriores sunt quam episcopi, quibus apostoli tradiderunt ecclesias."²⁶ Atque ad singula descendens exempla, de romanis episcopis sic loquitur: "Fundantes igitur et instruentes beati apostoli ecclesiam, Lino episcopatum administrandae ecclesiae tradiderunt ... Post eum [Anacletum] tertio loco ab apostolis episcopatum sortitur: Clemens ... Deinceps sextus ab apostolis constitutus est Xystus ... Nunc duodecimo loco episcopatum ab apostolis habet Eleutherus."²⁷ Hoc loquendi modo Irenaeus affirmat non solum eos episcopos, qui immediate creati sunt ab apostolis, sed eos etiam, qui postea rite constituti sunt, esse successores veros apostolorum in regimine ecclesiarum. Ut autem constet, quinam episcopi rite constituti sint:

b) Exhiberi possunt successiones episcoporum ab apostolis usque ad nos: "Traditionem itaque apostolorum in toto mundo manifestatam in omni ecclesia adest respicere omnibus, qui vera velint videre; et habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi, et successores eorum usque ad nos ... Valde enim perfectos et irreprehensibiles in omnibus eos volebant esse, quos et successores relinquebant, suum ipsorum locum magisterii tradentes ... Sed quoniam valde longum est in hoc tali volumine omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae, eam, quam habet ab apostolis, traditionem et annuntiatam hominibus fidem, per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos indicantes confundimus [haereticos] omnes."²⁸

c) Successio apostolica episcoporum est velut tessera et arrha apostolicitatis doctrinae ab ecclesia praedicatae: "Hac ordinatione et successione ea, quae est ab apostolis in ecclesia traditio et veritatis praeconatio pervenit usque ad nos. Et est plenissima haec ostensio unam et eandem vivificatricem fidem esse, quae in ecclesia ab apostolis usque nunc sit conservata et tradita in veritate."²⁹ "Eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum ... acceperunt. Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis ecclesiae successio."³⁰ "Agnitio vera est apostolorum (ἡ τῶν ἀποστόλων διδαχή)... secundum successiones episcoporum, quibus illi [apostoli] eam, quae in unoquoque loco est, ecclesiam tradiderunt."³¹

Ex his dictis patet doctrinam, quae tenet regimen cuiusque ecclesiae iam ex institutione apostolica uni singularique episcopo concreditam esse, quam firmissime stare secundum Irenaeum. Immo non solum secundum Irenaeum, sed uti Irenaeus innuit, secundum totam ecclesiam catholicam atque omnes etiam haereses. Nam totius ecclesiae catholicae in hac re ubique invocat consensum et ad omnium haeresum provocat assensum. Unde concludimus tum catholicos tum gnosticos primi et secundi saeculi agnovisse originem apostolicam episcopatus monarchici. Atque hic finem argumenti facimus. Nam scriptores, qui post saeculum secundum floruerunt, puta Tertullianum,³² Clementem alexandrinum,³³ Origenem,³⁴ s. Cyprianum³⁵ ceterosque omnes extollere episcopatum "catholicum" neque ipsi adversarii audent infitiari. In uno tantummodo s. Hieronymo gloriantur, quem humanam originem episcopatus docere obiectant. Sed etiamsi hanc auctoritatem merito obiectarent, nullum ipsi emolumentum inde caperent, nullum nos detrimentum pateremur. Nam cum Hieronymus solus et serius veniat, eius sententia simpliciter attendi non meretur. Unde meri complementi causa sententiam s. Hieronymi de origine episcopatus recitamus et ponderamus. S. Hieronymus presbyter occasione data demonstrare nititur presbyteratum mire praeesse diaconatui, modice subesse episcopatui.³⁶³⁷ Quod ut ostendat, aestu disputationis modulo suo abreptus, non temperat verbis, sed profert nonnulla, quae sano quidem sensu explicari possunt, sed tamen interpretationi insanae ansam praebent. Hoc valet praecipue de verbis sequentibus, quibus continetur tota sententia Hieronymi de episcopatu diversis locis descripta: "Audiant episcopi, qui habent constituendi presbyteros per urbes singulas potestatem, sub quali lege ecclesiasticae constitutionis ordo teneatur ... Idem est ergo [secundum epistolam ad Titum 1, 5-7] presbyter qui et episcopus; et antequam diaboli instinctu studia in religione fierent, et diceretur in populis: 'Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae',³⁸ communi presbyterorum consilio ecclesiae gubernabantur. Postquam vero unusquisque eos, quos baptizaverat, suos putabat esse, non Christi, in toto orbe decretum est, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris, ad quem omnis ecclesiae cura pertineret, et schismatum semina tollerentur ... Sicut ergo presbyteri sciunt se ex ecclesiae consuetudine ei, qui sibi praepositus fuerit, esse subiectos: ita episcopi noverint se magis consuetudine, quam dispositionis dominicae veritate, presbyteris esse maiores, et in commune debere ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solum praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum iudicaret."³⁹ Hisce s. doctor primo evolutionem historicam episcopatus delineat, postea conclusionem theologicam de episcopatu statuit. Ad evolutionem historicam episcopatus quod attinet, Hieronymus dicit initio "eundem fuisse presbyterum et episcopum" atque "communi presbyterorum consilio ecclesias gubernatas esse". Postea vero ortis dissensionibus corinthiis "in toto orbe terrarum decretum esse, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris, ad quem omnis ecclesiae cura pertineret". Iam quidem initio eosdem fuisse et appellatos esse episcopos et presbyteros, atque ecclesias communi presbyterorum consilio gubernatas verum est ea tantummodo significatione, qua probavimus apostolos sibi reservasse summum, i. e. episcopale regimen in ecclesiis, ita ut illi clerici, qui praeter apostolos "episcopi" vocabantur, nec munere nec potestate a presbyteris distinguerentur. Postea vero occasione et ratione factionum corinthiarum decretum apostolicum prodiisse instituens et ubique terrarum introducens episcopatum monarchicum, minus recte contendit Hieronymus. Nam nullibi legitur propter dissensiones Corinthi vel alibi ortas episcopos creatos esse; immo hoc asserto Hieronymus destruit assertum aliud, scilicet primitus, cum Paulus ad Titum scriberet, episcopos monarchicos nondum affuisse, cum tamen epistola ad Titum posterior sit (c. 60) epistola prima ad Corinthios (c. 52-57). Id solum constat, uti demonstravimus et uti etiam Hieronymus supponit, tempore adhuc apostolorum paulatim diversis ecclesiis episcopos praepositos esse, atque mortuis apostolis ubique terrarum collegium episcoporum eis successisse. Ad conclusionem theologicam de episcopatu quod spectat, Hieronymus dicit episcopos "consuetudine magis quam dispositionis dominicae veritate presbyteris esse maiores, et in commune debere ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solum praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum iudicaret". Optime quidem Hieronymus episcopos monet, ut, iure monarchico non obstante, imitentur Moysen, qui et ipse sponte sua septuaginta elegit consiliarios.⁴⁰ Ambigue autem eloquitur episcopos consuetudine ecclesiae magis quam dominica dispositione summa potestate hierarchica potiri. Accurate dicere debuit Dominum summam hierarchiam apostolis concessam perennare disposuisse, quin expresse episcopos nominaret; apostolica autem dispositione et consuetudine episcopis illam hierarchiam traditam esse. Hoc sensu et Hieronymus intelligendus est. Etenim antea statuerat occasione schismatum viventibus apostolis ortorum "in toto orbe decretum esse, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris". Mox episcopos aequiparat Moysi, qui divino iure habuit "in potestate solum praeesse". Alibi etiam Hieronymus addit: "Ut sciamus traditiones apostolicas sumptas de Veteri Testamento, quod Aaron et filii eius atque levitae in templo fuerunt, hoc sibi CAPUT II. DE CONSTITUTIONE ECCLESIAE MONARCHICA.

⁴¹

Iam probavimus ecclesiam hierarchice constitutam esse, ita ut laicis clerus praesit, et ipsi clero singularum ecclesiarum praestent episcopi monarchici, qui soli summa potestate apostolica regendi potiuntur. Nunc quaeritur, utrum episcopi singuli absolute independentes sint in regendis ecclesiis suis, an