Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

¹

De s. Scriptura qua fonte revelationis cum protestantismo consentimus. Non utique cum protestantismo rationalistico, qui omnem omnino revelationem negat ac proinde originem divinam religionis christianae et librorum sacrorum infitiatur. Protestantismus vero orthodoxus (quocum solo rem habemus praemissa iam demonstratione christiana) non secus atque ecclesia catholica Scripturam s. propterea agnoscit fontem revelationis, quia Spiritu Sancto inspirante consignata est.

Igitur tractatus de s. Scriptura uti fonte revelationis absolvitur disputatione de inspiratione librorum sacrorum. Omnes aliae quaestiones biblicae, scil. de sacrorum librorum canone, genuinitate, integritate, textu, versionibus, expositione, lectione spectant ad propriam disciplinam eam, quae vocatur introductio biblica. Nostrum est tractare de inspirationis exsistentia, natura, extensione et vi.

Inspiratio s. Scripturae intelligitur ille influxus divinus in hagiographum, vi cuius libri sacri, quamvis per hominem videantur conscripti, reapse Deum habent auctorem. Talis autem influxus Dei in hagiographum, cum sit opus prorsus supernaturale, solummodo ex supernaturali revelatione Dei innotescit.

Inspiratio non innotescit ex indole libri. Libri enim inspirati non sunt eiusmodi, ut cum libris pure humanis collati prodant Deum auctorem. Immo forma litteraria librorum sacrorum assimilatur omnino formae librorum humanorum; doctrina autem librorum sacrorum, quantumvis est vera, sublimis et utilis, aliis quoque libris piis, licet non inspiratis, inesse potest.¹ Neque etiam ex affirmatione hagiographi inspiratio certo innotescit, nisi iam ante constet hagiographum esse organum revelationis. Etiamsi enim scriptor aliquis affirmet: "Ego hunc librum Deo inspirante scripsi", non ei absolute credendum est. Nam multi pseudoprophetae et pseudoapocalyptici talia affirmarunt; immo homines sapientissimi quique et sanctissimi falli possunt, dum aliquem librum ab ipsis confectum Deo auctori tribuunt. Multo minus inspiratio innotescit ex testimonio aliorum hominum, nisi auctoritate Dei revelantis utantur. Solus Deus scit, quomodo in conficienda Scriptura se habuerit, proindeque a solo Deo revelante discere possumus eum in conficienda Scriptura sese ita habuisse, ut ipse dici debeat auctor librorum sacrorum.

Deum autem revelasse inspirationem librorum sacrorum constat e doctrina Christi et apostolorum, e consensu patrum et theologorum, e definitione conciliorum et romanorum pontificum.

Christum, legatum Dei et Deum, per seipsum et per apostolos suos divinam revelationem praedicasse compertum habemus. Unde quidquid Christus et apostoli docuerunt de inspiratione librorum sacrorum, infallibiliter verum est. Atqui:

1. Christus fidem iudaeorum de s. Scripturae inspiratione confirmat. Iudaeos quosdam libros Deo auctori tribuisse colligimus tum ex Vetere Testamento, tum ex scriptis profanis. In Vetere Testamento multi textus referunt homines a Deo motos esse ad certos libros librorumve partes litteris consignanda. V. g. Ex 17, 14: "Dixitque Dominus ad Moysen: Scribe hoc ob monumentum in libro." Ex 34, 27: "Dixitque Dominus ad Moysen: Scribe tibi verba haec, quibus et tecum et cum Israel pepigi foedus." Deut 31, 19: "Dixitque Dominus ad Moysen ... Nunc itaque scribite vobis canticum istud et docete filios Israel." Is 8, 1: "Et dixit Dominus ad me: Sume tibi librum grandem et scribe in eo stilo hominis." Is 30, 8: "Nunc ergo ingressus scribe ei super buxum, et in libro diligenter exara illud." Ier 30, 2: "Haec dicit Dominus Deus Israel dicens: Scribe tibi omnia verba, quae locutus sum ad te, in libro." Ier 36, 1. 2. 4: "Factum est verbum hoc ad Ieremiam a Domino dicens: Tolle volumen libri et scribes in eo omnia, quae locutus sum tibi ... Vocavit ergo Ieremias Baruch filium Neriae, et scripsit Baruch ex ore Ieremiae omnes sermones Domini, quos locutus est ad eum, in volumine libri." His et similibus verbis affirmatur libros quosdam determinatos vel eorundem partes Deo movente scripta esse. Libri sic confecti vocantur libri sacri,¹ quin tamen usquam in Vetere Testamento enumerentur omnes libri, qui pertinebant ad collectionem Scripturae sacrae.

Clarius scripta profana iudaeorum posterioris aetatis loquuntur de facto inspirationis et de collectione librorum inspiratorum. Philo (natus c. a. 30 ante Chr.) saepissime memorat "libros nostros", quos vocat: "Sacros libros, sacras scripturas, sacras litteras".² Catalogum completum horum librorum sacrorum Philo non tradit, allegat autem libros Pentateuchi, Iosue, Iudicum, Samuel, Regum, Paralipomenon, Esdrae, Iob, Psalmorum, Proverbiorum, Isaiae, Ieremiae, Ionae, Osee, Zachariae.³ Omnes eorum scriptores sunt prophetae, i. e. "interpretes Dei, qui eorum organis utitur ad manifestanda ea, quae vult",⁴ "per quorum os Pater omnium oracula edidit",⁵ "qui, numine afflati, locuti sunt",⁶ "valde inspirati ... ex persona Dei loquentes".⁷

Iosephus Flavius: Prophetae, inquit, "ex divina inspiratione didicerunt. Non multa milia apud nos sunt librorum discordantium et pugnantium, sed duo tantum supra viginti libri ..., quibus merito fidem habemus ... Ostenditur autem re ipsa, quantum nostris libris confidamus. Cum enim tot saeculis iam praeterierint, nemo ausus est quidquam iis addere neque demere neque mutare, sed omnibus iudaeis inde a prima pueritia statim innatum est credere ea Dei praecepta esse, et iis adhaerere et, si opus est, pro iis libenter mori".⁸ Itaque secundum antiquissimam traditionem iudaei 22 libros sacros habuerunt, quos attribuebant hagiographis prophetice a Deo inspiratis. Eandem traditionem rabbini talmudistae referunt venerantes 22⁹ libros sacros, quorum auctores "in Spiritu Sancto" locuti sunt.¹⁰

Iesum autem hanc fidem iudaeorum de librorum sacrorum inspiratione plene approbasse patet ex eo, quod numquam de hac re discordavit neque cum populo, neque cum pharisaeis et legisperitis. Immo:

2. Christus et apostoli s. Scripturam Deo auctori tribuunt tum directe tum indirecte. Indirecte quidem adscribendo libris sacris absolutam divinamque auctoritatem. Sive enim de tota collectione librorum sacrorum Veteris Testamenti¹¹ loquuntur sive de singulis dictis horum librorum, Scripturam semper adhibent ut argumentum veritatis infallibile et ineluctabile. Saepe repetunt: "Non potest solvi Scriptura",¹² "Oportet impleri Scripturam",¹³ "Necesse est impleri omnia, quae scripta sunt",¹⁴ "Donec transeat caelum et terra, iota unum aut unus apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant".¹⁵ Uno verbo "Scriptum est", "Scriptura dicit"¹⁶ omnis controversia peremptorie finitur.

Et quidem testimonia Scripturae non ideo vocantur infallibilia, quia revelationem divinam continent, sed e contrario revelationem continent, quia scripta sunt. Ergo ratio auctoritatis absolutae librorum sacrorum alia esse nequit, nisi quod in Scriptura Deus loquitur et scribit per hagiographum.

Hoc ita esse Christus et apostoli directe quoque profitentur. Etenim dicta librorum sacrorum ita referunt ad Deum, ut ipse videatur esse causa principalis, hagiographus vero causa instrumentalis eorum, quae scripta sunt et quatenus scripta sunt. Christus pharisaeos interpellat: "Non legistis, quod dictum est a Deo, dicente vobis: Ego sum Deus Abraham?"¹⁷ Adducit ergo verba a Moyse¹⁸ scripta et affirmat ea dicta, i. e. scripta esse "a Deo dicente vobis". Alibi Christus interrogat pharisaeos: "Quid vobis videtur de Christo? Cuius filius est? Dicunt ei: David. Ait illis: Quomodo ergo David in Spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo?"¹⁹ Ergo David haec verba psalmi 109 dixit scripsitque "in Spiritu Sancto". Matthaeus ea, quae a prophetis scripta sunt, a Domino dicta esse contendit: "Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem ..."²⁰ Petrus tradit in psalmis, prout scripti prostant, Spiritum Sanctum loqui per os David: "Oportet impleri Scripturam, quam praedixit Spiritus Sanctus per os David".²¹ Paulus testatur: "Dixit enim Deus in quodam loco de die septima sic: Et requievit Deus die septima."²² Haec igitur verba Gen 2, 2 a Moyse scripta reapse auctorem habent Deum. Alibi idem apostolus loco Dei loquentis simpliciter ponit Scripturam: "Providens [i. e. praevidens] Scriptura praenuntiavit Abrahae: quia benedicentur in te omnes gentes."²³

Ergo secundum doctrinam Christi et apostolorum tum Scriptura Veteris Testamenti tota, tum omnia et singula dicta Scripturae ita ad Deum loquentem referuntur, ut ipse sit eorum causa principalis, hagiographi autem sint instrumenta, quibus Deus ad scribendum utitur. Quo fit, ut libri sacri Deum habeant auctorem. Unde: 3. Apostoli s. Scripturam inspiratam esse disertis verbis docent duobus locis classicis 2 Tim 3, 14-16 et 2 Petr 1, 19-21.

2 Tim 3, 14-16 Paulus Timotheum monet: "Tu vero permane in iis, quae didicisti ... quia ab infantia sacras litteras (τὰ ἱερὰ γράμματα) nosti, quae te possunt instruere ad salutem per fidem, quae est in Christo Iesu. Omnis scriptura divinitus inspirata (πᾶσα γραφὴ θεόπνευστος) utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia."

Apostolus gentium hortatur discipulum, ut incumbat studio sacrarum litterarum Veteris Testamenti, quas Timotheus iuvenis a matre sua iudaea didicerat. Addit etiam rationem, cur totum studio sacrarum litterarum se dedere oporteat: omnis scriptura maxime utilis est, quia est "θεόπνευστος".

Quid autem significet terminus θεόπνευστος, colligitur ex etymologia, ex usu loquendi et ex locis biblicis parallelis. Vi etymologiae haec vox designat id, quod est a Deo afflatum sive ut recte vertit Vulgata, "divinitus inspiratum". Etiam usus vocis istam interpretationem requirit. In sacris libris vox θεόπνευστος solo hoc nostro loco legitur. Auctores profani rarissimi ea utuntur et quidem constanter sensu afflationis sive inspirationis divinae.²⁴ Eodem sensu postea patres graeci hanc vocem semper usurpant. Sed neque loci biblici paralleli sub n. 2 a nobis laudati admittunt aliam vocis θεόπνευστος interpretationem, nisi eam, qua Deus sic hagiographos afflet, ut ipse fiat auctor principalis omnium sacrarum litterarum omnisque scripturae. Confirmatur praecipue loco parallelo 2 Petr 1, 19-21.

2 Petr 1, 19-21 Petrus ait: "Et habemus firmiorem propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes, quasi lucernae lucenti in caliginoso loco, donec dies elucescat et lucifer oriatur in cordibus vestris; hoc primum intelligentes, quod omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit. Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu Sancto inspirati (ὑπὸ πνεύματος ἁγίου φερόμενοι) locuti sunt sancti Dei homines."

Apostolus meminerat se vidisse gloriam Christi in eius transfiguratione atque audivisse vocem delapsam de caelo: "Ipsum audite." Contestatur autem fideles habere maius motivum in Christum credendi, scil.: "Habemus firmiorem sermonem propheticum", i. e. totam s. Scripturam Veteris Testamenti vaticinia messiana continentem.²⁵ Nam "omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit", i. e. prophetae non ex proprio ingenio invenerunt vaticinia messiana in Scriptura posita. "Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia", i. e. nulla prophetia originem proprie debet hagiographis, qui sacros libros scripserunt.²⁶ "Sed Spiritu Sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines", i. e. hagiographi a Spiritu Sancto afflati, moti, influxum passi scripserunt.

Igitur apostoli diserte docent Vetus Testamentum esse a Deo inspiratum. Contra de inspiratione Novi Testamenti apostoli fere silent. S. Paulus ut Scripturam allegare videtur quaedam verba ex evangelio Lucae. S. Petrus monet in epistulis paulinis esse "quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et ceteras Scripturas, ad suam perditionem".²⁷ Tamen dubium manet, utrum princeps apostolorum cogitet epistulas paulinas superstites, an deperditas. Demum s. Ioannes in Apocalypsi saepius memorat se a Deo accepisse mandatum scribendi.²⁸ Testimonium vero certum de inspiratione totius Novi Testamenti in scriptis apostolorum nullum invenitur. Unde ad traditionem confugiendum est, quae et inspirationem Veteris Testamenti confirmat et inspirationem Novi Testamenti comprobat.

Consensum patrum et theologorum esse argumentum ineluctabile divinae traditionis proindeque fontem genuinum divinae revelationis postea comprobabitur. Quidquid ergo patres et theologi una voce statuerunt de inspiratione s. Scripturae, a Christo et apostolis oretenus posteritati traditum est atque ad depositum fidei revelatae pertinet. Atqui s. Scripturae inspirationem una voce testantur tum patres vetustissimi, tum patres recentiores, tum principes theologi.¹

At non provocamus ad solum vocabulum inspirationis. Etenim patres et theologi non numquam libros quosdam inspiratos vocant, qui non pertinent ad s. Scripturam.² Unde inspirationem interdum intelligunt lato eo sensu, quo nos quoque pios vel ingeniosos auctores inspiratos esse dicimus. Nihilominus patres et theologos, dum de s. Scripturae inspiratione loquuntur, stricte intelligendos esse constat ex eorum modo loquendi.

1. Patres vetustissimi a primo ad tertium saeculum iam rem nostram edocent. Secundum s. Clementem rom. Scripturae sacrae "sunt datae per Spiritum Sanctum" proindeque sunt "divina eloquia".³

S. Iustinus multis in locis de inspiratione disserens contestatur: libri Veteris et Novi Testamenti non sicut libri philosophorum humano tantum ingenio conscripti sunt, sed immo hagiographi "Divino Spiritu loquentes"⁴, "Verbo divino divinitus feruntur (θεοφοροῦνται)".⁵ Quae in s. Scriptura dicuntur, ab ipso Spiritu Sancto dicuntur et Spiritus Sancti verba sunt.⁶ Hagiographos, ait, "puros se ipsos divini Spiritus operationi praebere, ut divinum illud de caelo delapsum plectrum, velut quodam cytharae aut lyrae instrumento iustis hominibus utens, divinarum nobis et caelestium rerum cognitionem recluderet."⁷

S. Theophilus antiochenus: "Dei homines pleni Spiritus Sancti et prophetae effecti, ab ipso Deo inspirati et eruditi, facti sunt divinitus edocti, ... ut organa Dei fierent et ab ipso sapientiam acciperent, per quam sapientiam de creatione mundi et de ceteris dixerunt."⁸

S. Irenaeus: "Scripturae perfectae sunt, quippe a Verbo Dei et Spiritu eius dictae ... Et omnis Scriptura a Deo nobis data consonans nobis invenietur ... et per dictionum multas voces una consonans melodia inter nos sentietur laudans hymnis Deum, qui fecit omnia."⁹

S. Hippolytus: Prophetae hagiographi "omnes Spiritu prophetico aptati et ab ipso Verbo honorati ad instar organorum habentes in se semper Verbum ut plectrum, quo moti ea, quae Deus volebat, annuntiabant."¹⁰

Clemens alexandrinus: "Possem tibi Scripturas afferre paene innumerabiles, quarum ne apex quidem unus praeteribit, qui non perficiatur. Spiritus enim Sanctus, qui Domini quasi os est, ea est elocutus."¹¹

Origenes: "Est et illud in ecclesiastica praedicatione . . ., quod per Spiritum Dei Scripturae conscriptae sunt."¹² "Ipsae Scripturae divinae sunt, i. e. Dei Spiritu inspiratae."¹³ Credendum est "sacros libros non hominum esse scripta, sed ex inspiratione Sancti Spiritus voluntate Patris omnium per Iesum Christum scriptos esse et ad nos pervenisse."¹⁴

2. Patres recentiores tum orientales tum occidentales innumeris locis inspirationem praedicant, ita ut unum alterumve memorasse sufficiat.

S. Gregorius nyssenus: "Divinitus inspirata Scriptura, sicut ipsam divinus apostolus nominat, Sancti Spiritus est Scriptura ... Quaecumque sacra Scriptura dicit, Spiritus Sancti sint voces vel effata ... Numine afflati sancti vates virtute Spiritus Sancti inspirantur; et ideo omnis Scriptura divinitus inspirata dicitur, quia sit divinae inspirationis doctrina."¹⁵

S. Ioannes Chrysostomus: "Deus, humani generis conditor, ab initio per se ipsum hominibus loquebatur ... Sed quia sua familiaritate postea indigni facti fuerunt, iterum suam erga illos amicitiam innovare volens, quasi longe absentibus litteras mittit ... Et has quidem litteras dedit Deus, attulit autem Moyses."¹⁶

S. Cyrillus hierosolymitanus: "Unus est utriusque Testamenti Deus, qui Christum, conspicuum factum in Novo, praenuntiavit in Vetere."¹⁷ "Ipse Spiritus Sanctus elocutus est Scripturas ... Ille et in prophetis, ille et in apostolis in Novo Testamento."¹⁸

S. Ambrosius: Hagiographi "divino Spiritu ubertatem dictorum rerumque omnium ministrante sine ullo molimine compleverunt."¹⁹

S. Hieronymus: "Scripturae a Spiritu Sancto conscriptae sunt et editae."²⁰ "Omnes Scripturae" ait, "uno scriptae sunt Spiritu Sancto, et propterea unus liber appellantur."²¹

S. Augustinus: "De illa civitate, unde peregrinamur, litterae nobis venerunt; ipsae sunt Scripturae."²² Istae litterae a Domino scriptae sunt. "Itaque cum illi [hagiographi] scripserunt, quae ille [Dominus] ostendit et dixit, nequaquam dicendum est, quod ipse non scripserit, quandoquidem membra eius id operata sunt, quod dictante capite cognoverunt. Quidquid enim ille de suis factis et dictis nos legere voluit, hoc scribendum illis tamquam suis manibus imperavit."²³

S. Gregorius M.: "Quid est Scriptura sacra nisi quaedam epistula omnipotentis Dei ad creaturam suam?"²⁴ "Inter multos saepe quaeritur, quis libri beati Iob habeatur scriptor ... Sed quis haec scripserit, valde supervacue quaeritur, cum tamen auctor libri Spiritus Sanctus fideliter credatur. Ipse igitur haec scripsit, qui scribenda dictavit; ipse scripsit, qui et illius operis inspirator exstitit et per scribentis vocem imitanda ad nos eius facta transmisit. Si magni cuiusdam viri susceptis epistulis legeremus verba, sed, quo calamo fuissent scripta, quaereremus, ridiculum profecto esset epistularum auctorem scire sensumque cognoscere, sed quali calamo earum verba impressa fuerint indagare. Cum ergo rem cognoscimus, eiusque rei Spiritum Sanctum auctorem tenemus: quia scriptorem quaerimus, quid aliud agimus, nisi legentes litteras de calamo percontamur?"²⁵

3. Principes theologi, sanctos patres aetate et auctoritate secuti, testimonio concordi inspirationem s. Scripturae enuntiant, scil. Alexander Halensis, Albertus M., Bonaventura, Thomas Aquinas, Duns Scotus. Cumque consentientibus his ducibus scholasticis tota schola catholica consentiat, non est cur alios theologos adeamus.

Alexander Halensis docet Spiritum Sanctum esse "rationem efficientem" s. Scripturae,²⁶ atque addit: "Cum doctrina sacrae Scripturae divinitus inspirata sit ... antonomastice, id est per excellentiam, dicitur haec Scriptura seu doctrina a Spiritu Sancto."²⁷

Albertus M. assonat s. Scripturam ortam esse "inspiratione Spiritus Sancti",²⁸ remque exemplo evangelii quarti illustrans scribit: Huius evangelii "efficiens causa prima sapientia divina est, se in Verbo increato Ioanni manifestans et in Verbo increato Ioannem erudiens et movens ad scribendum ... Causa vero efficiens proxima exterius est Ioannes."²⁹

S. Bonaventura: "Est igitur Scriptura sacra similis latissimo fluvio, qui ex concursu multarum aquarum aggregatur magis ac magis, secundum quod longius decurrit ... ut sic [apostoli] omnem veritatem per Spiritum Sanctum iuxta divinum promissum edocti ... sacram Scripturam consummando veritatis notitiam dilatarent ... Providit Deus huic Scripturae certitudinem auctoritatis, quae adeo magna est, quod omnem perspicacitatem humani ingenii superexcellit ... Ideo in ipsa nihil contemnendum tamquam inutile, nihil respuendum tamquam falsum, nihil repudiandum tamquam iniquum, pro eo, quod Spiritus Sanctus, eius auctor perfectissimus, nihil potuit dicere falsum, nihil superfluum, nihil diminutum."³⁰

S. Thomas Aq.: "Scripturam fides supponit Spiritu Sancto dictante promulgatam esse."³¹ "Auctor principalis s. Scripturae est Spiritus Sanctus ... Homo fuit auctor instrumentalis s. Scripturae."³² "Ideo lingua hominis se habet in Scriptura s. sicut lingua pueri dicentis verba, quae alius ministrat."³³

Duns Scotus Scripturam inspiratam esse probat octo argumentis "quae sunt: praenuntiatio prophetica, Scripturarum concordia, auctoritas scribentium, diligentia recipientium, rationabilitas contentorum, irrationabilitas singulorum errorum, ecclesiae stabilitas, miraculorum claritas."³⁴

Constat itaque patres et theologos unanimo consensu libros sacros Deo auctori tribuere. Ergo reapse inspiratio s. Scripturae utriusque Testamenti revelata est.

Denique concilia et summi pontifices authentice et infallibiliter definierunt inspirationem s. Scripturae utriusque Testamenti esse dogma revelatum. Revera opus non erat definitione formali, cum traditio unanima, edocta per magisterium ordinarium omnium ecclesiarum et aetatum, Scripturam Deo auctori attribueret, uti perspeximus. Quia tamen manichaei, gnostici aliique haeretici ab inspiratione excipiebant libros Veteris Testamenti aliasve partes s. Scripturae,¹ ecclesia fidem suam saepius affirmabat propositione formali et sollemni. Quod quidem praecipue contigit in "Statutis ecclesiae antiquis" et in conciliis florentino, tridentino ac vaticano.

1. "Statuta ecclesiae antiqua" vocantur canones ex quibusdam priscis conciliis collecti ante finem saeculi sexti.² Praescribunt inter alia, ut episcopo ordinando haec quaestio proponatur: "Si Novi et Veteris Testamenti, i. e. Legis et Prophetarum et Apostolorum, unum eundemque credat auctorem et Deum."³ Eadem fidei professio secundum pontificale romanum deinceps omnibus episcopis emittenda praescribebatur;⁴ eadem professio invenitur in symbolo Leonis IX (1053);⁵ eadem professio manichaeis et valdensibus resipiscentibus per Innocentium III (1208) imponitur;⁶ eadem graecis ad ecclesiam redeuntibus per Clementem IV proposita et ab imperatore Michaele Palaeologo in concilio lugdunensi (1274) oblata est.⁷ Ergo omnibus saeculis magisterium ecclesiasticum publice et formaliter professum est inspirationem s. Scripturae.

2. Concilium florentinum (1441) in decreto Eugenii IV pro iacobitis sollemnius adhuc pronuntiat: "Sacrosancta romana ecclesia ... unum atque eundem Deum Veteris et Novi Testamenti, hoc est, Legis et Prophetarum atque Evangelii profitetur auctorem: quoniam eodem Spiritu Sancto inspirante utriusque Testamenti Sancti locuti sunt: quorum libros suscipit et veneratur, qui titulis sequentibus continentur: Genesis, Exodus ..."⁸ Hoc decreto professio illa antiquissima fidei iteratur atque insuper inspirationis conceptus enixius enuntiatur, addito etiam canone omnium librorum inspiratorum utriusque Testamenti.

3. Concilium tridentinum (1546) "omnes libros tam Veteris quam Novi Testamenti, cum utriusque unus Deus sit auctor, ... pari pietatis affectu ac reverentia suscipit et veneratur. Sacrorum vero librorum indicem huic decreto adscribendum censuit, ne cui dubitatio suboriri possit, quinam sint, qui ab ipsa synodo suscipiuntur ... Si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit, A. S."⁹ Hoc documento patres tridentini eandem ac concilium florentinum sententiam de inspiratione proferunt, eundem catalogum librorum inspiratorum recensent, ac praeterea addunt "ipsos libros integros cum omnibus suis partibus" inspiratos esse. Demum:

4. Concilium vaticanum: "Novi et Veteris Testamenti libri integri cum omnibus suis partibus, prout in veteri vulgata editione habentur, pro sacris et canonicis suscipiendi sunt. Eos vero ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo, quod sola humana industria concinnati, sua deinde auctoritate sint approbati, nec ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant; sed propterea, quod Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem, atque ut tales ecclesiae traditi sunt."¹⁰

Haec definitio vaticana non solum ad modum concilii tridentini factum inspirationis omnium librorum sacrorum denuo proponit, sed etiam naturam inspirationis exponit.

Probando exsistentiam inspirationis, iam inspirationis naturam adumbravimus. Etenim s. Scripturam eo sensu inspiratam esse ostendimus, ut Deus sit eiusdem causa principalis seu efficiens, hagiographus vero solummodo causa instrumentalis seu ministerialis. Itaque inspiratio est illa actio divina in hagiographum, vi cuius liber sacer Deum habet auctorem principalem seu proprie dictum, hagiographum autem tantummodo auctorem secundarium sive improprie dictum (scriptorem). Ex hoc conceptu obvio procedere debet omnis disquisitio accuratior de natura inspirationis. Dummodo numquam obliviscamur Deum esse auctorem principalem, hagiographum vero solum esse scriptorem ministerialem, facile notionem inspirationis spuriam respuemus, genuinam statuemus.

Manifestum est nos non curare opiniones eorum, qui, inspirationem in ore gerentes, diserte negant Deum esse auctorem sacrorum librorum. Quos inter sunt modernistae cum rationalistis protestantibus affirmantes: "Nimiam simplicitatem aut ignorantiam prae se ferunt, qui Deum credunt vere esse Scripturae sacrae auctorem."¹ Sed et plures theologi catholici optime meriti, qui inde a concilio tridentino distinctius de natura inspirationis disputavere, non satis perpenderunt Deum esse verum auctorem s. Scripturae. Unde ortus est duplex error eorum, qui inspirationem posuerunt vel in mera approbatione vel in mera inerrantia librorum sacrorum. De utroque errore breviter dicamus.

1. Mera approbatio librorum sacrorum. Nonnulli theologi catholici, inter quos praecipue Iac. Bonfrère S. I.² et Daniel Haneberg O. S. B.³ contenderunt tribus modis Spiritum Sanctum sese habere posse cum hagiographis: antecedenter inspirando, concomitanter assistendo, consequenter approbando, atque omnes tres modos per se sufficere, ut aliquid sit scriptura sacra. Bonfrerio autem aestimante tertio tantum modo inspiratos esse libros canonicos, quos habemus, Haneberg putavit hoc modo merae approbationis consequentis inspiratos esse libros historicos s. Scripturae.⁴

Verum ad rationem inspirationis non sufficit, ut liber humana opera scriptus approbatione ecclesiae vel Dei ipsius insigniatur et tamquam liber canonicus agnoscatur. Nam:

a) ii tantum libri inspirati sunt, quorum causa efficiens sive auctor principalis est Deus. Atqui ante approbationem liber humana opera confectus iam praeexsistit. Ergo Deus eiusdem causa efficiens seu auctor non est.

b) Neque ulla approbatione subsequenti fieri potest, ut liber humana tantum opera confectus deinceps Deum habeat causam efficientem sive auctorem principalem. Rem in se claram usus quotidianus illustrat. Quamvis episcopi et censores libros oblatos approbent, vi approbationis non ipsi fiunt auctores, sed libri eiusdem auctoris manent, a quo conditi fuere. Sic nec Deus vi approbationis subsequentis umquam evaderet auctor librorum humano studio conditorum. Ergo in mera approbatione subsequenti inspiratio librorum sacrorum consistere nequit.

2. Mera inerrantia librorum sacrorum. Iam memoratus Bonfrerius opinatus est Spiritum Sanctum in inspiratione se habere potuisse et forsan aliquando reapse se habuisse concomitanter tantum, i. e. hagiographum ita dirigendo, ut in nullo⁵ eum errare vel falli permitteret. Audacius Phil. Ner. Chrismann O. F. M. scribit: "Auctores igitur sacri non habuerunt in omnibus revelationem, bene vero eam divinam inspirationem, qua interius permoti ad scribendum peculiari assistentia sive praesentia Spiritus Sancti diriguntur, ne labantur, ne quid falsi aut erronei permisceant et ne uspiam a vero deflectant."⁶ Quam opinionem sic amplectitur et exponit Io. Iahn, professor vindobonensis: "Ut hi libri auctoritatem divinam habeant, necesse est eorum auctores a Deo immunes ab erroribus in scribendo servati sint; hanc assistentiam divinam, qua caventur errores, vocamus inspirationem."⁷

Etiam hanc inspirationis notionem falsam esse patet. Nam:

a) Deus libros sacros eo sensu inspiravit, ut ipse sit eorum auctor principalis, qui hagiographo usus est tamquam instrumento. Atqui si hagiographi libros sacros scripserunt propria mente et voluntate, Deo solummodo inspiciente et avertente errorem, non Deus, sed hagiographi sunt auctores principales librorum sacrorum.

b) Secundum Scripturam et Traditionem vocabulum θεόπνευστος seu inspiratio est terminus technicus ad significandum modum proprium, quo Deus in condendis libris sacris se habuerit. Atqui iste terminus, ut Iahn advertit, non indicat meram assistentiam negativam, qua errores a libro avertuntur, sed influxum positivum, quo liber hagiographo divinitus ingeritur.⁸

c) Definitiones sollemnes conciliorum oecumenicorum et pontificum romanorum vi assistentis Dei sunt et ipsae immunes ab errore, quin tamen umquam scriptis inspiratis annumeratae sint vel annumerari possint. Ergo ad rationem inspirationis non sufficit mera inerrantia libris sacris per concomitantem directionem divinam collata.

Quare concilium vaticanum merito decrevit: "Eos vero (libros Novi et Veteris Testamenti) ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo, quia sola humana industria concinnati, sua deinde auctoritate sint approbati, nec ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant; sed propterea, quod Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem."

Hoc unum retinentes, scil. libros sacros "Spiritu Sancto inspirante conscriptos Deum habere auctorem", conceptum accuratiorem inspirationis securi adipiscemur. Ad rationem nempe auctoris requiritur, ut primo mente concipiat librum scribendum resque in libro scribendas; ut deinde voluntatem habeat ea, quae mente conceperit, signis scriptis exprimendi; ut denique hoc consilium fideliter exsecutioni mandet. Igitur cum Deus sit auctor, qui mediante hagiographo libros sacros condit, requiritur, ut primo mentem hagiographi illustret de scribendis; ut deinde voluntatem hagiographi moveat ad scribendum; ut demum hagiographo assistat in scribendo. His itaque tribus inspiratio divina absolvitur: illustratione intellectus, qua homo veritates scribendas divinitus intelligat; motione voluntatis, qua homo ad veritates scribendas determinetur; assistentia directrice, qua homo in scribendo apte dirigatur. Tria haec elementa inspirationis breviter sunt exponenda.

1. Illustratio inspirativa ea intelligitur, qua Deus intellectui hagiographi ingerit omnes ideas in libro ponendas. Nam Deus auctor totius libri non esset, si non ipse omnes ideas consignandas suppeditaret. Attamen:

a) Non requiritur, ut hagiographus omnes ideas accipiat revelatione propria. Revelatione propria et expressa hagiographus indiget quoad eas veritates, quas nec suo nec alieno ingenio cognoscit; quoad eas autem veritates, quas naturali cognitione attingit, non eget revelatione. Deus nempe auctor libri censeri potest, quin omnes particulas immediate revelet. "Neque enim conceptio idearum in se, sed conceptio earundem, ut hic et nunc conscribendae sunt, ad libri compositionem pertinet."¹ Immo neque auctores humani amanuensibus suis omnes et singulas sententias immediate dictant, sed interdum amanuenses tantummodo edocent, ut sive ex propria experientia sive ex fontibus alienis res quasdam libro inserant. Hagiographos reapse materias scribendas non semper revelatione expressa accepisse, ex multis locis s. Scripturae colligitur. Ita scriptor librorum Regum fontes adhibet "Annales regnorum Iuda et Israel;"² scriptor librorum Paralipomenon saepe allegat documenta humana, quibus usus est;³ scriptor secundi libri Machabaeorum fatetur se historias Iasonis excerpisse atque insuper laborem proprium impendisse ad librum condendum;⁴ Lucas evangelista testatur se diligenter omnia investigasse et assecutum esse ab iis, "qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis."⁵ Ergo ad inspirationem non requiritur revelatio immediata sive infusio omnium rerum scribendarum, sed sat est Deum hagiographis iudicium practicum ingessisse, ut scriberent ea, quae viderant vel audierant vel legerant vel quomodocumque noverant.

b) Non requiritur, ut hagiographus conscius sit inspirationis divinae. Quemadmodum enim Deus per concursum naturalem et per commune gratiae auxilium in anima humana agit, quin homo istius actionis conscientiam habeat, ita etiam Deus modo singulari inspirationis in anima hagiographi agere poterit, quin hagiographus istius influxus divini conscius sit. Potest revera Deus esse causa principalis libri, homo vero causa instrumentalis in libro scribendo, quamvis homo huius rei nullam conscientiam habeat. Igitur conscientia inspirationis ad ipsius internam essentiam non pertinet. Immo, quamvis non pauci hagiographi fateantur se inspirationis conscios fuisse,⁶ alii potius inscii influxum inspirativum passi esse videntur. V. g. auctor secundi libri Machabaeorum scribens: "Ab Iasone cyrenaeo quinque libris comprehensa tentavimus nos uno volumine breviare. Considerantes enim multitudinem librorum et difficultatem volentibus aggredi narrationes historiarum propter multitudinem rerum, curavimus volentibus quidem legere, ut esset animi oblectatio, studiosis vero, ut facilius possint memoriae commendare, omnibus autem legentibus utilitas conferatur. Et nobis quidem ipsis, qui hoc opus breviandi causa suscepimus, non facilem laborem, immo vero negotium plenum vigiliarum et sudoris assumpsimus ... Ego quoque in his faciam finem sermonis. Et si quidem bene et ut historiae competit, hoc et ipse velim; sin autem minus digne, concedendum est mihi."⁷ His verbis vix convenit hagiographum conscium fuisse inspirationis divinae.

2. Motio inspirativa ea requiritur, qua Deus voluntatem hagiographi efficaciter impellat ad scribendum. Ut enim hagiographus ideas conceptas scriptione externa consignet in libro, opus est actu voluntatis. Si autem actus iste voluntatis procederet ex ipsius hagiographi motione, liber scriptus foret effectus scriptoris humani, non vero Dei. Ergo Deus, ut causa efficiens librorum sacrorum, motu efficaci voluntatem hagiographi impellere debet ad scribendum. Attamen:

a) Non requiritur, ut Deus immediate voluntatem hagiographi moveat ad scribendum, sed eam determinare potest etiam mediantibus causis secundis. V. g. Paulus condicione singularum ecclesiarum motus esse videtur ad scribendas epistulas suas. Marcus evangelium suum Romae scripsit rogatus a fratribus. Has et similes causas naturales Deus per specialem providentiam suam ita disposuit, ut hagiographus efficaciter moveretur ad scribendum. Simili medio et modo homines utuntur, ut alios homines faciant ministros suos ad officia praestanda; simili quoque modo et medio gratia communis utitur, ut homines divinitus impellat ad opera salutaria. Ergo eodem medio et modo gratia charismatica inspirationis uti potest, ut hagiographus fiat minister Dei in scribendo, Deus autem sit verus auctor libri conditi.

b) Non requiritur, ut Deus hagiographi libertatem laedat vel tollat. Quemadmodum enim Deus intacta libertate hominem per concursum naturalem et per gratiam supernaturalem ordinarium movere valet ad agendum, ita intacta libertate hagiographum inspirare valet ad scribendum. Igitur suspensio libertatis humanae non est necessario de ratione inspirationis. Immo, cum Deus ad condendos libros sacros elegerit instrumenta libera, conveniens non fuit, ut, sublata eorundem libertate, eos per modum entium irrationalium moveret. Reapse hagiographi passim manifestant liberum in scribendo arbitrium. V. g. Lucas: "Visum est et mihi ... ex ordine tibi scribere, optime Theophile;"⁸ Paulus: "Etsi contristavi vos in epistula, non me paenitet"⁹ etc. Unde ss. patres et theologi communiter tenent hagiographos omnes liberos fuisse in scribendo."¹⁰ A fortiore inspiratio non requirit neque tolerat mentis alienationem, qua hagiographus usu intellectus et voluntatis privatus tamquam irrationale instrumentum vi divina moveretur. Ecstasim autem proprie dictam inspiratio non quidem requirit, sed tamen permittit. Quamvis enim homo in statu ecstatico careat usu sensuum externorum, non caret usu facultatum rationalium; immo aptius et facilius his facultatibus utitur ad divina percipienda.

3. Assistentia inspirativa, qua Deus facultates exsecutivas seu scriptionem materialem ita dirigat, ut ideae divinitus determinatae forma et signis aptis fideliter et infallibiliter exprimantur. Nam Deus auctor totius libri non esset, si hagiographus in ipsa scriptione deficeret addendo, demendo, vitiando aliquid praeter mentem et voluntatem divinam. Attamen:

a) Per se non requiritur influxus physicus, sed moralis tantum in scriptionem materialem. Potest enim aliquis esse auctor libri, quin physica et immediata sua actione scriptionem efficiat, dummodo moraliter, i. e. dictando et invigilando, in scriptionem influat. Reapse auctores humani putantur et sunt veri auctores, quamvis amanuensibus utantur in scribendo. Sed et plures hagiographi non ipsi libros sacros scripserunt, sed per scribas. Ita Ieremias adhibuit Baruch ministrum in scribendo;¹¹ Petrus in prima sua epistula scribam habuit Silvanum;¹² Paulus epistulam ad romanos dictavit Tertio.¹³ A fortiore Deus non tenetur exercere influxum physicum et immediatum in scriptionem materialem sive in facultates exsecutivas hagiographi. Immo:

b) Per se non requiritur influxus positivus, sed negativus tantum in scriptionem materialem. Si nempe hagiographus ea, quae scribenda divinitus intellexit et decrevit, signis scriptoriis perfecte exsequitur, influxu Dei positivo non eget. Sin autem, per accidens, muneri suo impar sit, tunc Deus utique positive influere debet, ut demum omnia fideliter et infallibiliter conscribantur.

Itaque charisma inspirationis in eo consistit, ut Deus intellectum hagiographi de scribendis illustret, voluntatem hagiographi ad scribendum moveat et facultatibus exsecutivis hagiographi in scribendo assistat. Quare "inspiratio biblica est charismatica illustratio et motio voluntatis et assistentia divina hagiographo praestita ad ea omnia et sola scribenda, quae Deus suo nomine scribi et ecclesiae tradi vult."¹⁴ Haec inspirationis notio plene consonat cum definitione Leonis XIII: "Supernaturali Deus virtute ita hagiographos ad scribendum excitavit et movit, ita scribentibus adstitit, ut ea omnia eaque sola, quae Ipse iuberet, et recte mente conciperent et fideliter conscribere vellent et apte infallibili veritate exprimerent: secus non Ipse esset auctor Scripturae universae."¹⁵

Hic non quaeritur, quinam sint libri Veteris et Novi Testamenti a Deo inspirati, sive quinam libri in concreto pertineant ad canonem s. Scripturae. Nam quaestio de canone Scripturae pertinet ad Introductionem biblicam. Nostrum autem est inquirere, quousque in ipsis libris reapse inspiratis sese extendat influxus Dei charismaticus; num nempe inspiratae sint omnes res in Scriptura dictae, et num inspirata etiam sint omnia verba in Scriptura posita? Unde quaestio bipartita de inspiratione reali et de inspiratione verbali.

Quidam catholici, ut difficultates contra s. Scripturam motas expeditius solverent, contenderunt res quasdam sive sententias vel propositiones s. Scripturae non esse inspiratas. Holden, professor sorbonicus († 1665), advertit inspirationem se porrigere "ad ea solummodo vel quae sint pure doctrinalia vel proximum aliquem aut necessarium habeant ad doctrinalia respectum."¹ Rohling inspirationem ad res fidei et morum artat.² Lenormant, laicus et orientalista, eam restringit ad doctrinas supernaturales.³ Cardinalis Newman putat ab inspiratione eximi "obiter dicta", i. e. enuntiationes, quae neque ad fidem et mores spectent neque cum eis cohaereant, v. g. Nabuchodonosorem regem Ninives fuisse,⁴ Paulum penulam Troade reliquisse⁵ etc.⁶

Contra tamen omnino tenendum est inspirationem sese extendere ad omnes res sive sententias, quae ab hagiographis scriptae sunt.

Probatur: 1. Christus et apostoli indiscriminatim quemlibet librorum sacrorum textum ac vel minutissimas res adducunt sub formula sollemni: "Scriptum est, Scriptura dicit". Et quidem "sub una eademque formula sollemnissima libri s. Scripturae citantur et legales et historici et poetici et didactici; non solum citantur testimonia et sententiae ordinis religiosi et doctrinalis, sed et ordinis historici et quae ex sese prorsus profana nullum cum religione nexum ineant." Ergo indiscriminatim omnes sententiae librorum sacrorum sunt Scriptura sacra ideoque omnes sunt inspiratae.

2. Patres et theologi testimoniis tum theoreticis tum practicis profitentur omnes particulas s. Scripturae inspiratas esse. Testimonia theoretica plura iam rettulimus. Recole verba Irenaei, Clementis alexandrini, Gregorii nysseni, Ambrosii, Hieronymi, Bonaventurae."⁷ Practice autem fidem suam manifestant modo citandi, defendendi et interpretandi Scripturam. Citant nempe tamquam argumenta textus omnis generis sive pertinent ad res fidei et morum, sive ad ordinem historicum et profanum, sive etiam ad "obiter dicta".⁸ Defendunt ac summo studio tuentur⁹ textus quoscumque ab adversariis impugnatos. Interpretantur et exegetice pertractant omnes et singulas vel minimas Scripturae sententias, ubique sensum divinum inquirentes. Atqui haec omnia supponunt patres et theologos inspirationem extendisse ad omnes sententias librorum sacrorum.

3. Concilia et pontifices iisdem decretis, quibus exsistentiam inspirationis explicite docent, implicite etiam videntur docere totam Scripturam inspiratam esse.¹⁰ Hoc maxime valet de decretis conciliorum tridentini et vaticani profitentibus "libros ipsos integros cum omnibus suis partibus" esse canonicos et sacros proindeque inspiratos. Haec verba proxime quidem referuntur ad Vulgatam latinam, nomine vero "partium" designantur potius maiora segmenta, quam singulae et minimae particulae librorum. Igitur non definiunt peremptorie, utrum omnes particulae Scripturae originalis inspiratae sint. Attamen certissime excludunt opiniones adversarias, qui inspirationem restringunt vel ad "pure doctrinalia" vel "ad res fidei et morum" vel "ad doctrinas supernaturales" atque inde ab inspiratione eximunt magnam seu potius longe maiorem partem sacrorum librorum. Immo decreta laudata eorum quoque sententiam excludere videntur, qui ab inspiratione eximunt "obiter dicta", aliasve res minimas, cum tali norma semel admissa innumeri textus Scripturae arbitrio subiectivo hominum exponantur proindeque Scriptura simpliciter periclitetur.

Denique Leo XIII omnem restrictionem inspirationis realis vetuit encyclicis litteris "Providentissimus",¹¹ in quibus legimus: "Nefas omnino fuerit inspirationem ad aliquas tantum Scripturae partes coangustare." Et quamvis istae litterae non sint decretum infallibile ex cathedra, tamen omnes catholicos in conscientia graviter obligant, uti ipse pontifex Leo XIII expresse statuit.¹² Itaque de inspiratione reali omnium sententiarum s. Scripturae nulla amplius quaestio esse potest inter fideles. Reliquum est, ut de inspiratione verbali disputemus.

Praeeuntibus rabbinis vetustiores protestantes fere communiter libertatem eligendi vocabula hagiographis penitus denegabant contendentes Deum omnia et singula verba, immo omnes characteres et apices dictitasse.¹ Nullus catholicus talem dictationem externam propugnasse videtur. Verum multi scholastici asserunt Deum hagiographos inspirasse per influxum internum dictioni externae aequivalentem. Ita e veterioribus scholasticis Henricus gandavensis; e recentioribus Bañez, Billuart, plerique thomistae,² contradicentibus multis aliis auctoribus. Inde a fine saeculi XVIII sententia inspirationem verbalem negans communiter fere viguit vigetque.³⁴

Revera tenendum omnino videtur inspirationem non se extendere ad omnia verba sive constructiones, quae ab hagiographis scriptae sunt.

Probatur: 1. E facto et natura inspirationis sequitur quidem Deum saltem modo generico verba materialia inspirasse. Eo ipso enim, quod omnes res librorum sacrorum inspiravit, curare saltem debuit, ut omnes istae res verbis materialibus (vocabulis, signis externis) aptis scriberentur. Verumtamen e facto et natura inspirationis nullo argumento probari potest Deum hagiographo omnia et singula verba in individuo determinasse. Selectio nimirum verborum in individuo adhibendorum et totus modus dicendi, in quantum ideas exprimendas non alterant, accidentaliter se habent ad librum condendum. Eaedem namque ideae aliter atque aliter exprimi possunt, cum varii plerumque termini ad easdem ideas reddendas prostent. Quapropter quivis auctor vocari potest, quamvis non omnia verba omnesve phrases libri ipse dictet et determinet vel quamvis librum a se primitus conscriptum in aliam linguam transferri curaverit. Ergo Deus quoque auctor s. Scripturae est, etsi non omnia verba in individuo suppeditaverit.

Ex hoc autem ipso, quod inspiratio verbalis de iure non est necessaria, praesumi debet eam de facto locum non habuisse, sed "Deum, qui disponit omnia suaviter, permisisse, ut homines divinis sensis iam collustrati et ad ea scribenda supernaturaliter moti, secundum diversam singulorum indolem et eruditionem ipsi sub divina assistentia reperirent et seligerent idearum inspiratarum signa"⁵.

Ceterum:

2. E sacra Scriptura sufficienter apparet hagiographos in verbis seligendis et in modo scribendi grammatico et rhetorico plerumque determinatos non fuisse. Verbalistae provocant quidem ad varios textus, ubi hagiographi iubentur scribere "verba Dei". Ast hagiographi iussi sunt scribere verba Dei formalia, i. e. res sive ideas a Deo per revelationem charismaticam acceptas; non vero iussi esse videntur scribere verba Dei materialia, i. e. vocabula et sonos a Deo prolata. Vel si forsan aliqua verba materialia scribere iussi sunt, inde non licet concludere omnia verba materialia eis inspirata esse. Contrarium contigisse Scriptura ipsa pluribus rationibus indicat, scil.:

a) Hagiographi singuli stilo proprio utuntur, prout ferebant singulorum indoles, educatio et eruditio. Atqui si Deus ipse stilum in individuo determinasset, non est, cur elegisset stilum alium atque alium pro hagiographorum indole, educatione, eruditione. Ergo stilus hagiographorum est, non Dei. Ad rem iam s. Hieronymus: "De Isaia sciendum, quod in sermone suo disertus est, quippe ut vir nobilis et urbanae eloquentiae, nec habens quidquam in eloquio rusticitatis admistum ... Ieremias sermone quidem apud hebraeos Isaia et Osee et quibusdam aliis prophetis videtur esse rusticior, sed sensibus par est: quippe qui eodem Spiritu prophetaverit. Porro simplicitas eloquii de loco ei, in quo natus est, accidit. Fuit enim Anathothites, qui est usque hodie viculus."⁶

b) Hagiographi diversi easdem res diversis verbis referunt. V. g. Christi Domini sermones aliis atque aliis verbis narrant.

Sic verba, quibus Christus instituit ss. Eucharistiam, quattuor scriptores⁷ paulo aliter atque aliter nuntiant, quamvis Dominus uno tantum modo ea dixerit. Haec diversitas non explicatur, si Spiritus Sanctus hagiographis verba dictasset, explicatur autem, si hagiographis verba eligenda reliquit, sensu rei retento.

c) Hagiographi demum ipsi stilum et elocutionem sibi imputant. Ita Paulus: "Etsi imperitus sermone, sed non scientia."⁸ Auctor libri 2. Machabaeorum: "Ego quoque in his faciam finem sermonis. Et si quidem bene et ut historiae competit, hoc et ipse velim; sin autem minus digne, concedendum est mihi."⁹ Itaque hagiographi modum scribendi ac proin verba materialia Scripturae sibi, non Deo attribuunt.

3. E sanctis patribus nonnulli utique dicunt omnes et singulas voces, syllabas, apices a Spiritu Sancto dictata esse. Attamen hoc dicendo emphatice tantum extollunt omnium verborum formalium (i. e. rerum et sententiarum), non vero verborum materialium inspirationem. Quantumvis enim Deo attribuunt omnia verba Scripturae, tamen verba Scripturae materialiter sumpta ex electione hagiographorum repetunt, non ex Dei inspiratione. Sic s. Augustinus: "Ut enim quisque meminerat, et ut cuique cordi erat vel brevius vel prolixius eandem tamen explicare sententiam, ita eos explicasse manifestum est ... Ad doctrinam fidelem maxime pertinet ... non tam verborum quam rerum quaerendam vel amplectendam esse veritatem, quando eos, qui non eadem locutione utuntur, cum rebus sententiisque non discrepant, in eadem veritate constitisse approbamus ... Ne putemus quasi consecratis sonis ita muniri veritatem, tamquam Deus nobis, quemadmodum ipsam rem, sic verba, quae propter illam sunt dicenda, commendet, cum potius ita res, quae dicenda est, sermonibus, per quos dicenda est, praeferatur, ut istos omnino quaerere non deberemus, si eam sine his nosse possemus."¹⁰ Etiam s. Ioan. Chrysostomus, quamvis praedicet omnia verba Scripturae non esse "verba simpliciter, sed Sancti Spiritus verba",¹¹ tamen aliqua solummodo „verbotenus (ῥητῶς)", i. e. quantum ad verba materialia a Deo hagiographis revelata esse docet.¹² Ergo omnia alia non ῥητῶς, sed quoad res tantum inspirata sunt. Denique:

4. E consectariis absurdis verbalismus iam dudum refellitur. Admissa nempe inspiratione verbali Deo imputandi essent defectus litterarii, stilistici, grammatici, qui innumeris locis Scripturae inveniuntur. Insuper si ad inspirationem divinam pertinerent vocabula, plures libri canonis hodierni inspirati non forent, cum eorum textus originalis vel perierit (e. g. evangelii Matthaei) vel iniuria temporum et hominum multis in locis ita mutatus sit, ut de singulis vocabulis primitivis non constet. Tandem supposita inspiratione verbali versiones vocari nequeunt Scriptura sacra, quia earum vocabula prorsus aliena sunt ab inspiratione. Atqui ecclesia versiones authenticas semper habuit ut Scripturam sacram, iisque usa est et utitur in conciliis, in cultu, in lectione quotidiana. Ergo inspiratio omnium verborum seu constructionum Scripturae admittenda non est.

Vis inspirationis ea est, ut libros sacros immunes reddat ab errore. Libri humanitus conscripti possunt quidem gaudere inerrantia facti, quatenus eorum auctores veritatem scribere valent et volunt; libri vero divinitus conscripti gaudere debent inerrantia facti et iuris, quia eorum auctor Deus nec falli nec fallere potest. Haec doctrina de Scripturae inerrantia per se quidem patet. Cum tamen ab aliis impugnata, ab aliis male intellecta sit, indiget tum probatione tum explicatione.