Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Probando exsistentiam inspirationis, iam inspirationis naturam adumbravimus. Etenim s. Scripturam eo sensu inspiratam esse ostendimus, ut Deus sit eiusdem causa principalis seu efficiens, hagiographus vero solummodo causa instrumentalis seu ministerialis. Itaque inspiratio est illa actio divina in hagiographum, vi cuius liber sacer Deum habet auctorem principalem seu proprie dictum, hagiographum autem tantummodo auctorem secundarium sive improprie dictum (scriptorem). Ex hoc conceptu obvio procedere debet omnis disquisitio accuratior de natura inspirationis. Dummodo numquam obliviscamur Deum esse auctorem principalem, hagiographum vero solum esse scriptorem ministerialem, facile notionem inspirationis spuriam respuemus, genuinam statuemus.

Manifestum est nos non curare opiniones eorum, qui, inspirationem in ore gerentes, diserte negant Deum esse auctorem sacrorum librorum. Quos inter sunt modernistae cum rationalistis protestantibus affirmantes: "Nimiam simplicitatem aut ignorantiam prae se ferunt, qui Deum credunt vere esse Scripturae sacrae auctorem."¹ Sed et plures theologi catholici optime meriti, qui inde a concilio tridentino distinctius de natura inspirationis disputavere, non satis perpenderunt Deum esse verum auctorem s. Scripturae. Unde ortus est duplex error eorum, qui inspirationem posuerunt vel in mera approbatione vel in mera inerrantia librorum sacrorum. De utroque errore breviter dicamus.

1. Mera approbatio librorum sacrorum. Nonnulli theologi catholici, inter quos praecipue Iac. Bonfrère S. I.² et Daniel Haneberg O. S. B.³ contenderunt tribus modis Spiritum Sanctum sese habere posse cum hagiographis: antecedenter inspirando, concomitanter assistendo, consequenter approbando, atque omnes tres modos per se sufficere, ut aliquid sit scriptura sacra. Bonfrerio autem aestimante tertio tantum modo inspiratos esse libros canonicos, quos habemus, Haneberg putavit hoc modo merae approbationis consequentis inspiratos esse libros historicos s. Scripturae.⁴

Verum ad rationem inspirationis non sufficit, ut liber humana opera scriptus approbatione ecclesiae vel Dei ipsius insigniatur et tamquam liber canonicus agnoscatur. Nam:

a) ii tantum libri inspirati sunt, quorum causa efficiens sive auctor principalis est Deus. Atqui ante approbationem liber humana opera confectus iam praeexsistit. Ergo Deus eiusdem causa efficiens seu auctor non est.

b) Neque ulla approbatione subsequenti fieri potest, ut liber humana tantum opera confectus deinceps Deum habeat causam efficientem sive auctorem principalem. Rem in se claram usus quotidianus illustrat. Quamvis episcopi et censores libros oblatos approbent, vi approbationis non ipsi fiunt auctores, sed libri eiusdem auctoris manent, a quo conditi fuere. Sic nec Deus vi approbationis subsequentis umquam evaderet auctor librorum humano studio conditorum. Ergo in mera approbatione subsequenti inspiratio librorum sacrorum consistere nequit.

2. Mera inerrantia librorum sacrorum. Iam memoratus Bonfrerius opinatus est Spiritum Sanctum in inspiratione se habere potuisse et forsan aliquando reapse se habuisse concomitanter tantum, i. e. hagiographum ita dirigendo, ut in nullo⁵ eum errare vel falli permitteret. Audacius Phil. Ner. Chrismann O. F. M. scribit: "Auctores igitur sacri non habuerunt in omnibus revelationem, bene vero eam divinam inspirationem, qua interius permoti ad scribendum peculiari assistentia sive praesentia Spiritus Sancti diriguntur, ne labantur, ne quid falsi aut erronei permisceant et ne uspiam a vero deflectant."⁶ Quam opinionem sic amplectitur et exponit Io. Iahn, professor vindobonensis: "Ut hi libri auctoritatem divinam habeant, necesse est eorum auctores a Deo immunes ab erroribus in scribendo servati sint; hanc assistentiam divinam, qua caventur errores, vocamus inspirationem."⁷

Etiam hanc inspirationis notionem falsam esse patet. Nam:

a) Deus libros sacros eo sensu inspiravit, ut ipse sit eorum auctor principalis, qui hagiographo usus est tamquam instrumento. Atqui si hagiographi libros sacros scripserunt propria mente et voluntate, Deo solummodo inspiciente et avertente errorem, non Deus, sed hagiographi sunt auctores principales librorum sacrorum.

b) Secundum Scripturam et Traditionem vocabulum θεόπνευστος seu inspiratio est terminus technicus ad significandum modum proprium, quo Deus in condendis libris sacris se habuerit. Atqui iste terminus, ut Iahn advertit, non indicat meram assistentiam negativam, qua errores a libro avertuntur, sed influxum positivum, quo liber hagiographo divinitus ingeritur.⁸

c) Definitiones sollemnes conciliorum oecumenicorum et pontificum romanorum vi assistentis Dei sunt et ipsae immunes ab errore, quin tamen umquam scriptis inspiratis annumeratae sint vel annumerari possint. Ergo ad rationem inspirationis non sufficit mera inerrantia libris sacris per concomitantem directionem divinam collata.

Quare concilium vaticanum merito decrevit: "Eos vero (libros Novi et Veteris Testamenti) ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo, quia sola humana industria concinnati, sua deinde auctoritate sint approbati, nec ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant; sed propterea, quod Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem."

Hoc unum retinentes, scil. libros sacros "Spiritu Sancto inspirante conscriptos Deum habere auctorem", conceptum accuratiorem inspirationis securi adipiscemur. Ad rationem nempe auctoris requiritur, ut primo mente concipiat librum scribendum resque in libro scribendas; ut deinde voluntatem habeat ea, quae mente conceperit, signis scriptis exprimendi; ut denique hoc consilium fideliter exsecutioni mandet. Igitur cum Deus sit auctor, qui mediante hagiographo libros sacros condit, requiritur, ut primo mentem hagiographi illustret de scribendis; ut deinde voluntatem hagiographi moveat ad scribendum; ut demum hagiographo assistat in scribendo. His itaque tribus inspiratio divina absolvitur: illustratione intellectus, qua homo veritates scribendas divinitus intelligat; motione voluntatis, qua homo ad veritates scribendas determinetur; assistentia directrice, qua homo in scribendo apte dirigatur. Tria haec elementa inspirationis breviter sunt exponenda.

1. Illustratio inspirativa ea intelligitur, qua Deus intellectui hagiographi ingerit omnes ideas in libro ponendas. Nam Deus auctor totius libri non esset, si non ipse omnes ideas consignandas suppeditaret. Attamen:

a) Non requiritur, ut hagiographus omnes ideas accipiat revelatione propria. Revelatione propria et expressa hagiographus indiget quoad eas veritates, quas nec suo nec alieno ingenio cognoscit; quoad eas autem veritates, quas naturali cognitione attingit, non eget revelatione. Deus nempe auctor libri censeri potest, quin omnes particulas immediate revelet. "Neque enim conceptio idearum in se, sed conceptio earundem, ut hic et nunc conscribendae sunt, ad libri compositionem pertinet."¹ Immo neque auctores humani amanuensibus suis omnes et singulas sententias immediate dictant, sed interdum amanuenses tantummodo edocent, ut sive ex propria experientia sive ex fontibus alienis res quasdam libro inserant. Hagiographos reapse materias scribendas non semper revelatione expressa accepisse, ex multis locis s. Scripturae colligitur. Ita scriptor librorum Regum fontes adhibet "Annales regnorum Iuda et Israel;"² scriptor librorum Paralipomenon saepe allegat documenta humana, quibus usus est;³ scriptor secundi libri Machabaeorum fatetur se historias Iasonis excerpisse atque insuper laborem proprium impendisse ad librum condendum;⁴ Lucas evangelista testatur se diligenter omnia investigasse et assecutum esse ab iis, "qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis."⁵ Ergo ad inspirationem non requiritur revelatio immediata sive infusio omnium rerum scribendarum, sed sat est Deum hagiographis iudicium practicum ingessisse, ut scriberent ea, quae viderant vel audierant vel legerant vel quomodocumque noverant.

b) Non requiritur, ut hagiographus conscius sit inspirationis divinae. Quemadmodum enim Deus per concursum naturalem et per commune gratiae auxilium in anima humana agit, quin homo istius actionis conscientiam habeat, ita etiam Deus modo singulari inspirationis in anima hagiographi agere poterit, quin hagiographus istius influxus divini conscius sit. Potest revera Deus esse causa principalis libri, homo vero causa instrumentalis in libro scribendo, quamvis homo huius rei nullam conscientiam habeat. Igitur conscientia inspirationis ad ipsius internam essentiam non pertinet. Immo, quamvis non pauci hagiographi fateantur se inspirationis conscios fuisse,⁶ alii potius inscii influxum inspirativum passi esse videntur. V. g. auctor secundi libri Machabaeorum scribens: "Ab Iasone cyrenaeo quinque libris comprehensa tentavimus nos uno volumine breviare. Considerantes enim multitudinem librorum et difficultatem volentibus aggredi narrationes historiarum propter multitudinem rerum, curavimus volentibus quidem legere, ut esset animi oblectatio, studiosis vero, ut facilius possint memoriae commendare, omnibus autem legentibus utilitas conferatur. Et nobis quidem ipsis, qui hoc opus breviandi causa suscepimus, non facilem laborem, immo vero negotium plenum vigiliarum et sudoris assumpsimus ... Ego quoque in his faciam finem sermonis. Et si quidem bene et ut historiae competit, hoc et ipse velim; sin autem minus digne, concedendum est mihi."⁷ His verbis vix convenit hagiographum conscium fuisse inspirationis divinae.

2. Motio inspirativa ea requiritur, qua Deus voluntatem hagiographi efficaciter impellat ad scribendum. Ut enim hagiographus ideas conceptas scriptione externa consignet in libro, opus est actu voluntatis. Si autem actus iste voluntatis procederet ex ipsius hagiographi motione, liber scriptus foret effectus scriptoris humani, non vero Dei. Ergo Deus, ut causa efficiens librorum sacrorum, motu efficaci voluntatem hagiographi impellere debet ad scribendum. Attamen:

a) Non requiritur, ut Deus immediate voluntatem hagiographi moveat ad scribendum, sed eam determinare potest etiam mediantibus causis secundis. V. g. Paulus condicione singularum ecclesiarum motus esse videtur ad scribendas epistulas suas. Marcus evangelium suum Romae scripsit rogatus a fratribus. Has et similes causas naturales Deus per specialem providentiam suam ita disposuit, ut hagiographus efficaciter moveretur ad scribendum. Simili medio et modo homines utuntur, ut alios homines faciant ministros suos ad officia praestanda; simili quoque modo et medio gratia communis utitur, ut homines divinitus impellat ad opera salutaria. Ergo eodem medio et modo gratia charismatica inspirationis uti potest, ut hagiographus fiat minister Dei in scribendo, Deus autem sit verus auctor libri conditi.

b) Non requiritur, ut Deus hagiographi libertatem laedat vel tollat. Quemadmodum enim Deus intacta libertate hominem per concursum naturalem et per gratiam supernaturalem ordinarium movere valet ad agendum, ita intacta libertate hagiographum inspirare valet ad scribendum. Igitur suspensio libertatis humanae non est necessario de ratione inspirationis. Immo, cum Deus ad condendos libros sacros elegerit instrumenta libera, conveniens non fuit, ut, sublata eorundem libertate, eos per modum entium irrationalium moveret. Reapse hagiographi passim manifestant liberum in scribendo arbitrium. V. g. Lucas: "Visum est et mihi ... ex ordine tibi scribere, optime Theophile;"⁸ Paulus: "Etsi contristavi vos in epistula, non me paenitet"⁹ etc. Unde ss. patres et theologi communiter tenent hagiographos omnes liberos fuisse in scribendo."¹⁰ A fortiore inspiratio non requirit neque tolerat mentis alienationem, qua hagiographus usu intellectus et voluntatis privatus tamquam irrationale instrumentum vi divina moveretur. Ecstasim autem proprie dictam inspiratio non quidem requirit, sed tamen permittit. Quamvis enim homo in statu ecstatico careat usu sensuum externorum, non caret usu facultatum rationalium; immo aptius et facilius his facultatibus utitur ad divina percipienda.

3. Assistentia inspirativa, qua Deus facultates exsecutivas seu scriptionem materialem ita dirigat, ut ideae divinitus determinatae forma et signis aptis fideliter et infallibiliter exprimantur. Nam Deus auctor totius libri non esset, si hagiographus in ipsa scriptione deficeret addendo, demendo, vitiando aliquid praeter mentem et voluntatem divinam. Attamen:

a) Per se non requiritur influxus physicus, sed moralis tantum in scriptionem materialem. Potest enim aliquis esse auctor libri, quin physica et immediata sua actione scriptionem efficiat, dummodo moraliter, i. e. dictando et invigilando, in scriptionem influat. Reapse auctores humani putantur et sunt veri auctores, quamvis amanuensibus utantur in scribendo. Sed et plures hagiographi non ipsi libros sacros scripserunt, sed per scribas. Ita Ieremias adhibuit Baruch ministrum in scribendo;¹¹ Petrus in prima sua epistula scribam habuit Silvanum;¹² Paulus epistulam ad romanos dictavit Tertio.¹³ A fortiore Deus non tenetur exercere influxum physicum et immediatum in scriptionem materialem sive in facultates exsecutivas hagiographi. Immo:

b) Per se non requiritur influxus positivus, sed negativus tantum in scriptionem materialem. Si nempe hagiographus ea, quae scribenda divinitus intellexit et decrevit, signis scriptoriis perfecte exsequitur, influxu Dei positivo non eget. Sin autem, per accidens, muneri suo impar sit, tunc Deus utique positive influere debet, ut demum omnia fideliter et infallibiliter conscribantur.

Itaque charisma inspirationis in eo consistit, ut Deus intellectum hagiographi de scribendis illustret, voluntatem hagiographi ad scribendum moveat et facultatibus exsecutivis hagiographi in scribendo assistat. Quare "inspiratio biblica est charismatica illustratio et motio voluntatis et assistentia divina hagiographo praestita ad ea omnia et sola scribenda, quae Deus suo nomine scribi et ecclesiae tradi vult."¹⁴ Haec inspirationis notio plene consonat cum definitione Leonis XIII: "Supernaturali Deus virtute ita hagiographos ad scribendum excitavit et movit, ita scribentibus adstitit, ut ea omnia eaque sola, quae Ipse iuberet, et recte mente conciperent et fideliter conscribere vellent et apte infallibili veritate exprimerent: secus non Ipse esset auctor Scripturae universae."¹⁵