Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Quidquid protestantes contra patrum auctoritatem debla- terant, nihilominus concedere debent scriptores illos vetustissimos genuino modo tradere sensum christianum tunc vigentem, necnon sensum Christi, apostolorum eorumque discipulorum rectius interpretari quam novatores saeculi XVI vel XX. Iam vero patres inde ab aevo apostolico innumeris locis Traditionem praedicant esse fontem revelationis divinae. Sescentos tamen textus huc spectantes cum recensere nequeamus, ad systematicos tantum tractatus alludimus, quos de nostra quaestione elucubrarunt s. Irenaeus, Tertullianus, Vincentius lirinensis.

1. S. Irenaeus Traditionis principium praeclare exponit et contra haereticos sui temporis applicat in opere: "Adversus haereses" (circa a. 180). Docet etenim Traditione fidem apostolorum ubique terrarum in ecclesiis unam et illaesam custodiri: "Ecclesia enim per universum orbem usque ad fines terrae seminata, et ab apostolis et discipulis eorum accepit fidem ... Hanc fidem ecclesia, et quidem in universum mundum disseminata, diligenter custodit, quasi unam domum inhabitans et similiter credit iis, videlicet quasi unam animam habens et unum cor, et consonanter haec praedicat et docet et tradit, quasi unum possidens os. Nam etsi in mundo loquelae dissimiles sunt, sed tamen virtus traditionis una et eadem est. Et neque hae quae in Germania sunt fundatae ecclesiae aliter credunt aut aliter tradunt; neque hae quae in Hiberis sunt, neque hae quae in Celtis, neque hae quae in Oriente, neque hae quae in Aegypto, neque hae quae in Lybia, neque hae quae in medio mundi constitutae: sed sicut sol, creatura Dei, in universo mundo unus et idem est; sic et lumen, praedicatio veritatis, ubique lucet, et illuminat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire."¹

Obortae autem disceptationes dirimendae cunctaeque haereses repellendae sunt recurrendo ad Traditionem magis quam ad Scripturas: "Non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab ecclesia sumere, cum apostoli, quasi in depositorium dives, plenissime in eam contulerint omnia quae sint veritatis ... Quid enim? Et si de aliqua modica quaestione disceptatio esset, nonne oporteret in antiquissimas recurrere ecclesias, in quibus apostoli conversati sunt, et ab eis de praesenti quaestione sumere quod certum et re liquidum est? Quid autem si neque apostoli quidem Scripturas reliquissent nobis, nonne oportebat ordinem sequi traditionis, quam tradiderunt iis, quibus committebant ecclesias? Cui ordinationi assentiunt multae gentes barbarorum, eorum qui in Christum credunt, sine charta et atramento scriptam habentes per Spiritum in cordibus suis salutem, et veterem traditionem diligenter custodientes ... Quibus si aliquis annuntiaverit ea, quae ab haereticis adinventa sunt, proprio sermone eorum colloquens, statim concludentes aures, longe longius fugient, ne audire quidem sustinentes blasphemum colloquium. Sic per illam veterem apostolorum traditionem ne in conceptionem quidem mentis admittunt, quodcumque eorum portentiloquium est: neque enim congregatio [conciliaris episcoporum] fuit apud eos, neque doctrina [scriptis] instituta."²

Ipsius denique Traditionis testes authentici sunt episcopi, qui apostolis rite succedunt: "Quapropter eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt ... Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis ecclesiae successio, et id quod est sanum et irreprobabile conversationis et inadulteratum et incorruptibile sermonis constat. Hi enim ... fidem nostram custodiunt ... et Scripturas sine periculo nobis exponunt, neque Deum blasphemantes, neque patriarchas exhonorantes, neque prophetas contemnentes."³ "Sed quoniam valde longum est omnium ecclesiarum enumerare successiones" episcopales, sat est inspicere Traditionem ecclesiae romanae:⁴ "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio."⁵

2. Tertullianus in libro "De praescriptione haereticorum" (c. a. 200) principium Traditionis ab Irenaeo expositum ad formam iuridicam redigit, ut cunctarum aetatum haereticos confundat. Praescriptio iuris civilis in eo est, ut omnis actio iudicialis contra diuturnum alicuius rei possessorem a limine reiiciatur. Ita secundum Tertullianum omnis querela haereticorum contra ecclesiam a limine refutatur iure praescriptionis religiosae, qua ecclesia e Christi et apostolorum tempore possidet doctrinam traditam: "Hinc igitur dirigimus praescriptionem: si Dominus Iesus Christus apostolos misit ad praedicandum, alios non esse recipiendos praedicatores, quam Christus instituit ... Quid autem praedicaverint, id est, quid illis Christus revelaverit, et hic praescribam non aliter probari debere, nisi per easdem ecclesias, quas ipsi apostoli condiderunt, ipsi eis praedicando, tam viva, quod aiunt, voce, quam per epistulas postea. Si haec ita sunt, constat proinde omnem doctrinam, quae cum illis ecclesiis apostolicis, matricibus et originalibus fidei, conspiret, veritati deputandam, sine dubio tenentem, quod ecclesiae ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo accepit; reliquam vero omnem doctrinam de mendacio praeiudicandam, quae sapiat contra veritatem ecclesiarum et apostolorum et Christi et Dei ... Communicamus cum ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis."⁶

Traditionem a veritate aberrasse vel aberrare posse absurdum dicit Tertullianus sic perstringens arrogantiam haereticorum: "Age nunc, omnes erraverint; deceptus sit apostolus de testimonio reddendo, nullam [ecclesiam] respexerit Spiritus Sanctus, uti eam in veritatem deduceret, ad hoc missus a Christo, ad hoc postulatus de Patre, ut esset doctor veritatis; neglexerit officium Dei villicus, Christi vicarius, sinens ecclesias aliter interim intelligere, aliter credere, quam ipse per apostolos praedicabat: ecquid verisimile est, ut tot ac tantae [ecclesiae] in unam fidem erraverint? Nullus inter multos eventus unus est exitus: variasse debuerat error ecclesiarum. Ceterum, quod apud multos unum invenitur, non est erratum, sed traditum. Audeat ergo aliquis dicere illos errasse, qui tradiderunt? Quoquo modo sit erratum; tamdiu utique regnavit error, quamdiu haereses non erant. Aliquos marcionitas et valentinianos liberanda veritas exspectabat: interea perperam evangelizabatur, perperam credebatur ... tot opera fidei perperam administrata, tot virtutes, tot charismata perperam operata ..."

Contra hanc ecclesiae Traditionem haereticos nefas est appellare ad Scripturam, cum ecclesia sola iure praescriptionis rite possideat et exponat libros sacros: "Ergo non ad Scripturas provocandum est: nec in his constituendum certamen, in quibus aut nulla, aut incerta victoria est, aut par incertae. Nam etsi non ita evaderet collatio Scripturarum, ut utramque partem parem sisteret, ordo rerum desiderabat illud prius proponi, quod nunc solum disputandum est: quibus competat fides ipsa? cuius sint Scripturae? a quo, et per quos, et quando, et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt christiani? Ubi enim apparuerit esse veritatem et disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum et expositionum, et omnium traditionum christianarum ..."⁷ "Si haec ita se habent, ut veritas nobis adiudicetur, quicumque in ea regula incedimus, quam ecclesia ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo tradidit, constat ratio propositi nostri, definientis non esse admittendos haereticos ad ineundam de Scripturis provocationem, quos sine Scripturis probamus ad Scripturas non pertinere."⁸

Clarius et explicitius principium protestanticum de sola Scriptura vix reiici, principium catholicum de Scriptura et Traditione vix stabiliri posset.

3. S. Vincentius lirinensis duo "Commonitoria" scripsit (a. 434) constituentia compendium proprium de regula fidei. Et ita quidem regulam fidei theoretice enuntiat, principium protestanticum in antecessum convellens: "Saepe igitur magno studio et summa attentione perquirens a quamplurimis sanctitate et doctrina praestantibus viris, quonam modo possim certa quadam et quasi generali ac regulari via catholicae fidei veritatem ab haereticae pravitatis falsitate discernere, huiusmodi semper responsum ab omnibus fere retuli, quod sive ego, sive quis alius vellet exsurgentium haereticorum fraudes deprehendere laqueosque vitare et in fide sana sanus atque integer permanere, duplici modo munire fidem suam, Domino adiuvante, deberet: primum scilicet divinae Legis auctoritate, tum deinde ecclesiae catholicae traditione. Hic forsitan requirat aliquis: Cum sit perfectus Scripturarum canon, sibique ad omnia satis superque sufficiat, quid opus est, ut ei ecclesiasticae intelligentiae iungatur auctoritas? Quia videlicet Scripturam sacram pro ipsa sua altitudine non uno eodemque sensu universi accipiunt, sed eiusdem eloquia aliter atque aliter alius atque alius interpretatur; ut pene quot homines sunt, tot illinc sententiae erui posse videantur. Aliter namque illam Novatianus, aliter Sabellius, aliter Donatus exponit, aliter Arius, Eunomius, Macedonius; aliter Photinus, Apollinaris, Priscillianus, aliter Iovinianus, Pelagius, Caelestius; aliter postremo Nestorius. Atque idcirco multum necesse est, propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiasticae et catholicae sensus normam dirigatur."⁹

Hac regula theoretice stabilita antiquitatem etiam practice semper usam esse affirmat Vincentius lirinensis: "Diximus fuisse semper et esse hodieque catholicorum consuetudinem, ut fidem veram duobus his modis approbent, primum divini Canonis auctoritate, deinde ecclesiae catholicae traditione ... Quod ne praesumptione magis nostra quam auctoritate ecclesiastica promere videremur, exemplum adhibuimus sancti concilii, quod ante triennium ferme (431) in Asia apud Ephesum celebratum est. ... Ubi cum de sanciendis fidei regulis disceptaretur, ne qua illic forsitan profana novitas in modum perfidiae ariminensis obreperet, universis sacerdotibus, qui illo ducenti fere numero convenerant, hoc catholicissimum, fidelissimum atque optimum factu visum est, ut in medium sanctorum patrum sententiae proferrentur, quorum alios martyres, alios confessores, omnes vero catholicos sacerdotes fuisse et permansisse constaret; ut scilicet rite atque sollemniter ex eorum consensu atque decreto antiqui dogmatis religio confirmaretur et profanae novitatis blasphemia condemnaretur."¹⁰

Incassum adversarii obiiciunt eos patrum et scholasticorum textus, quibus sufficientia solius Scripturae extollitur.¹¹ Nam patres et theologi subintelligunt Scripturam solam sufficere sola Traditionis ecclesiasticae illustratam et fecundatam, uti v. g. Vincentius lirinensis loco supra laudato diserte explicat. Traditione manuducti patres et theologi in Scriptura multa invenerunt, quae in littera sacrorum librorum vel vix vel nusquam inveniuntur, sive quod in allusionibus acquiescebant, sive quod sensum spiritualem ubique fere admittebant, sive quod conclusiones e textibus Scripturae deducebant. Quamvis autem ex Scriptura ita per Traditionem explicata fere omnes veritates revelatae constent, patres nihilominus censent esse quasdam veritates, quae sola Traditione innotescant. Ita s. Basilius: "Ex asservatis in ecclesia dogmatibus et praedicationibus alia quidem habemus e doctrina scripto prodita, alia vero nobis in mysterio tradita recepimus ex traditione apostolorum, quorum utraque vim eandem habent ad pietatem, nec iis quisquam contradicet: nullus certe, qui vel tenui experientia noverit, quae sint ecclesiae instituta."¹²

Itaque protestantes, qui Bibliam solam, exclusa Traditione, statuunt regulam fidei, aperte contradicunt toti oeconomiae a Christo ordinatae, toti Novo Testamento ab apostolis condito, toti demum antiquitati a patribus descriptae. Regula autem catholica, quae tenet praeter Scripturam etiam Traditionem esse fontem genuinum eumque praecipuum fidei, congruens est oeconomiae christianae, Scripturae apostolicae et litteraturae patristicae. Ergo regula fidei protestantica est aperte achristiana, regula catholica aperte christiana.