Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Ecclesia docens infallibilitate fruitur: 1. cum episcopi in concilium oecumenicum collecti et physice cum romano pontifice uniti fidem definiunt; 2. cum episcopatus universus per orbem sparsus et moraliter tantum cum summo pontifice sociatus magisterium exercet; 3. cum summus pontifex solus ex cathedra loquitur.

1. Concilium oecumenicum (universale, generale) est episcopatus universi cum summo pontifice coadunatio ad res ecclesiasticas pertractandas. Ut ergo vere oecumenicum sit concilium, utrique concurrere debent, primas scil. totius ecclesiae qua caput concilii et episcopi ecclesiae universalis qua membra concilii. Et quidem condiciones utrimque requisitae hae sunt:

a) Ex parte capitis concilii, ut α) iure potiatur triplici convocationis, praesidii, confirmationis concilii. Etenim convocatio, praesidium, confirmatio concilii sunt actus iurisdictionis in universam ecclesiam, uti patet, cum episcopi totius orbis compellantur. Atqui iurisdictionem in universam ecclesiam solus pontifex romanus iure divino habet virtute sui primatus. Ergo ipse solus potitur iure convocationis, praesidii, confirmationis concilii. Quamvis autem pontifex possit aliquoties renuntiare explicitae convocationi et confirmationi, requiritur tamen semper et absolute, ut β) re exerceat saltem praesidium concilii. Nam convocatio pontificalis, si defuerit, suppleri potest per sequentem approbationem implicitam eo, quod papa concilio interest. Item confirmatio explicita non requiritur, dummodo adsit confirmatio implicita eo, quod papa in concilio fert sententiam ipse vel per legatos suos instructionibus determinatis munitos.¹ Numquam autem concilium genuinum erit, quin pontifex re et actu intersit et praesit ipse vel per legatos suos. Nam in tantum est concilium oecumenicum, in quantum repraesentat universam ecclesiam; atqui concilium sine papa, cum sit corpus sine capite, non repraesentat universam ecclesiam.²

b) Ex parte membrorum concilii, ut α) vocentur omnes episcopi, qui iurisdictionem actu possident (sive iam consecrati sunt sive nondum sunt consecrati). Etenim omnes episcopi iurisdictionem possidentes pertinent iure divino ad collegium apostolicum, uti alibi probavimus.³ Iure vero ecclesiastico nunc vigente⁴ ad concilium vocantur etiam cardinales, abbates "nullius" et generales ordinum religiosorum, quia gaudent iurisdictione quasi-episcopali, necnon episcopi titulares, quia iurisdictionem potentialem (non vero actualem) habent.⁵ Verum necesse non est convenire omnes episcopos, cum hoc moraliter impossibile sit, sed sufficit, ut β) adsint tot episcopi, qui valeant moraliter loquendo totam ecclesiam repraesentare, i. e. totius magisterii ecclesiastici doctrinam contestari. Ad hoc autem non requiritur, ut maior episcoporum pars conveniat, immo nec tertia pars requiritur, dummodo ex singulis regionibus singuli saltem episcopi adsint vel aliunde de omnium regionum sententia constet, e. g. sententiam occidentalium regionum contestari valent legati summi pontificis. Episcopi, qui vocati non accedunt, renuntiant iuri suo et tacite consentiunt decretis edendis.⁶

2. Definitiones conciliorum oecumenicorum sunt sollemnes eae conclusiones, quibus concilia pro suprema sua auctoritate aliquid de fide tenendum docent. Ad notionem genuinam definitionum tres condiciones requiruntur, scil. ut:

a) Edantur terminis perspicuis, i. e. modo loquendi, quo sine ulla dubitatione significatur aliquid esse credendum vel reiiciendum. Nam: "Declarata seu definita dogmatice res nulla intelligitur, nisi id manifeste constiterit."⁷ Unde obiter dicta, argumenta allegata et similia, quae in actis conciliorum obveniunt, non censentur definita. Patet tamen concilium in edendis definitionibus non adstringi ulli formulae verborum. Ideo immerito theologi aliqui putaverunt "decretis" sive "capitibus" conciliorum nullas inesse definitiones, sed solis "canonibus" anathemate munitis.⁸ Capita et canones in eo solo differunt, quod illa veritates credendas positive exponunt, isti errores vitandos enuntiant.

b) Edantur suffragiis liberis, exclusa scil. vi, metu aut fraude patribus incussa, ut in unam alteramve sententiam flectantur. Etenim assensus ecclesiae docentis nequaquam haberetur, si episcoporum subscriptio extorqueretur minis armisque brachii saecularis, terrorismo seditiosae plebis aut arrogantia praelatorum violentorum, prouti contigit in conciliabulo ephesino, ariminensi et in aliis latrociniis. Num concilium aliquod necessaria libertate fruitum sit, est quaestio facti, quam definitive decernere pertinet ad auctoritatem ecclesiasticam.

c) Edantur in unione cum summo pontifice, i. e. emanent ex ea parte episcoporum, quacum stat summus pontifex. Nam ibi est magisterium infallibile, ubi est collegium apostolicum cum suo capite Petro. Falsissimum inde est pontificem considerare ut praesidentem senatus, cuius munus est suffragia numerare, et, quo eat maior pars, promulgare. Potius ipse exsistit summus iudex, cuius est de episcoporum sententia iudicare ac suam confirmationem dare aut negare. Ergo definitio, cui non adhaeret summus pontifex, non est definitio conciliaris, etiamsi magna vel maior pars patrum definitioni tali suffragaretur. Ceterum numquam accidit, ut pars relative magna, nedum maior episcoporum a papa discreparet, quamvis in omnibus conciliis affuerint patres discrepantes.⁹

3. Infallibilitas definitionum conciliarium facile evincitur:

a) Ex infallibilitate episcopatus universi iam dudum probata.¹⁰ Cum enim episcopatus universus sit infallibilis in docendo, infallibiliter tunc maxime docet, quando sollemnissimo modo magisterium suum exercet in edendis definitionibus conciliaribus.

b) Ex patribus, qui definitionibus conciliorum infallibililem vim non dubitanter adscribunt. Ita s. Athanasius de decreto concilii nicaeni contra arianos loquens ait: "Domini verbum per oecumenicam synodum nicaenam prolatum in aeternum manet."¹¹ De eodem decreto s. Ambrosius protestatur: "A quo me nec mors nec gladius poterit separare."¹² S. Basilius addit: "Patres nicaeni non sine Spiritus Sancti afflatu locuti sunt."¹³ S. Leo definitiones conciliorum aequiparat auctoritatibus Scripturae eisque tribuit absolutam fidem: "Detestandum ergo nobis est perseveranterque vitandum, quod fraus haeretica nititur obtinere, nec in aliquam disceptationem pie et plene definita revocanda sunt, ne ad arbitrium damnatorum ipsi de his videamur ambigere, quae manifestum est per omnia propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonare. Unde si qui sunt, qui de his, quae caelitus sunt constituta, dissentiant, suis opinionibus relinquantur et ab unitate ecclesiae ... discedant."¹⁴ Idem fere s. Gregorius docet: "Sicut sancti evangelii quattuor libros, sic quattuor (priora) concilia suscipere et venerari me fateor."¹⁵

c) Ex persuasione ecclesiae docentis et discentis. Ecclesia docens in omnibus conciliis anathema dixit contra eos, qui definitiones suas non receperint. Atqui ita agere non posset, si de infallibilitate definitionum conciliarium ipsi persuasum non esset. Ecclesia discens definitiones conciliorum oecumenicorum tanta veneratione semper amplexata est, ut fideles exsilium et ipsam mortem haud raro pati maluerint, quam de illis recedere. E. g. in Africa saeviente persecutione vandalica (427-484) plurimi martyrium sustinuerunt, quia a definitionibus concilii nicaeni deficere renuerunt.¹⁶ Ergo ecclesia tum discens tum docens definitionibus conciliaribus vim infallibilem semper attribuit.

Attamen non ea tantum infallibiliter tenenda sunt, quae sollemni conciliorum (et romanorum pontificum) iudicio definiuntur, sed ea etiam, "quae ordinario totius ecclesiae per orbem dispersae magisterio tamquam divinitus revelata traduntur".¹⁷

1. Magisterium totius ecclesiae dispersae intelligitur doctrina, quam episcopatus universus exercitio ordinario et quotidiano ubique terrarum proponit. Doctrinam universi tantum episcopatus hic respicimus propterea, quia Iesus Christus, uti ostendimus, non singulis episcopis infallibilitatem contulit, sed episcopatui universo, quatenus cum summo pontifice moraliter unitus collegium apostolicum repraesentat.¹ Universalitas autem sive consensus magisterii dispersi est vel moralis vel physicus. Consensus physicus seu mathematicus omnes omnino episcopos in unam flectit sententiam; consensus moralis adest, si fere omnes episcopi idem sentiunt. Non requiritur consensus physicus, sed sufficit moralis. Singulis enim episcopis non tantum deest infallibilitas iuris, sed facti, i. e. non tantum possunt errare singuli, sed eo ipso probantur errare, quia et quoties universitati docentium se opponunt. Ergo eorum opinio dissentiens non est attendenda, sed sequenda est doctrina consentiens ecclesiae moraliter universalis.

2. Infallibilitas magisterii totius ecclesiae dispersae proponentis fidem probatur ex Christi verbis, ex ecclesiae indefectibilitate et ex antiquitatis persuasione.

a) Ex Christi verbis, quibus magisterio ecclesiae assistentiam suam in docendo promisit: "Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."² Christus ergo assistentiam suam ac proinde infallibilitatem magisterio ecclesiastico promisit "omnibus diebus". Atqui si magisterium ecclesiasticum infallibile non esset nisi in conciliis collectum, illusoria forent illa verba Christi, cum concilia celebrari non possint "omnibus diebus". Ergo infallibilitas in docendo minime arctatur conciliis.

b) Ex ecclesiae indefectibilitate. Cum fideles in credendo sequantur et sequi debeant magisterium quotidianum episcoporum eorumque delegatorum, deficiente magisterio quotidiano deficeret etiam fides fidelium ac proinde ipsius ecclesiae. Atqui fides ecclesiae numquam potest deficere.³ Ergo semper erit infallibile magisterium ordinarium et universale ecclesiae.

c) Ex antiquitatis persuasione. Ecclesia nullo non tempore fidem proposuit haeresesque peremptorie repulit consensu magisterii universali et quotidiano. Ita primis tribus saeculis, quibus nulla concilia oecumenica erant, communiter, posterioribus saeculis frequenter haereticos damnavit fidemque veram statuit et tutata est consensu extraconciliari. Sic s. Augustinus pelagianos ad concilium provocantes redarguit: "Aut vero congregatione synodi opus erat, ut aperta pernicies damnaretur? quasi nulla haeresis aliquando nisi synodi congregatione damnata sit: cum potius rarissimae inveniantur, propter quas damnandas necessitas talis exstiterit; multoque sint atque incomparabiliter plures, quae ubi exstiterunt, illic improbari damnarique meruerunt, atque inde per ceteras terras devitandae innotescere potuerunt ... Verum istorum superbia ... hanc etiam gloriam captare intelligitur, ut propter illos orientis et occidentis synodus congregetur. Orbem quippe catholicum, quoniam Domino eis resistente pervertere nequeunt, saltem commovere conantur."⁴

Magisterio extraconciliari totius ecclesiae et definitionibus sollemnibus conciliorum accedunt demum:

Iam probavimus¹ papam ex cathedra loquentem infallibilem esse. Superest, ut explanemus, quandonam papa censendus sit loqui ex cathedra, sive quinam actus doctrinales summi pontificis constituant decreta cathedralia in genere et in specie.

1. Decreta cathedralia in genere. Condiciones decretorum cathedralium concilium vaticanum sat clare indicat declarans romanum pontificem infallibilem esse, "cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit". Horum verborum vi ad decreta cathedralia quattuor condiciones exiguntur:

a) Ex parte subiecti sive pontificis definientis requiritur, ut actu fungatur munere papali. Qui plures personas agit plurave munera ambit, non semper fungitur persona et munere supremis. Igitur papa infallibilis non est, si agit ut doctor privatus, librum scribendo de re religiosa, vel ut episcopus romanae dioecesis, praedicans in aliqua ecclesia urbis, vel ut patriarcha occidentis. Infallibilitate autem pollet papa, "cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate" docet.

b) Ex parte obiecti sive materiae requiritur, ut proponat "doctrinam de fide vel moribus". Quid pertineat ad doctrinam de fide vel moribus distincte exposuimus in quaestione de obiecto magisterii ecclesiastici² simpliciter dicti. Nam infallibilitas papalis amplectitur totum et solum obiectum magisterii ecclesiastici simpliciter, quia summus pontifex potitur "ea infallibilitate, qua divinus redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit".³

c) Ex parte termini requiritur, ut decretum obliget omnes fideles. Dum ergo papa hos illosve iudicat de causis rebusque particularibus, tunc utique agit ut iudex ultimus, potestatem obtinens summam; eius autem iudicium est particulare, ideoque non infallibile, uti v. g. Pauli V decretum condemnans doctrinam Galilei de motibus siderum. Non tamen exigitur, ut decisio papalis ad universam ecclesiam dirigatur; immo papa potest infallibiliter loqui, quamvis ad unam regionem vel personam⁴ scribat, dummodo rem praescribat "ab universa ecclesia tenendam".

d) Ex parte formae requiritur, ut papa definiat, i. e. peremptorie controversiam dirimat sententia definitiva, qua ecclesiam compellit ad assensum absolute firmum. "Non sufficit quivis modus proponendi doctrinam, etiam dum pontifex fungitur munere supremi pastoris et doctoris, sed requiritur intentio manifestata definiendi doctrinam seu fluctuationi finem imponendi circa doctrinam quandam seu rem definiendam."⁵ Si igitur pontifex consulit vel monet vel apprecatur, ut omnes sententiae cuidam adhaereant; si summopere commendat vel in omnibus scholis docere iubet doctrinam quandam, quin tamen omnino manifeste intentionem aperiat rem definiendi peremptorie, non censetur loqui ex cathedra. Quamdiu itaque prudentibus dubium videatur, utrum pontifex voluerit definire necne, tamdiu decretum ipsius obligationem absolutam non infert. Sin vero constat pontificem voluisse definire, nihil ea interest, utrum talem vel aliam formulam adhibuerit, cum decreta cathedralia non adstringantur ad certam quandam formulam verborum.

2. Decreta cathedralia in specie, positis condicionibus ponendis, prostant praecipue in hisce instrumentis pontificiis:

a) Modo sollemnissimo papa ex cathedra loquitur edendo constitutiones dogmaticas sive eas bullas, quibus iudicia fidei promulgantur in forma legum ecclesiasticarum, additis poenis contra obloquentes, e. g. constitutio "Unigenitus" et "Auctorem fidei" adversus iansenistas vel constitutio "Ineffabilis Deus" de Immaculata Conceptione. Constitutionibus maxime affines sunt litterae encyclicae ad universam ecclesiam, quatenus continent res dogmaticas omnibus fidelibus communicandas et ab omnibus stricte tenendas. Interdum etiam litterae apostolicae, quamvis "in forma brevis" tantum exaratae vel non ad totam ecclesiam directae sint, definitiones cathedrales proprie dictas continent. Insuper romanus pontifex non numquam ex cathedra loquitur, dum decreta congregationum romanarum⁶ vel conciliorum particularium⁷ modo sollemni et plenissimo approbat.⁸ Mentionem denique singularem merentur duo syllabi, quibus Pius IX et Pius X recentioris aetatis errores comprehenderunt et damnaverunt.

b) Syllabus Pii IX⁹ est collectio errorum modernorum excerpta ex variis allocutionibus, encyclicis, epistulis Pii IX et simul cum bulla "Quanta cura" episcopis transmissa (8. dec. 1864). Iam collectio ipsa non a pontifice, sed iubente tantum pontifice excerpta et episcopis transmissa est, proindeque non videtur esse decretum cathedrale. Attamen singulae propositiones (octoginta) collectionis alias et antea iam "notatae", i. e. damnatae fuerant variis illis allocutionibus, encyclicis et epistulis Pii IX. Et quidem damnatae erant et sunt definitive et infallibiliter. Hoc elucet tum ex eo, quod pontifex totam ecclesiam absolute obligat ad reiiciendas omnes et singulas propositiones damnatas, tum ex eo, quod tota ecclesia docens et discens propositiones damnatas uno ore perhorrescit. Cave tamen, ne inferas omnes et singulas propositiones notatas esse haereticas. Etenim quo sensu singulae notatae sint vel quaenam censura theologica eis inusta sit, discendum est partim ex natura obiecti, quod notatur, partim ex verbis documenti, in quo notantur singulae propositiones.¹⁰

c) Syllabus Pii X est collectio errorum modernistarum, quos papa prius (3. iul. 1907) decreto "Lamentabili" Sancti Officii¹¹ notavit, postea (7. sept. 1907) encyclica "Pascendi" systematice delineavit et reprobavit.¹² Iam formulae gravissimae, quibus pontifex sive in approbando decretum "Lamentabili" sive in scribendo propriam encyclicam "Pascendi" utitur, abunde sonant definitionem cathedralem. Cum autem modernistae nihilominus vim peremptoriam utriusque documenti effugere niterentur, Pius X "motu proprio" (18. nov. 1907) utrumque documentum iteravit confirmavitque, addita excommunicationis poena adversus contradictores, "qui quamlibet e propositionibus, opinionibus doctrinisque in alterutro documento improbatis" tuerentur atque ita delinquendo "modernistarum errores, id est omnium haereseon collectum", propugnarent.¹³ Denique "iureiurando contra errores modernismi" (1. sept. 1910) idem pontifex amplecti ac recipere praecipit "omnia et singula, quae ab inerranti ecclesiae magisterio definita, adserta ac declarata sunt, praesertim ea doctrinae capita, quae huius temporis erroribus directo adversantur", necnon toto animo iubet adhaerere "damnationibus, declarationibus, praescriptis omnibus, quae in encyclicis litteris 'Pascendi' et in decreto 'Lamentabili' continentur".¹⁴ Hinc errores modernistarum istis documentis comprehensi certe ex cathedra damnati sunt.¹⁵