Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Patres antiquissimi approbant, confirmant et tuentur praerogativam, quam romani pontifices sibi attribuerunt.

1. Primus s. Ignatius martyr († 107) praerogativam primatialem praedicat. Epistula Ignatii ad romanos admodum differt ab aliis eius epistulis. Alias ecclesias docet et monet ut pater filios et ut magister discipulos; ecclesiam romanam reveretur tamquam matrem et magistram. In fine aliarum epistularum rogat, ut fideles pro se et pro ecclesia sua antiochena precentur;¹ in fine epistulae ad romanos consolatur: "Solus Iesus Christus illam [ecclesiam Syriae] vice episcopi reget atque vestra caritas (ἡ ὑμῶν ἀγάπη)."² Unde innuit ecclesiam romanam cura primatiali provisuram esse ecclesiae Antiochiae Syriae.

Explicitius tamen primatum romanum significat in inscriptione epistulae insolitis laudibus cumulans ecclesiam illam, "quae etiam praesidet in loco regionis romanorum … universae caritati praesidens: ἣ καὶ προκάθηται ἐν τόπῳ χωρίου Ῥωμαίων … προκαθημένη τῆς ἀγάπης."³ Ecclesia, quae sita est "in loco regionis romanorum",⁴ praesidet, praeest, prae ceteris ecclesiis eminet ut ecclesia primaria, capitalis, principalis, primatialis: προκαθημένη.⁵ Quousque autem primatus romanus se extendat, Ignatius definit additis verbis: "universae caritati praesidens: προκαθημένη τῆς ἀγάπης".⁶ Ecclesia romana est praesidens caritatis simpliciter sive universae caritatis (τῆς ἀγάπης). Caritas (ἀγάπη) ab Ignatio passim pro ecclesia quadam peculiari usurpatur. Unde cum loco nostro eandem vocem adhibeat addito articulo τῆς, videtur omnino designare universum coetum christifidelium. Sensus ergo est: Ecclesia romana primatum exercet in universam ecclesiam.⁷ Sunt quidem, qui interpretandum putent: ecclesiam romanam praesidere operibus caritatis omnium christifidelium. Sed etiam haec interpretatio, si demum recta esset,⁸ primatum romanum, uti patet, non excluderet, sed includeret.

Itaque s. Ignatius idem re dicit ac postea Theodoretus, qui ecclesiam romanam vocat "universo terrarum orbi praesidentem (τὴν τῆς οἰκουμένης προκαθημένην)".⁹

2. S. Irenaeus (c. 180) in opere polemico contra haereses gnosticas affirmat duplicem esse viam cognoscendae doctrinae ab apostolis traditae. Aut enim doctrina apostolica discenda est ex consensu earum ecclesiarum, quae successione episcopali numquam interrupta usque ad apostolos ascendunt, aut discenda est ab ecclesia romana sola, certis privilegiis insignita. Cum autem prior illa via longior sit, propterea s. Irenaeus eligit hanc posteriorem dicendo: "Sed quoniam valde longum est … omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae eam quam habet ab apostolis traditionem et annuntiatam hominibus fidem per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos indicantes, confundimus omnes eos, qui quoquo modo vel per sibiplacentiam malam vel vanam gloriam vel per caecitatem et malam sententiam praeterquam oportet colligunt. Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio."¹⁰

Hisce Irenaeus docet traditionem apostolicam in ecclesia romana propterea integram servari, quia ipsa sit ecclesia primatialis. Quod quidem Irenaeus iam indicat Romam vocans ecclesiam "maximam et antiquissimam", i. e. principem et praecipuam,¹¹ singulari modo "a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo fundatam et constitutam". Dein disertius primatum romanum testatur verbis: "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui undique sunt fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio." Hic triplici assertione primatus romanus enuntiatur, cum: 1°. Irenaeus ecclesiae romanae attribuat "potentiorem principalitatem". Vocabulum latinum principalitatis in versione Irenaei multoties usurpatum semper denotat auctoritatem, principatum, primatum, maxime supernaturalem et divinum; ubi autem superest textus graecus, loco vocabuli latini leguntur voces synonymae: ἀρχή, κυριότης, ἐξουσία, αὐθεντία.¹² Unde dubium non est loco nostro Irenaeum, qui ecclesiae romanae adscribit potentiorem principalitatem, eidem revera adscribere auctoritatem sive potestatem sive principatum ceteris ecclesiis potentiorem.¹³ Confirmatur, cum: 2°. Irenaeus addat: "Ad hanc ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui undique sunt fideles." "Convenire"¹⁴ non esse intelligendum de conventu locali, quasi omnes ecclesiae sive omnes, "qui undique sunt fideles", Romam peregrinari debeant, manifestum est et a plerisque protestantibus conceditur. Sensus ergo est omnem ecclesiam sive omnes, qui undique sunt fideles, ecclesiae romanae in fide necessario assentire eique subiici propter potentiorem huius ecclesiae principalitatem sive iurisdictionem.¹⁵ Stabilito officio subiectionis erga primatum romanum et consensus cum ecclesia primatiali, Irenaeus demum memorat effectum huius subiectionis et consensus, cum: 3°. scribat: "In qua¹⁶ [ecclesia romana] semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio." Nexu et consensu cum ecclesia romana omnes aliae ecclesiae omnesque fideles universi orbis conservaverunt et conservant traditionem apostolicam. Unde "propter potentiorem principalitatem" sive primatum ecclesia romana est rectae fidei centrum et criterium. Itaque patet, quanti primatum romanum faciat s. Irenaeus, studiosissimus ille investigator vetustissimae rei christianae. 3. Tertullianus (c. 160—220) conqueritur Victorem vel Zephyrinum, pontificem romanum, instigante Praxea, montanismum damnasse: "Nam iste [Praxeas] ... tunc episcopum romanum agnoscentem iam prophetias Montani, Priscae, Maximillae et ex ea agnitione pacem ecclesiis Asiae et Phrygiae inferentem, falsa de ipsis prophetis et ecclesiis eorum asseverando et praecessorum eius auctoritates defendendo, coegit et litteras pacis revocare iam emissas et a proposito recipiendorum charismatum concessare ... Et nos quidem postea agnitio Paracleti atque defensio disiunxit a psychicis [i. e. catholicis]."¹⁷ Fatetur ergo Tertullianus, dudum haereticus, auctoritatem primatialem Zephyrini et praecessorum eius tantam esse, ut, si agnovissent montanismum, tota ecclesia catholica pacem servasset cum montanistis, atque ut, montanismo a romano pontifice damnato, tota ecclesia catholica fautores illius haeresis repulerit.

Alia occasione Tertullianus acerbe et ironice invehitur in papam Callistum condonationem criminum graviorum promittentem: "Audio", ait, "etiam edictum esse propositum et quidem peremptorium; pontifex scilicet maximus, quod est episcopus episcoporum, edicit: Ego et moechiae et fornicationis delicta paenitentia functis dimitto."¹⁸ Ex ore igitur haeretici constat pontificem romanum edere consuevisse decreta "peremptoria" atque iam initio saeculi tertii vocatum esse "pontificem maximum" et "episcopum episcoporum". Decretum peremptorium edi non potest nisi ab eo, qui gaudet potestate peremptoria, i. e. primatiali. Appellabatur papa "pontifex maximus" vel respectu summi sacerdotis Veteris Testamenti vel respectu pontificis maximi gentilium, qui ambo potestate suprema praediti erant. "Episcopus episcoporum" ille est, qui in alios episcopos eadem potestate pollet, qua episcopus singulus pollet in fideles sibi commissos. Unde e verbis ironicis Tertulliani liquet ecclesiam communiter romano pontifici concessisse primatum. Immo Tertullianus ipse, licet papae resistat, eiusdem primatum nihilo minus comprobat, cum paulo post ad eum accommodet verba, quibus Christus Petro promisit primatum, necnon papam clare describat successorem Petri.¹⁹ 4. S. Cyprianus († 258) quoque romanum pontificem pluribus locis vocat Petri successorem, aliis locis supremam auctoritatem in ecclesia ei adscribit.²⁰ Postquam probavit Petrum a Christo obtinuisse primatum, ut in ipso et per ipsum omnes episcopi et tota ecclesia unitatem servarent,²¹ affirmat "Petri cathedram", i. e. ecclesiam romanam, esse "ecclesiam principalem [i. e. primatialem], unde unitas sacerdotalis [episcopalis] exorta est"²² Item Cyprianus incessanter monet, ut omnes cum ecclesia catholica matre et matrice fidelium permaneant;²³ sed ipsius "ecclesiae catholicae matricem et radicem" Romam esse aperte declarat.²⁴ Qui cum romano pontifice communicat, eo ipso probatur "cum ecclesia catholica communicare".²⁵ Stephanum papam precatur, ut excommunicato Marciano, arelatensi episcopo haeretico, alium in eius loco substituat.²⁶ Persuasus igitur erat Cyprianus romano pontifici ius competere deponendi et instituendi ubique terrarum episcopos. Ex his omnibus claret Cyprianum, quamvis data occasione papae Stephano restiterit, firmiter tenuisse romani pontificis primatum. 5. Eodem saeculo tertio Pseudo-Cyprianus, antipapa quidam novatianus, protestatur: "Magna nobis ob universam fraternitatem cura est ... Quoniam in nobis divina et paterna pietas apostolatus ducatum contulit et vicariam Domini sedem caelesti dignatione ordinavit et originem authentici apostolatus, super quem Christus fundavit ecclesiam ..."²⁷ Primatus romani pontificis tam invicte apud omnes tunc constabat, ut etiam pseudoepiscopus romanus contenderet se Petri instar divinitus accepisse "apostolatus ducatum"*, "apostolatum authenticum", i. e. auctoritativum illum, "super quem Christus fundavit ecclesiam", immo ipsam "vicariam Domini sedem". 6. Anno circiter 376, cum tres episcopi Meletius, Vitalis, Paulinus de patriarchatu antiocheno inter se disputarent atque singuli communionem cum romano pontifice praetenderent, s. Hieronymus anxius, cuinam accederet, ad Damasum papam scripsit: "A sacerdote victimae salutem, a pastore praesidium ovis flagito. Facessat invidia: romani culminis recedat ambitio: cum successore piscatoris et discipulo crucis loquor. Ego nullum primum, nisi Christum, sequens, Beatitudini tuae, id est cathedrae Petri, communione consocior. Super illam petram aedificatam ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est. Si quis in arca Noe non fuerit, peribit regnante diluvio ... Non novi Vitalem, Meletium respuo, ignoro Paulinum. Quicumque tecum non colligit, spargit... In tres partes scissa ecclesia ad se rapere me festinat... Ego interim clamito: si quis cathedrae Petri iungitur, meus est."²⁸ Hieronymus itaque romanum pontificem profitetur successorem Petri vicariumque Christi. Propterea communionem cum papa absolute necessariam ducit sanctus doctor. Immo eam non minus necessariam duxit tota ecclesia, cum et illi tres episcopi dissidentes orientis semet tueri nitantur provocantes ad communionem cum romano pontifice. 7. Ineunte iam saeculo quinto primatum romani pontificis tot testimonia patrum conclamant, ut ea referre operae pretium non sit. Cogita v. g. s. Augustinum, qui testatur in ecclesia romana "semper apostolicae cathedrae viguisse principatum" et "culmen auctoritatis";²⁹ Vincentium lirinensem, qui papam appellat "apostolicae sedis antistitem",³⁰ "caput orbis", episcopos "reliquos omnes auctoritate superantem"; s. Petrum Chrysologum, qui consensum cum romano pontifice et obedientiam erga ipsum etiam patriarchis orientalibus inculcat, quoniam Romae "beatus Petrus in propria sede et vivit et praesidet",³¹ Theodoretum asseverantem, quod "sanctissima illa sedes [romana] ecclesiarum, quae in toto sunt orbe, principatum multis nominibus habet;".³² s. Prosperum, cuius sunt hi versus:³³ "Sedes Roma Petri, quae pastoralis honoris Facta caput mundo, quidquid non possidet armis, Religione tenet."