Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

^[1. Ballerini, Controvers. lib. 3. et 4., Lutetiae 1620; Magnus, De infallibilitate romani pontificis, Viennae 1643; Pichler, Papatus numquam errans in proponendis fidei articulis, August. Vindel. 1709; Orsi, De irreformabili romani pontificis judicio, Romae 1739; Petr. Ballerini, De vi et ratione primatus romani pontificis, Venet. 1766; id., De potestate ecclesiastica summorum pontificum et conciliorum generalium, Venet. 1768; Veith, De primatu et infallibilitate romani pontificis, 2. ed., Mechliniae 1824; Passaglia, De praerogativis beati Petri, Ratisbonae 1850; Murray, De ecclesia Christi, Dublinii 1860-1866, vol. III.; Scheeben, Dogmatik I, Freiburg 1873, 177-268; Palmieri, De romano pontifice, Romae 1877, 509-676; Mazzella, De religione et ecclesia, ed. 2., Romae 1880, 813-875; Hettinger, Die kirchliche Vollgewalt des apostolischen Stuhles, 2. Aufl., Freiburg 1887; Wilmers, De Christi ecclesia, Ratisbonae 1897, 375-477; Schanz, Apologie des Christenthums III, 2. Aufl., Freiburg 1898, 478-512; Billot, De ecclesia Christi, 2. ed., Romae 1903, 652-707; De San, De ecclesia et romano pontifice, Brugis 1906, 117-200; Batiffol, L'église naissante et le catholicisme, 3. éd., Paris 1909, 47-113. 247-253, et passim; Ottiger, Theol. fundam. II, 8-49; Straub, De ecclesia Christi II, 187-483; Besson, L'infaillibilité pontificale, Lausanne 1919. Permulta scripta, quae occasione concilii vaticani prodierunt pro infallibilitate et contra eandem, recenset Granderath-Kirch, Geschichte des vatikanischen Konzils III, Freiburg 1906, 633-721..

Magisterium authenticum strenue distinguendum est a magisterio infallibili. Etenim potest alicui magistro competere authentia sive auctoritas muneris doctrinalis, quin ei competat infallibilitas in docendo. Revera authentice docent omnes magistri ecclesiae, infallibiliter autem ii tantum magistri, qui fidem peremptorie proponere possunt eamque actu peremptorie proponere intendunt.

Antequam tamen hoc probemus, pauca praevie dicenda sunt de notione et exsistentia infallibilitatis ecclesiasticae.

1. Notio infallibilitatis ecclesiasticae. Infallibilitas ecclesiastica est praerogativa supernaturalis, qua ecclesia docens vi assistentiae divinae fruitur inerrantia in proponenda revelatione. Dicitur:

Praerogativa supernaturalis. Nam ecclesiae infallibilitas est gratia gratis data, charisma veritatis supernaturale, cum magistri ecclesiae natura sua sint homines fallibiles.

Qua ecclesia docens ... Duplex nempe distingui solet ecclesiae infallibilitas: infallibilitas ecclesiae discentis, quae in credendo non errat, et infallibilitas ecclesiae docentis, quae in proponendo non errat. Illa vocatur infallibilitas passiva, eo quod fideles eam mere subeunt inhaerendo ecclesiae docenti. Ista vocatur infallibilitas activa, eo quod sua propositione fideles infallibiles reddit. In nostro tractatu infallibilitas activa tantum respicitur.

Vi assistentiae divinae ... Infallibilitatis causa efficiens enim est assistentia divina ipsaque sola. Quare ex una parte infallibilitas ecclesiastica non pendet a numero, virtute vel scientia hominum, quibus committitur; ex alia parte non excludit media humana (studium, orationem etc.), quibus adhibitis veritates e fontibus revelationis eruantur.

Fruitur inerrantia proprie dicta sive immunitate erroris ea, qua a magisterio ecclesiae excluditur tum error actualis (inerrantia facti) tum erroris possibilitas (inerrantia iuris), et quidem:

In proponenda revelatione. Quibus verbis indicatur infallibilitatem ecclesiasticam arctari explicatione et intimatione revelationis christianae semel factae. Unde magistri ecclesiae neque novas revelationes accipiunt neque veritates non revelatas infallibiliter docere possunt.

2. Exsistentia infallibilitatis ecclesiasticae iam patet implicite tum ex indefectibilitate ecclesiae tum ex authentia magisterii ecclesiastici.

Ex indefectibilitate ecclesiae. Ecclesiam ab essentia sua atque propterea a fide deficere non posse ostendimus.¹ Atqui si magisterium ecclesiasticum non gauderet inerrantia in docendo, ecclesia posset deficere a fide. Ergo magisterium ecclesiasticum gaudet inerrantia in docendo.

Ex authentia magisterii ecclesiastici. Magisterium ecclesiae ea auctoritate divina munitum est, qua valeat hominibus fidem proponere peremptorie, i. e. sub poena aeternae damnationis.² Atqui prorsus repugnat, ut Deus ad credendum id, quod falsum est, obliget sub poena aeternae damnationis. Ergo magisterium authenticum ecclesiae tunc saltem, cum peremptorie fidem proponit, infallibile est.

Hinc magisterii ecclesiastici infallibilitas implicite iam constat. Tamen argumenta pro exsistentia infallibilis magisterii enucleatius evolvenda sunt, et quidem ita, ut simul ostendatur, qualenam sit subiectum magisterii infallibilis seu quinam magistri valeant infallibiliter fidem proponere.

Cum potestas magisterii sub potestate imperii (regiminis, iurisdictionis) comprehendatur et ex hac potestate fluat,³ ii soli iique omnes infallibiliter revelationem proponere valent, qui totam ecclesiam peremptorie regere valent, scil. episcopatus universus et pontifex romanus. Unde disserendum est primo de infallibilitate episcopatus universi, postea de infallibilitate romani pontificis.

Singulos episcopos non esse infallibiles manifestum est. Cum enim solam suam quisque ecclesiam singularem regere queat, non potest statuere dogmata fidei, quibus tota ecclesia peremptorie obligetur. Revera neque apostoli¹ neque antiquitas christiana umquam episcopis personalem infallibilitatem attribuerunt; quinimmo, historia teste, a primis saeculis inventi sunt episcopi non pauci, qui in haeresim vel schisma inciderunt et ab ecclesia exclusi sunt, ut Paulus samosatenus, Nestorius, episcopi ariani. Episcopi autem simul sumpti ut collegium apostolicum eo ipso infallibiles sunt, cum ex una parte comprehendant totum magisterium ecclesiae, ex alia autem parte magisterium ecclesiae, uti diximus, in docenda fide errare nequeat. Diserte infallibilitatem episcopatus universi testantur Scriptura sacra et historia christiana.

1. Christus episcopatui infallibilitatem promittit Io 14, 15-18. 26 et Mt 28, 18-20.

a) Io 14, 15-18. 26: "Et ego rogabo Patrem, et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere ... apud vos manebit et in vobis erit ... Paraclitus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis."

Hisce verbis Christus in ultima coena collegio apostolico promittit Spiritus Sancti 1° assistentiam perpetuam 2° in docendo.

1°. Collegio apostolico promittitur Spiritus Sancti assistentia perpetua. Apostolis promitti assistentiam Spiritus Sancti absque explicatione claret ex verbis obviis: "Et ego rogabo Patrem, et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum, Spiritum veritatis ... apud vos manebit et in vobis erit ..." Ipsis autem promitti assistentiam Spiritus Sancti perpetuam, i. e. etiam post apostolorum mortem perduraturam in successoribus eorundem episcopis enuntiatur verbis disertis: "Ut maneat vobiscum in aeternum", vel rectius, secundum textum graecum: "Ut sit vobiscum in aeternum: ἵνα ᾖ μεθ' ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα." Locutio εἰς τὸν αἰῶνα a Vulgata optime vertitur "in aeternum". Etenim secundum constantem usum Scripturae Novi Testamenti ὁ αἰών simpliciter significat omne tempus, quo durat mundus terrenus. Ὁ αἰών incipit initio mundi¹ et finit ultimo mundi tempore.² Itaque Spiritus Sanctus cum collegio apostolico erit, usquedum mundus durabit. Haec interpretatio confirmatur eo, quod Spiritus Sanctus promittitur adhibito "praesente aeternitatis": "Ut sit vobiscum" simpliciter absque limite temporis. Cum apostolis erit non solum, quoad ipsi superstites erunt individualiter, sed quoad vivent in successoribus suis episcopis. Et quidem:

2°. Collegio apostolico promittitur assistentia Spiritus Sancti in docendo. Nam de docendo solummodo Christus hic loquitur. Apostolis de proximo magistri obitu moestis et de ipsius doctrina sollicitis Pater mittet "alium paraclitum", i. e. advocatum, qui pro ipsis et in ipsis loquetur eosque loquentes et docentes iuvabit. Hic quidem advocatus est "Spiritus veritatis: τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας", Spiritus absolutus veritatis absolutae. Vis ergo clara promissionis ista est: Spiritus Sanctus qua veritas essentialis et qua Paraclitus, i. e. advocatus infallibilem veritatem defendet et servabit discipulis docentibus. Hunc sensum promissionis cum discipuli nondum sat bene intelligerent, Christus disertius adhuc explicat: "Paraclitus autem Spiritus Sanctus ... ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis", i. e. totam revelationem. Et postea eadem repetit: "Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo; cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ... de meo accipiet et annuntiabit vobis."³

Ergo apostoli et eorum successores fruuntur perpetua assistentia Spiritus Sancti in docendo. Spiritu Sancto semper ducentur et dirigentur in exercitio magisterii apostolici. Quod profecto idem est ac dicere: apostoli, quatenus personam gerebant episcopatus perennis, per Spiritum Sanctum redduntur infallibiles in exercitio magisterii ecclesiastici.

Iniuria ad vim huius textus infirmandam obiiciunt quidam Spiritum Sanctum omnibus fidelibus promissum esse, quin tamen omnes infallibiles reddantur. Etenim ad alium finem Spiritus Sanctus promissus est fidelibus, ad alium apostolis eorumque successoribus. Fidelibus omnibus promissus est ad sanctificationem; apostolis autem et successoribus eorum insuper promissus est ad docendum et proinde ad communicandum ipsis infallibilitatem.

b) Mt 28, 18-20: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis: et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."

Hisce verbis Christus in caelum ascensurus collegio apostolico promittit 1° assistentiam suam perpetuam 2° in docendo.

1°. Christus collegio apostolico promittit assistentiam suam perpetuam. Disertis enim verbis ait: "Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi." Ita loquendo non solum praeclare affirmat se cum apostolis mansurum esse per totam eorum vitam, sed se etiam cum successoribus eorum esse usque ad finem mundi. Nam ista locutio: "usque ad consummationem saeculi: ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος" tantum quinquies legitur in Novo Testamento, et quidem apud solum Matthaeum. Atqui quattuor prioribus locis, secundum omnes, indicat finem mundi.⁴ Ergo etiam hoc quinto loco eadem significatione sumenda est, nisi contextus adversetur. Contextus vero, nedum huic interpretationi obsistat, eam omnino requirit. Etenim si contextum respicis, Christus loquitur de evangelio omnibus gentibus omnique creaturae praedicando; atqui certo apostoli tantum opus non poterant ipsi perficere; ergo sermo est de opere perficiendo per eorum successores episcopos. Ex quo iam etiam patet, quod:

2°. Christus collegio apostolico assistentiam suam promittit in docendo. Enimvero prioribus verbis textus Dominus aperte instituit magisterium authenticum, tradendo apostolis potestatem suam divinam, qua iubentur docere et discipulos facere omnes gentes omnemque creaturam: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes ... docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis." Hos magistros authenticos iamnunc firmat et fulcit promittendo eis suam in docendo assistentiam: "Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."

Hac autem assistentia Christi apostolos eorumque successores infallibiles reddi certum est. Per se enim patet episcopatum, quocum docente Christus erit usque ad finem mundi, non posse falli vel fallere in proponenda veritate christiana. Idem patet ex multis textibus parallelis. Quotiescumque Deus in Scriptura sacra dicitur esse cum aliquo, hoc significat eum praestiturum esse praecipuum auxilium ad finem quendam propositum certissime assequendum.⁵ Quia igitur Christus cum apostolis eorumque successoribus est in docendo, episcopatum universum usque ad finem mundi infallibilem reddit.

Opponunt quidem adversarii: "Si infallibilitas vi verborum Christi apostolis promissa transiret in successores apostolorum episcopos, episcopi singuli dicendi forent infallibiles, quemadmodum apostoli singuli infallibilitate pollebant. Atqui fatentibus catholicis episcopi singuli non sunt infallibiles; ergo infallibilitas apostolorum non transit in eorum successores." Respondemus: Apostoli fruebantur duplici munere, munere scil. personali et extraordinario apostolatus et munere collegiali et ordinario episcopatus. Illud morte apostolorum interiit, istud in successores apostolorum transiit, uti suo loco iam probavimus. Atqui infallibilitas singulorum apostolorum, quam sola Traditio testatur, coniuncta erat cum apostolatu; infallibilitas vero collegialis apostolorum, quam etiam Scriptura testatur, coniuncta erat cum episcopatu sive pastoratu apostolorum. Unde ista quidem transiit in eorum successores, illa vero non transiit.

2. Paulus infallibilitatem episcopatui collatam esse testatur Eph 4, 11. 13. 14 et 1 Tim 3, 15.

a) Eph 4, 11. 13. 14: "Et ipse [Christus] dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ... donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum ..., ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris."

In hoc textu Paulus primo dicit Christum ante ascensum in caelum ecclesiae doctores fidei providisse dando ei "quosdam quidem apostolos" ab ipso privatim instructos et missos ad docendum; "quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas", i. e. doctores tum charismaticos tum ordinarios primi aevi; "alios autem pastores et doctores", i. e. episcopos omnium temporum, quorum esset et pascere et docere, seu potius pascendo docere et docendo pascere fideles.

Dein assignat duplicem finem, quem Christus huic magisterio ecclesiae proposuit, scil. finem positivum, ut omnes fideles expedite obtinerent unam fidem perfectam: "donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum"; necnon finem negativum, ne fideles haberent fidem inconstantem et incertam, erroribus et fallaciis doctorum haereticorum obnoxiam: "ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris".⁶

Atqui magisterium apostolorum et episcoporum, si esset fallibile, non posset assequi hunc finem. Fallibile magisterium neque fidem ubique et semper unam et perfectam proponere, neque fideles ad unam et perfectam fidem amplectendam inducere valeret. Immo fideles imperfectam, inconstantem et incertam fidem doceret, nedum eos servaret a nequitia et erroribus haereticorum. Ne ergo hoc accideret, magisterium ecclesiae, a Christo institutum, a Christo etiam munitum fuit praerogativa infallibilitatis.

b) 1 Tim 3, 15: "Haec tibi scribo ... ut scias, quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis."

Paulus Timotheum tota fere epistula stimulat, ut rite obeat munia episcopalia, ut imprimis magno studio haereses et errores iudaizantium aliorumque haereticorum devitet, atque sic dignus sit minister "in domo Dei, ... quae est ecclesia Dei vivi". Ista domus Dei seu ecclesia Dei vivi, quam inhabitant omnes christifideles, cuique praeest episcopatus hierarchice constitutus, est "columna et firmamentum veritatis: στύλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας".

Columna sursum attollit aedificium, ne cadat atque inhabitantes opprimat. Firmamentum sive fundamentum deorsum stabilit aedificium, ne corruat et inhabitantes sepeliat. Atqui ecclesia est tum columna tum fundamentum veritatis, i. e. domum veritatis revelatae sustinens et sustentans, firmitatem et stabilitatem inconcussam praestans non uni vel alteri veritati, sed toti veritati simpliciter (τῆς ἀληθείας).

Id autem ecclesia efficere non posset, si magisterium eius episcopale non esset infallibile. Absonum enim foret ecclesiam nuncupare columnam, qua attollitur veritas, et fundamentum, quo veritas sustentatur, si magisterium eiusdem a veritate deficere et falsa docendo fideles in errorem inducere posset. Egregiam hanc denominationem: "columnae et firmamenti veritatis" sola ecclesia infallibilis meretur. Omnibus ergo numeris ex sacra Scriptura constat infallibilitas magisterii ecclesiastici.

1. Patres infallibilitatem episcopatus universi tum directe tum indirecte praedicant.

a) Directe et diserte innumeris fere testimoniis docent ordinem episcoporum esse organum infallibilis veritatis. Ita Ignatius martyr fideles monet, ut episcopis iungantur, quia episcopi universim sumpti in sententia Iesu Christi sunt: "Anteverti vos admonere, ut uniamini in sententia Dei. Etenim Iesus Christus, inseparabilis nostra vita, sententia Patris est, ut et episcopi, per tractus terrae constituti, in sententia Iesu Christi sunt."¹ Irenaeus: "Eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris [i. e. episcopis] obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis, sicut ostendimus; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt ... Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis successio, et id quod est sanum et irreprobabile conversationis, et inadulteratum et incorruptibile sermonis constat. Hi enim ... fidem nostram custodiunt."² Vincentius lirinensis consensum episcopatus sive in concilio collecti sive per mundum sparsi ut normam infallibilem fidei statuit: "Quid igitur tunc faciet christianus catholicus, si se aliqua ecclesiae particula ab universalis fidei communione praeciderit? ... Tunc omnino curabit ut paucorum temeritati vel inscitiae, si qua sunt, universaliter antiquitus universalis ecclesiae decreta praeponat."³ Theodoretus: "Maximo quidem illos [episcopos] intervallo et montes et maria distinguunt, sed eorum consensioni distantia nihil obstitit; omnes enim eadem spirituali gratia afflati sunt."⁴

b) Indirecte patres infallibilitatem episcopatus toties docent, quoties docent infallibilitatem ecclesiae simpliciter. Etenim neminem latet ecclesiam eos intelligere episcopatum universum, cui soli concreditum est magisterium fidei. Atqui patres uno quasi ore infallibilitatem ecclesiae extollunt. Ita Irenaeus: "Ubi ecclesia, ibi et Spiritus Dei, et ubi Spiritus Dei, illic ecclesia ... Spiritus autem veritas."⁵ Lactantius: "Sola ecclesia catholica est, quae verum cultum retinet: haec est fons veritatis, haec est domicilium fidei."⁶ Epiphanius: "Est regia quaedam via, nimirum ecclesia Dei, ac veritatis iter."⁷ Augustinus: "Contradicunt linguae multae, diversae haereses, diversa schismata personant, linguae multae contradicunt veraci doctrinae; tu curre ad tabernaculum Dei, ecclesiam catholicam tene, a regula veritatis noli discedere, et protegeris in tabernaculo a contradictione linguarum."⁸ Haec et sescenta dicta patrum abunde testantur infallibilitatem ecclesiae universalis ac proinde etiam episcopatus universi.

2. Praxis totius ecclesiae tum docentis tum discentis infallibilitatem collegii episcopalis confirmat.

a) Ecclesiae docentis. Quoties enim de dogmate definiendo vel de controversia fidei dirimenda agebatur, semper decisum est sive auctoritate sedis apostolicae (de qua statim sermo erit) sive auctoritate episcopatus universi, qui modo per decreta conciliaria, modo per litteras formatas, modo per quotidianum magisterii exercitium sententiam suam manifestabat. Huiusmodi autem sententia episcoporum unanimis omnibus christianis praescribebatur ut fidei norma certa et irrefragabilis. Omnes eidem se submittere tenebantur. Quotquot contumaciter parere detrectarunt, anathemate perculsi, a communione resecti, ut haeretici pronuntiati et a salute exsortes declarati fuerunt. Ita ecclesia docens agere non potuit, nisi freta certissimae conscientiae auctoritatis infallibilis sibi concreditae.

b) Ecclesiae discentis. A primis christianae ecclesiae incunabulis hoc commune immotumque principium fidelium fuit: "Id credendum agendumque esse, quod credit atque ceu divinam fidem proponit ecclesia", i. e. magisterium ecclesiasticum sub romano pontifice. Fideles sine praevio examine atque exclusa omni dubitatione doctrinam ab ecclesia propositam credebant, errorem ab ecclesia reiectum reiiciebant. Criterium peremptorium, contra quod nulla valeret exceptio, ad demonstrandam veritatem revelatam et ad convincendum errorem oppositum semper erat illud: "Sic docet ecclesia catholica." Ideo s. Athanasius: "Sufficit declarare adversariis: 'haec non est doctrina ecclesiae catholicae'."⁹ Et s. Hieronymus: "Poteram omnes propositionum [falsarum] rivulos uno ecclesiae sole siccare."¹⁰ Contra ii, qui defendebant opiniones quomodolibet falsas, quae ab ecclesia nondum fuerant profligatae, a formali haeresi excusati sunt, uti patet e plurimis exemplis historiae ecclesiasticae. Firma ergo persuasio fuit omnium fidelium ecclesiam docentem eamque solam infallibiliter dogmata definire.

Immo praxi tam constanti infallibilitas magisterii universalis agnita fuit, ut opus non fuerit eam expresse definire. Solum demum concilium vaticanum inclusive eam enuntiavit statuendo romanum pontificem "ea infallibilitate pollere, qua divinus redemptor ecclesiam suam [i. e. totum episcopatum ecclesiae] ... instructam esse voluit".¹¹

Episcopatus universus nonnisi cum romano pontifice et sub ipso infallibilis est, quippe cum romanus pontifex sit episcopus episcoporum, primas scil. totius ecclesiae. Contra romanus pontifex etiam sine assensu episcopatus universi est infallibilis in proponenda fide. Quod quidem concilium vaticanum sollemniter sic pronuntiavit: "Docemus et divinitus revelatum dogma esse definimus: romanum pontificem, cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam ipsi in beato Petro promissam, ea infallibilitate pollere, qua divinus redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit; ideoque eiusmodi romani pontificis definitiones ex sese, non autem ex consensu ecclesiae, irreformabiles esse. Si quis autem huic Nostrae definitioni contradicere, quod Deus avertat, praesumpserit: anathema sit."¹

Ista definitio non solum dirigitur contra omnes acatholicos, qui infallibilitatem papae diserte negant, sed etiam contra gallicanos, qui eam specie tantum concedunt, propugnantes definitiones pontificias non esse irreformabiles sive infallibiles nisi accedente ecclesiae consensu.^[24. Hic error emersit tempore schismatis occidentalis. Orto enim dubio de papa genuino, multi opinati sunt auctoritatem ecclesiae supremam ad concilium generale devolutam esse. Unde et propugnaverunt concilium esse supra papam, nec papam proinde infallibilem esse, nisi definitiones edat una cum concilio vel saltem una cum consensu subsequenti ecclesiae. Haec sententia a Petro d'Ailly et Gerson, cancellariis universitatis parisiensis, saec. XV prolata, ac saec. XVII ab aliis eiusdem facultatis sorbonicae doctoribus (Richer, Petro de Marca, Launoi, Du Pin) recocta est, donec urgente Ludovico XIV clerus gallicanus eam sanxit a. 1682 subsignando famosam illam "Declarationem quattuor articulis comprehensam". Haec "Declaratio", auctore Bossueto, "libertates" ecclesiae gallicanae proclamando, potestatem sedis apostolicae imminuit, superioritatem iuridicam concilii supra papam stabilit ac demum (articulo quarto) auctoritatem doctrinalem summi pontificis sic coangustat: "In fidei quoque quaestionibus praecipuas S. Pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas ecclesias pertinere, non tamen irreformabile esse iudicium, nisi ecclesiae consensus accesserit." Hi errores contra iurisdictionem et infallibilitatem papae ab Alexandro VIII statim quidem reprobati sunt (a. 1690); attamen paulatim non solum totam fere Galliam pervaserunt, sed propugnati sunt etiam ab episcopis pseudo-synodi pistoriensis in Italia, a iosephistis in Austria, a febronianis in Germania. Tandem "fallibilismus" a concilio vaticano definitive condemnatus miserandum illud schisma "veterocatholicum" peperit.

Veritas definitionis vaticanae hisce erroribus oppositae e primatu iam elucet. Etenim vi primatus omnis potestas, quae utcumque in ecclesia adest, summo pontifici competit sensu pleno et supremo.² Atqui in ecclesia adest potestas infallibiliter docendi. Ergo potestas infallibiliter docendi summo pontifici competit sensu pleno et supremo. Hinc argumenta, quibus explicite comprobavimus primatum, implicite etiam huc spectant. Pro rei tamen gravitate addimus argumenta biblica et historica, quibus infallibilitas pontificia proxime evincitur.

Tribus locis classicis evangeliorum Christus enuntiat infallibilitatem Petri eiusque successorum, scil. Mt 16, 18-19, Lc 22, 31-32 et Io 21, 15-17.

1. Mt 16, 18-19: Christus infallibilitatem primatialem promisit his verbis in partibus Caesareae Philippi prolatis: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum. Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis: et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis."

Hoc loco Petro eiusque successoribus promitti imperium primatiale in totam ecclesiam fuse iamiam ostendimus.¹ Eundem autem locum respicere etiam magisterium primatiale fidei nemo non videt, qui contextum considerat. Fidem Christus exquisierat: "Interrogabat discipulos suos dicens: Quem dicunt homines esse filium hominis? ... Vos autem, quem me esse dicitis?" Fidem in Christum Petrus sollemniter professus erat: "Tu es Christus Filius Dei vivi." Fidem Petri Christus laudaverat propterque fidem eum beatificaverat: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est." Fidem denique hanc remunerando Christus dixit: "Et ego dico tibi, quia tu es Petrus etc." Ergo de fide principaliter agit totus sermo contextus, ac proinde primatus Petro eiusque successoribus illa occasione promissus non solum imperii, sed etiam magisterii primatus intelligi debet. Magisterium autem primatus infallibile Christus illustrat bina metaphora fundamenti ecclesiae et clavium regni caelorum.

a) Metaphora fundamenti ecclesiae: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam." Qua metaphora Petrus ponitur fundamentum saxeum totius ecclesiae, et quidem tam firmum et immobile, ut nulla vi adversa, neque vel summa vi daemonum ecclesia labefactari possit. Atqui Petrus nec ipse fundamentum firmum esse nec multo minus ecclesiae firmitatem invictam conferre posset, si in docenda fide fallibilis esset. Si enim in docenda fide erraret, rueret et ipsum fundamentum petrinum et ecclesia super fundamentum petrinum aedificata. Ruere autem nequeunt secundum Christi ipsius verba. Ergo Petrus eiusque successores in docenda fide infallibiles sunt.

Quo etiam patet infallibilitatem papae definitionumque papalium non pendere a consensu ecclesiae. Nam sicut domus non tribuit firmitatem fundamento, sed fundamentum domui, ita ecclesia non tribuit infallibilitatem papae, sed papa ecclesiae.

b) Metaphora clavium regni caelorum addita potestate ligandi et solvendi: "Et tibi dabo claves regni caelorum. Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis."

Claves regni caelorum significant supremam et absolutam potestatem spiritualem Petro concessam in ecclesia. Et quidem non solum potestas imperii (clavis iurisdictionis), sed etiam potestas magisterii (clavis scientiae) subintelligenda est, cum Petro expresse concedatur vis "ligandi et solvendi", i. e. religionem christianam proponendi.² Igitur primas vice Christi atque nullo consensu ecclesiae intercedente fidem proponere valet ita, ut propositio ipsius ex sese divina fruatur sanctione: "Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis ..."

Atqui Deus permittere nequit, ut sua auctoritate absoluta fidelibus error definitive credendus proponatur. Ergo primas in docenda fide infallibilis est.

2. Lc 22, 31-32: Christus infallibilitatem primatialem exoravit secundum verba immediate ante passionem ad Petrum directa: "Simon, Simon, ecce satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos."

Christum per haec verba Petro exorasse indefectibilitatem sive infallibilitatem fidei patet. Quaeritur autem: a) utrum infallibilitatem Petro exoraverit uti personae privatae tantum, an etiam uti personae publicae sive primatiali; b) utrum infallibilitatem Petro exoraverit pro tempore passionis tantum, an perpetuo. Respondemus:

a) Christus infallibilitatem Petro exoravit tamquam primati. Quod elucet e singulis membris textus citati. "Simon, Simon, ecce satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum." Satanas postulavit, ut vehementi incursu animas discipulorum perturbaret et hac perturbatione fidem ipsis adimeret. Hoc periculum omnium discipulorum Christus Petro singulari cum pondere manifestat atque inde innuit Petri qua primatis collegii apostolici et ecclesiae esse, ut fratres tueatur. Ut vero par esset huic muneri primatiali tuendi fidem aliorum, Petrus ipse in fide solidatur oratione Domini: "Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua." Omnes sunt in periculo amittendi fidem; pro uno Petro Christus orat, ne deficiat eius fides. Cum enim hic unus sit princeps et primas, quem omnes alii sequi et audire tenentur, in unius infallibilitate omnium fides salvatur. Revera Petrus, in confitenda quidem fide tempore negationis deficiens, sed numquam in fide docenda, ceteros iubetur in fide confirmare: "Et tu aliquando conversus³ confirma⁴ fratres tuos." Petri doctrina fratres firmi et stabiles reddentur in fide. Igitur vi orationis Christi Petrus ut primas infallibilis est. Et quidem:

b) Christus Petro infallibilitatem exoravit perpetuo duraturam. Adversarii contendunt Christum rogasse tantum, ut Petrus tempore passionis fidem non amitteret atque ceteros in fide solidaret. Contra tamen dicendum est oratione Christi Petrum infallibilem redditum esse, quoad viveret sive ipse sive in suis successoribus. Constat ex natura rei, ex fine orationis Christi et ex traditione. Ex natura rei. Etenim ex dictis Christus Petro uti primati ecclesiae infallibilitatem exoravit. Atqui praerogativae primatiales tantum durant, quantum ipse primatus, i. e. usque ad finem mundi. Ergo infallibilitas absque limite temporis competit principi apostolorum ipsi eiusque successoribus in sede romana. Et vero finis orationis Christi id omnino requirit. Christus Petro infallibilitatem fidei exoravit, ut provideret "fratribus". Atqui non soli fratres collegii et temporis apostolici, sed fratres omnium temporum patiuntur tentationem diaboli conantis fidem ecclesiae evertere. Ergo quamdiu ecclesia exsistet, tamdiu etiam adesse debet infallibilis primas, cuius est fidem ecclesiae tueri et ecclesiam in fide confirmare. Secus Christus ecclesiae providisset eo tempore, quo nondum erat formaliter instituta; eam autem institutam et auxilio primatis infallibilis summe indigentem, neglexisset. Quod utique absurdum esset. Unde et Traditio unanimis textum Lc 22, 31-32 interpretatur de infallibilitate perenni primatis ecclesiae.⁵ Quam Traditionem comprehendens concilium vaticanum dicit, "omnes venerabiles Patres et sanctos Doctores orthodoxos plenissime scivisse, hanc sancti Petri sedem ab omni semper errore illibatam permanere, secundum Domini Salvatoris nostri divinam pollicitationem discipulorum suorum principi factam: 'Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos'."⁶

Nota etiam hoc textu invicte confundi gallicanos deblaterantes romani pontificis definitiones non ex sese, sed tantum ex consensu ecclesiae irreformabiles esse. Nam Dominus indefectibilitatem fidei non exoravit omnibus apostolis, ut ipsi Petrum confirmarent; sed Petro exoravit indefectibilitatem fidei, ut ipse ceteros apostolos totamque ecclesiam confirmaret.

3. Io 21, 15-17: Christus infallibilitatem primatialem contulit colloquio post resurrectionem cum Petro inito: "Cum ergo prandissent, dicit Simoni Petro Iesus: Simon Ioannis, diligis me plus his? Dicit ei: Etiam, Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce agnos meos (βόσκε τὰ ἀρνία μου). Dicit ei iterum: Simon Ioannis, diligis me? Ait illi: Etiam, Domine, tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce agnos meos (ποίμαινε τὰ πρόβατά μου). Dicit ei tertio: Simon Ioannis, amas me? Contristatus est Petrus, quia dixit ei tertio: Amas me? et dixit ei: Domine, tu omnia nosti: tu scis, quia amo te. Dicit ei: Pasce oves meas (βόσκε τὰ πρόβατά μου)."

His verbis Christus Petro eiusque successoribus infallibilitatem contulit tum tacite tum diserte.

a) Tacite infallibilitatem primatialem contulit conferendo primatum iurisdictionis sive summum pastoratum in universum gregem fidelium. Et vero Io 21, 15-17 Petrus eiusque successores constituuntur supremi pastores ecclesiae, ita ut totus grex Christi teneatur eis obedire⁷ sive praecepta vitae proponunt sive praecepta fidei. Atqui si summi pastores in proponendis praeceptis fidei errarent, licitum non esset obedire ipsis. Ergo Petrus eiusque successores, dum toti ecclesiae fidem proponunt, non possunt errare, sed sunt infallibiles.

b) Diserte Christus hanc infallibilitatem primatialem contulit verbis methaphoricis, quibus describit summi pastoris officium. Dum Vulgata latina, impar vertendo textui primitivo, ter adhibet verbum "pasce", in evangelio graeco leguntur: βόσκε, ποίμαινε, βόσκε. Vocabulo ποιμαίνειν = regere, ducere, praeire gregem, primati generaliter iniungitur, ne gregem errare sinat, neve lupo eum exponat, neve demum, a fortiore, ipse eum seducat. Atqui falsam fidem docendo pastor summus gregem fidelium errare sineret, lupo exponeret, immo ipse seduceret. Ergo iam vocabulum ποίμαινε innuit infallibilitatem primatialem. Luculentius tamen vocabulum βόσκε. Βόσκειν = pabulum praebere, nutrire gregem, pascere eum sensu stricto, significat speciatim officium gregem rationalem fidelium docendi, cum primum et essentiale pabulum gregis fidelis sit fides. Atqui huic officio primas ecclesiae aptus non esset, si esset fallibilis in docendo. Etenim primas, si gregi Christi errorem propinaret, non propinaret pabulum, sed venenum. Ergo quoties summus pontifex totam ecclesiam verbo pascit seu quoties proponit doctrinam ab universo grege Christi profitendam, toties est infallibilis.

Denique hoc quoque textu gallicani evidenter refelluntur. Nam Petrus, resp. eius successor Io 21, 15-17 ponitur pastor, et quidem pastor infallibilis, quin pendeat a grege, i. e. ab episcopis et fidelibus sive a tota ecclesia. Dum e contrario gallicani dicendo decreta pontificia nonnisi consensu ecclesiae irreformabilia fieri, revera pastorem subiectum declarant ovibus. Secundum gallicanos non pastor oves duceret et pasceret, sed oves ducerent et pascerent pastorem! Atque hac absurditate non solum negant infallibilitatem pontificiam, sed ipsum primatum romani pontificis.

Itaque Scriptura sacra infallibilitatem Petri et successorum eius indubie testatur ex ore Christi ipsius. Iesus Christus, cum ad finem praedicationis in Galilaea primum loqueretur de primatu, una cum primatu promisit etiam infallibilitatem pontificiam. Tum imminente passione sua affirmavit se principi futuro ecclesiae infallibilitatem exorasse. Denique post resurrectionem conferens effective primatum, contulit etiam infallibilitatem primatialem. Huic argumento biblico iungitur argumentum historicum aeque luculentum.

Quamvis infallibilitas novissimo demum tempore definita sit, eam nihilominus omni tempore romani pontifices tenuerunt, patres et theologi docuerunt, necnon concilia declaraverunt.

1. Romani pontifices infallibilitatem papalem semper tenuerunt consentiente universa ecclesia. Quod elucet abunde ex sequentibus pontificum actibus:

a) Romani pontifices saepe praescripserunt formulas fidei, ut Damasus papa pro haereticis et schismaticis orientalibus redeuntibus ad ecclesiam,¹ Hormisdas pro episcopis acacianis,² Leo IX pro Petro episcopo antiocheno,³ Paschalis II pro metropolitanis occidentalibus.⁴ Istae formulae pro tesseris orthodoxiae habebantur ab universa ecclesia. E. g. formula Hormisdae non solum subsignari debuit ab episcopis, qui ad schisma acacianum defecerant, sed immo subscripta fuit a 2500 episcopis,⁵ a patriarchis constantinopolitanis Epiphanio, Ioanne et Menna, ab imperatore Iustiniano,⁶ denique a patribus graecis et latinis synodi oecumenicae VIII.⁷

b) Romani pontifices haereticos et in fide quomodolibet errantes peremptorie damnarunt. Ita Victor I quartodecimanos (c. 196) et Theodotum coriarium damnavit,⁸ Zephyrinus (c. 202-219) montanistas,⁹ Stephanus († 257) rebaptizantes,¹⁰ Damasus (a. 380) apollinaristas,¹¹ Innocentius I (401-417) et Zosimus (a. 418) pelagianos,¹² Caelestinus (a. 431) nestorianos,¹³ Leo I (a. 449) eutychianos,¹⁴ alii papae alios haereticos peremptorie damnarunt et definitive vicerunt. Quamvis enim haeretici sententias latas repudiarent multosque ad suas partes traherent, ecclesia universalis iudicium romanorum pontificum semper agnovit et observavit. Immo vel concilia oecumenica huiusmodi iudiciis simpliciter accesserunt. E. g. patres concilii ephesini absque ulla disceptatione collaudant Caelestinum papam, "qui", aiunt, "ante nostram sententiam haeretica Nestorii dogmata damnavit, et ante nos sententiam in ipsum tulit prospiciens securitati ecclesiarum et piae sanctaeque fidei ... Coacti per Ss. canones et epistulam ss. patris nostri et comministri Caelestini ... ad lugubrem hanc contra eum sententiam necessario venimus."¹⁵

c) Romani pontifices decreta fidei a se lata irreformabilia esse censuerunt. Ita Zosimus (418) episcopos africanos monet, quod "patrum traditio apostolicae sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de eius iudicio disceptare nullus auderet ... ut nullus de nostra possit retractare sententia".¹⁶ Bonifacius I (422) scribit: "Universi fratres intelligant ... de nostro non esse iudicio retractandum ... Numquam enim licuit de eo rursus, quod semel statutum est ab apostolica sede, tractari".¹⁷ Caelestinus I (422-432): "Beatissimae et apostolicae sedis inviolabiles sanctiones sunt".¹⁸ Leo M. (451) concilio chalcedonensi omnem disputationem interdicit contra ea, quae ipse iam definiverit, "cum ... plenissime et lucidissime per litteras, quas ad beatae memoriae Flavianum episcopum misimus, fuerit declaratum, quae sit de sacramento incarnationis Domini nostri Iesu Christi pia et sincera confessio".¹⁹ Simplicius (476) ad Acacium episcopum constantinopolitanum: "Quia sanctae memoriae praedecessorum nostrorum exstante doctrina, contra quam nefas est disputare ... plana atque perfecta sunt omnia, quibus potest vel deceptus ab haereticis erudiri, vel in vinea Domini plantandus institui".²⁰ Clemens VI (1351) ecclesiae armenae credendum praescripsit: "Romanum pontificem, dubiis emergentibus circa fidem catholicam, posse per determinationem authenticam, cui sit inviolabiliter adhaerendum, finem imponere, et esse verum et catholicum, quidquid ipse auctoritate clavium sibi traditarum a Christo determinat esse verum: et quod determinat esse falsum et haereticum, sic censendum".²¹

d) Romani pontifices infallibilitatem sedis apostolicae negantes damnarunt. Sixtus IV (1478) damnavit propositionem Petri de Osma: "Ecclesia urbis Romae errare potest".²² Leo X damnavit errorem Lutheri: "Si papa cum magna parte ecclesiae sic vel sic sentiret, nec etiam erraret, adhuc non est peccatum aut haeresis, contrarium sentire ... donec fuerit per concilium universale alterum reprobatum, alterum approbatum".²³ Alexander VIII (1690) damnavit propositionem: "Futilis et toties convulsa est assertio de pontificis romani supra concilium oecumenicum auctoritate atque in fidei quaestionibus decernendis infallibilitate",²⁴ item propositionem gallicanam: "In fidei quoque quaestionibus praecipuas summi pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas ecclesias pertinere, nec tamen irreformabile esse iudicium, nisi ecclesiae consensus accesserit".²⁵

Constat ergo romanos pontifices semper conscios fuisse suae infallibilitatis eamque et verbis asseruisse et factis exercuisse in facie vultuque totius ecclesiae.

2. Patres et theologi infallibilitatem papalem semper docuerunt, sin minus litteraliter, certo tamen realiter.

a) Patres inde a saeculo secundo uno quasi ore sedem apostolicam praedicant esse incorruptae fidei cathedram. Ita:

S. Irenaeus statuit ecclesiam romanam esse normam fidei omnium ecclesiarum, quia vi primatus illaesam semper conservavit traditionem apostolicam: "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio".²⁶ Quod manifesto supponit infallibilitatem ecclesiae romanae sive episcopi romani, quippe cum ex mente Irenaei et totius antiquitatis auctoritas doctrinalis penes solum episcopum resideat.

S. Cyprianus affirmat "Petri cathedram" esse "ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est" et ad quam "perfidia [i. e. haeresis] non possit habere accessum".²⁷ Aliis verbis: Sedes romana, cum potiatur primatu, est principium unitatis pro omnibus episcopis, quia in fide nec fallit nec fallitur. Hoc testimonium non infirmatur eo, quod Cyprianus restitit papae Stephano decernenti, ne haeretici ad ecclesiam catholicam redeuntes rebaptizentur.²⁸ Nam Cyprianus existimavit (quamvis falso) istud decretum non pertinere ad fidem, sed ad disciplinam, et quidem ad rem disciplinarem variis in locis variam ac proin cuique episcopo liberam.²⁹ Quodsi ergo Stephani decreto restitit, restitit utique auctoritati papali, non tamen infallibilitati, ac etiam ipsam suam renitentiam contra auctoritatem papalem paulo post martyrio purgavit.³⁰

S. Hieronymus, quum orientales acriter dissiderent de quaestione, num in s. Trinitate admittendae essent una vel tres "hypostases", responsum peremptorium petiit a Damaso papa: "Ideo mihi cathedram Petri et fidem apostolico ore laudatam censui consulendam ... Apud vos solos incorrupta patrum servatur hereditas ... Vos estis lux mundi".³¹

S. Augustinus de causa Pelagii ait: "Inde [Roma] rescripta venerunt; causa finita est; utinam aliquando finiatur error".³²

"De hac re litteris beatae memoriae papae Innocentii dubitatio tota sublata est".³³

S. Prosper: "Non ergo cum istis [semipelagianis] nova acie dimicandum est ... Tunc istorum machinae fractae sunt, tunc in superbiae suae sociis ac principibus corruerunt, quando beatae memoriae Innocentius nefandi erroris capita apostolico mucrone percussit".³⁴

S. Petrus Chrysologus ad Eutychen Constantinopolim scripsit: "In omnibus autem hortamur te, frater honorabilis, ut his, quae a beatissimo papa romanae civitatis scripta sunt, obedienter attendas, quoniam beatus Petrus, qui in propria sede et vivit et praesidet, praestat quaerentibus fidei veritatem. Nos enim pro studio pacis et fidei, extra consensum romanae civitatis episcopi, causas fidei audire non possumus".³⁵

Est ergo mendacium apertum fallibilistarum: doctrinam de romani pontificis inerrantia in fide patribus ignotam ac demum a theologis medii aevi paulatim inventam esse. Verum autem est:

b) Theologos eadem unanimitate clarius clariusque enuntiasse hanc doctrinam. Ex innumeris fere, qui incipiendo a Beda Venerabili († 735) usque ad aevum recens infallibilitatem pontificiam tutati sunt,³⁶ memorentur:

Principes theologiae scholasticae. S. Thomas, postquam statuit summo pontifici a Christo traditam esse potestatis plenitudinem super universam ecclesiam, et in hac potestatis plenitudine ipsi etiam datam esse plenitudinem potestatis doctrinalis, addit: "Ad illius auctoritatem pertinet editio symboli, ad cuius auctoritatem pertinet finaliter determinare ea, quae sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur. Hoc autem pertinet ad auctoritatem summi pontificis".³⁷ S. Bonaventura verbis disertis enuntiat plenitudinem auctoritatis magistralis pontifici commissam, cuius definitioni qui non acquieverit, reputandus sit haereticus: "Quia curia romana hoc determinat, haereticum est aliud pertinaciter affirmare".³⁸

Posterioris temporis theologi doctori angelico et seraphico omnino consentiunt testantibus Bellarmino, Suarezio aliisque multis.³⁹ Bellarminus "sententiam communissimam fere omnium catholicorum" esse affirmat propositionem: "Summus pontifex, cum totam ecclesiam docet, in his, quae ad fidem pertinent, nullo casu errare potest".⁴⁰ Suarez item: "Veritas catholica est pontificem definientem ex cathedra esse regulam fidei, quae errare non potest ... Ita docent hoc tempore omnes catholici doctores, et censeo esse rem de fide certam".⁴¹ Opinionem adversam soli gallicani ex tempore concilii constantiensis disseminare coeperunt. Attamen:

Gallicani ipsi eorumque fautores fassi sunt se defendere opinionem novam ac communi traditioni contrariam. Ita Gerson, antiquioris gallicanismi parens: "Ante synodum constantiensem sic occupaverat mentes plurimorum ista traditio [de infallibilitate papali], ut oppositorum dogmatizator fuisset de haeretica pravitate vel notatus vel damnatus".⁴² Tournely vero, aegre ferens recentiorem gallicanismum "ad usum delphini", i. e. saecularis potestatis, a theologis aulicis inventum et a rege impositum, gemit: "Non dissimulandum difficile esse, in tanta testimoniorum [pro infallibilitate papali] mole ... non recognoscere apostolicae sedis seu romanae ecclesiae certam et infallibilem auctoritatem; at longe difficilius est eam conciliare cum Declaratione cleri gallicani, a qua recedere nobis non permittitur".⁴³ Igitur nec adversarii negare possunt theologorum de pontificia infallibilitate consensum esse universalem et constantem.

3. Concilia oecumenica infallibilitatem papalem declaraverunt, et quidem ea quoque, in quibus cum occidente totus oriens conveniebat sive ante schisma orientale sive schismate ad tempus sublato.

a) Concilia oecumenica ante schisma orientale habita infallibilitatem romani pontificis, sin minus formaliter, saltem virtualiter et aequivalenter enuntiaverunt. Concilium ephesinum (431) non solum scribit se sententiae dogmaticae papae Caelestini "necessario" adhaerere,⁴⁴ sed proclamat: "Nulli dubium, immo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput fideique columna ... ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit et iudicium exercet".⁴⁵ In concilio chalcedonensi (451) lecta epistula dogmatica Leonis papae patres dixerunt: "Omnes ita credimus; orthodoxi ita credunt; anathema ei, qui non ita credit. Petrus per Leonem locutus est".⁴⁶ Concilium constantinopolitanum IV (869), accedendo formulae Hormisdae, sollemniter pronuntiavit: "Prima salus est regulam rectae fidei custodire et a patrum traditione nullatenus deviare, quia non potest D. N. I. Christi praetermitti sententia dicentis: 'Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam'. Haec, quae dicta sunt, rerum probantur effectibus, quia in sede apostolica inviolabilis semper catholica custoditur religio ... Quapropter sequentes in omnibus sedem apostolicam et praedicamus omnia, quae ab ipsa decreta sunt ... in qua [sede apostolica] est integra christianae religionis et perfecta soliditas".⁴⁷ His concilia priora declarant in rebus fidei sedem apostolicam strenue esse sequendam, quippe quae neque de facto umquam erraverit, neque de iure errare possit, cum ipsi competat inerrantia beato Petro promissa.

b) Concilia oecumenica habita schismate ad tempus sublato infallibilitatem papalem lucidius adhuc professa sunt. Concilium lugdunense II (1274) confessionem fidei graecorum approbavit, in qua legimus: "Ipsa quoque sancta romana ecclesia summum et plenum primatum et principatum super universam ecclesiam catholicam obtinet, quem se ab ipso Domino in beato Petro, apostolorum principe et vertice, cuius romanus pontifex est successor, cum potestatis plenitudine recepisse veraciter et humiliter recognoscit. Et sicut prae ceteris tenetur fidei veritatem defendere, sic et, si quae de fide subortae fuerint quaestiones, suo debeant iudicio definiri."⁴⁸

In concilio florentino (1439) graeci cum latinis definierunt: "Sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem ... successorem esse beati Petri principis apostolorum, et verum Christi vicarium, totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum patrem ac doctorem exsistere; et ipsi in beato Petro pascendi, regendi et gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse."⁴⁹ Atqui, si romanus pontifex eandem plenitudinem potestatis habet ac Petrus apostolus; si ipsius est prae ceteris fidem defendere et definire; si ipse demum omnium christianorum summus doctor est, patet eum infallibilem esse.

Hinc pontificiam infallibilitatem "sancta sedes semper tenuit, perpetuus ecclesiae usus comprobat, ipsaque oecumenica concilia, ea imprimis, in quibus oriens cum occidente in fidei caritatisque unionem conveniebat, declaraverunt."⁵⁰

"At vero cum hac ipsa aetate, qua salutifera apostolici muneris efficacia vel maxime requiritur, non pauci inveniantur, qui illius auctoritati obtrectant", concilium vaticanum "necessarium omnino esse" censuit, "praerogativam, quam unigenitus Dei Filius cum summo pastorali officio coniungere dignatus est, sollemniter asserere".⁵¹

Concilium ergo vaticanum solummodo infallibilitatem pontificiam, quam ex Scriptura sacra Traditioneque christiana pontifices, patres, theologi et concilia eruerant et explicaverant, sollemniter asseruit sive proposuit. In hoc prorsus solo est "novitas" istius dogmatis, ut exhinc negatio infallibilitatis pontificiae sit haeresis formalis, cum usque ad concilium vaticanum fuerit tantummodo error haeresi proximus.

Obiectiones praecipuas contra infallibile magisterium romani pontificis resecuimus in argumentorum expositione. Supersunt tamen difficultates quaedam petitae partim ex falsa interpretatione dogmatis vaticani, partim ex falsa interpretatione historiae papalis.

I° Ex falsa interpretatione dogmatis vaticani fallibilistae inferunt admissa infallibilitate pontificia papam fieri impeccabilem et omniscium; papam definire posse, quidquid sibi libuerit; omnia et singula, quaecumque papa aliquis scripserit vel elocutus sit, fide divina credenda esse etc. Verum hae et similes facetiae retunduntur clarissimis verbis definitionis vaticanae: "Definimus: romanum pontificem, cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit, per assistentiam divinam ... infallibilitate pollere." His verbis tum condicio, sub qua, tum causa, ex qua papa infallibilis est describuntur ita, ut confundant absurditates citatas.

Condicio infallibilitatis papalis ea est, ut loquatur ex cathedra, scil. ut "omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definiat". Hinc papa, quoties non hoc sensu strictissimo loquitur ex cathedra, errare potest. Errare proinde potest tum in agendo tum in credendo tum in docendo. In agendo quidem, cum infallibile magisterium papae, uti per se patet, haudquaquam praetendat eiusdem impeccantiam seu immunitatem a peccato. In credendo etiam nihil obstat, quominus papa possit errare, immo fieri haereticus formalis et apostata a fide, licet plurimi theologi sentiant Deum hoc numquam permissurum esse.⁵² In docendo denique papa errare potest, scil. si docet ut magister privatus, vel ut episcopus ecclesiae romanae, vel ut metropolita et patriarcha occidentis, vel etiam ut papa, quatenus non stricte loquitur ex cathedra sensu supra exposito.

Causa infallibilitatis papalis vi definitionis vaticanae est "assistentia divina". Hinc papa infallibilis efficitur cooperatione supernaturali Spiritus Sancti, qui pontificem actu definientem praeservat ab errore. Quare ridicule adversarii asserunt nos papae attribuere omniscientiam vel saltem habitum inerrantiae personalem.⁵³ Tamen infallibilitas papae, cum non nitatur inspiratione nec revelatione, sed assistentia tantummodo divina, praesupponit operationem naturalem, qua pontifex adhibeat media humana ac praesertim studium, antequam definiat. Haec vero media satis adhibita esse numquam dubitandum est, cum Spiritus Sanctus, qui vult finem, infallibilem scil. definitionem, providere etiam debeat de mediis necessariis ad finem.⁵⁴ Quare fallibilistae insulse timent, ne papa leviter et ignoranter definiat.

II° Ex falsa interpretatione historiae papalis fallibilistae contendunt pontifices nonnullos, nempe Liberium, Vigilium et Honorium facto errasse in definiendo. Cum autem haec facta ad historiam ecclesiae pertineant et toties iam explorata sint, breviter tantum ea perstringimus.

Liberius (352-366) subscripsit tertiae formulae sirmiensi, in qua reticebatur vox "consubstantialis" (ὁμοούσιος), tessera nicaenae fidei contra arianos; Vigilius (538-555) quae prius in "Iudicato" damnaverat "tria capitula",⁵⁵ postea in "Constituto" iterum approbans; Honorius (625-638) ad Sergium, auctorem monotheletismi, duas epistulas dedit, in quibus nec de una nec de duabus voluntatibus in Christo loquendum esse consensit.

Ast haec facta prorsus nihil rei habent cum infallibili magisterio papae, cum in ipsis nulla definitio ex cathedra insit. Ex cathedra enim pontifex romanus tunc tantum loquitur, "cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit". Quod tamen nec Liberius, nec Vigilius, nec Honorius fecerunt, uti patet. Si ergo errarunt, certe non errarunt in definienda ex cathedra fide. Eos tamen haudquaquam errasse historiographi et apologetae iam dudum probarunt. Liberius violentia et aerumnis exsilii adactus subscripsit formulae sirmiensi tertiae, quae, quamvis sensu semiariano detorqueri posset, in se nullum errorem continet. Vigilius, quamvis in iudicandis tribus illis capitulis inconstans fuerit priore documento placare volens orientales, posteriore occidentales, tamen nullam doctrinam de fide utcumque tetigit. Honorius, a Sergio callide circumventus, imprudenter quidem dissuasit a praedicanda gemina voluntate in Christo atque ita inscienter confovit nascentem monotheletismi haeresim; verum orthodoxam doctrinam de duabus voluntatibus et operationibus physicis in Christo sine dubio admisit.⁵⁶

Petri successoribus Spiritus Sanctus promissus est, ut eo revelante novam doctrinam patefacerent, sed ut, eo assistente, traditam per apostolos revelationem seu fidei depositum sancte custodirent et fideliter exponerent." Denz. n. 1836.

Itaque evanescunt difficultates omnes, quas adversarii contra infallibilitatem romani pontificis congesserunt. Vel si quae adhuc remanent, dilucidantur ex iis, quae iamiam dicenda sunt de magisterii ecclesiastici exercitio.