Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Iam probavimus¹ papam ex cathedra loquentem infallibilem esse. Superest, ut explanemus, quandonam papa censendus sit loqui ex cathedra, sive quinam actus doctrinales summi pontificis constituant decreta cathedralia in genere et in specie.

1. Decreta cathedralia in genere. Condiciones decretorum cathedralium concilium vaticanum sat clare indicat declarans romanum pontificem infallibilem esse, "cum ex cathedra loquitur, id est, cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit". Horum verborum vi ad decreta cathedralia quattuor condiciones exiguntur:

a) Ex parte subiecti sive pontificis definientis requiritur, ut actu fungatur munere papali. Qui plures personas agit plurave munera ambit, non semper fungitur persona et munere supremis. Igitur papa infallibilis non est, si agit ut doctor privatus, librum scribendo de re religiosa, vel ut episcopus romanae dioecesis, praedicans in aliqua ecclesia urbis, vel ut patriarcha occidentis. Infallibilitate autem pollet papa, "cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens pro suprema sua apostolica auctoritate" docet.

b) Ex parte obiecti sive materiae requiritur, ut proponat "doctrinam de fide vel moribus". Quid pertineat ad doctrinam de fide vel moribus distincte exposuimus in quaestione de obiecto magisterii ecclesiastici² simpliciter dicti. Nam infallibilitas papalis amplectitur totum et solum obiectum magisterii ecclesiastici simpliciter, quia summus pontifex potitur "ea infallibilitate, qua divinus redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit".³

c) Ex parte termini requiritur, ut decretum obliget omnes fideles. Dum ergo papa hos illosve iudicat de causis rebusque particularibus, tunc utique agit ut iudex ultimus, potestatem obtinens summam; eius autem iudicium est particulare, ideoque non infallibile, uti v. g. Pauli V decretum condemnans doctrinam Galilei de motibus siderum. Non tamen exigitur, ut decisio papalis ad universam ecclesiam dirigatur; immo papa potest infallibiliter loqui, quamvis ad unam regionem vel personam⁴ scribat, dummodo rem praescribat "ab universa ecclesia tenendam".

d) Ex parte formae requiritur, ut papa definiat, i. e. peremptorie controversiam dirimat sententia definitiva, qua ecclesiam compellit ad assensum absolute firmum. "Non sufficit quivis modus proponendi doctrinam, etiam dum pontifex fungitur munere supremi pastoris et doctoris, sed requiritur intentio manifestata definiendi doctrinam seu fluctuationi finem imponendi circa doctrinam quandam seu rem definiendam."⁵ Si igitur pontifex consulit vel monet vel apprecatur, ut omnes sententiae cuidam adhaereant; si summopere commendat vel in omnibus scholis docere iubet doctrinam quandam, quin tamen omnino manifeste intentionem aperiat rem definiendi peremptorie, non censetur loqui ex cathedra. Quamdiu itaque prudentibus dubium videatur, utrum pontifex voluerit definire necne, tamdiu decretum ipsius obligationem absolutam non infert. Sin vero constat pontificem voluisse definire, nihil ea interest, utrum talem vel aliam formulam adhibuerit, cum decreta cathedralia non adstringantur ad certam quandam formulam verborum.

2. Decreta cathedralia in specie, positis condicionibus ponendis, prostant praecipue in hisce instrumentis pontificiis:

a) Modo sollemnissimo papa ex cathedra loquitur edendo constitutiones dogmaticas sive eas bullas, quibus iudicia fidei promulgantur in forma legum ecclesiasticarum, additis poenis contra obloquentes, e. g. constitutio "Unigenitus" et "Auctorem fidei" adversus iansenistas vel constitutio "Ineffabilis Deus" de Immaculata Conceptione. Constitutionibus maxime affines sunt litterae encyclicae ad universam ecclesiam, quatenus continent res dogmaticas omnibus fidelibus communicandas et ab omnibus stricte tenendas. Interdum etiam litterae apostolicae, quamvis "in forma brevis" tantum exaratae vel non ad totam ecclesiam directae sint, definitiones cathedrales proprie dictas continent. Insuper romanus pontifex non numquam ex cathedra loquitur, dum decreta congregationum romanarum⁶ vel conciliorum particularium⁷ modo sollemni et plenissimo approbat.⁸ Mentionem denique singularem merentur duo syllabi, quibus Pius IX et Pius X recentioris aetatis errores comprehenderunt et damnaverunt.

b) Syllabus Pii IX⁹ est collectio errorum modernorum excerpta ex variis allocutionibus, encyclicis, epistulis Pii IX et simul cum bulla "Quanta cura" episcopis transmissa (8. dec. 1864). Iam collectio ipsa non a pontifice, sed iubente tantum pontifice excerpta et episcopis transmissa est, proindeque non videtur esse decretum cathedrale. Attamen singulae propositiones (octoginta) collectionis alias et antea iam "notatae", i. e. damnatae fuerant variis illis allocutionibus, encyclicis et epistulis Pii IX. Et quidem damnatae erant et sunt definitive et infallibiliter. Hoc elucet tum ex eo, quod pontifex totam ecclesiam absolute obligat ad reiiciendas omnes et singulas propositiones damnatas, tum ex eo, quod tota ecclesia docens et discens propositiones damnatas uno ore perhorrescit. Cave tamen, ne inferas omnes et singulas propositiones notatas esse haereticas. Etenim quo sensu singulae notatae sint vel quaenam censura theologica eis inusta sit, discendum est partim ex natura obiecti, quod notatur, partim ex verbis documenti, in quo notantur singulae propositiones.¹⁰

c) Syllabus Pii X est collectio errorum modernistarum, quos papa prius (3. iul. 1907) decreto "Lamentabili" Sancti Officii¹¹ notavit, postea (7. sept. 1907) encyclica "Pascendi" systematice delineavit et reprobavit.¹² Iam formulae gravissimae, quibus pontifex sive in approbando decretum "Lamentabili" sive in scribendo propriam encyclicam "Pascendi" utitur, abunde sonant definitionem cathedralem. Cum autem modernistae nihilominus vim peremptoriam utriusque documenti effugere niterentur, Pius X "motu proprio" (18. nov. 1907) utrumque documentum iteravit confirmavitque, addita excommunicationis poena adversus contradictores, "qui quamlibet e propositionibus, opinionibus doctrinisque in alterutro documento improbatis" tuerentur atque ita delinquendo "modernistarum errores, id est omnium haereseon collectum", propugnarent.¹³ Denique "iureiurando contra errores modernismi" (1. sept. 1910) idem pontifex amplecti ac recipere praecipit "omnia et singula, quae ab inerranti ecclesiae magisterio definita, adserta ac declarata sunt, praesertim ea doctrinae capita, quae huius temporis erroribus directo adversantur", necnon toto animo iubet adhaerere "damnationibus, declarationibus, praescriptis omnibus, quae in encyclicis litteris 'Pascendi' et in decreto 'Lamentabili' continentur".¹⁴ Hinc errores modernistarum istis documentis comprehensi certe ex cathedra damnati sunt.¹⁵