Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Patres in sensu lato intelliguntur omnes auctores ecclesiastici, qui prioribus saeculis doctrinam christianam scriptis illustrarunt.¹

Patrum nomine vocantur, quia ecclesiam iuvenilem sustinuerunt, i. e. primis circiter octo saeculis. Unde s. Ioannes damascenus († 764) ultimus pater vocetur. Minus apte interdum patrum aetas usque ad saeculum XII extenditur; nam tunc ecclesiae aliquae quidem particulares minores natu erant, non vero ecclesia universalis, quam respicit titulus patris. Iam ponderanda est auctoritas tum patrum consentientium, tum patrum singularium.

1. Auctoritas patrum consentientium. Propositio: Consensus unanimus patrum de aliqua doctrina ut revelata est certum argumentum Traditionis divinae.

Explicatur. In propositione dicitur:

a) Consensus unanimus patrum. Nam patres eatenus Traditionem infallibiliter testantur, quatenus fidem ecclesiae universalis repraesentant. Atqui fidem universalis ecclesiae nec singuli patres, nec patres plurium ecclesiarum particularium repraesentare valent, sed patres totius orbis tantum sive consensus omnium patrum moraliter sumptus. Qui consensus constare potest directe vel indirecte. Directe sive cumulatione consensus constat, si tot patres allegari possunt, ut unanimitas moralis numerice probata appareat. Huc spectat regula cardinalis Perronii a theologis communiter recepta: "Tunc unanimus consensus patrum cumulate probatus aestimari debet, cum singularum nationum eminentissimi in alicuius rei adsertione consentiunt, ita ut inter illos nemo, qui semper orthodoxus semper orthodoxis adhaesit, dissentiat." Indirecte sive illatione consensus constat, si ea est patrum testificantium condicio, ut ex plurium testimonio omnium sententia totiusque ecclesiae fides inferri valeat. Idque contingit, cum conveniunt omnes patres occidentales,² vel omnes patres posteriores, qui floruerunt, postquam doctrina aliqua primum impugnari vel tractari coepta est, vel plures patres aetate et patria diversi, ceteris non abnuentibus,³ vel demum pauci patres, quos duces in aliqua controversia sequitur tota ecclesia, v. g. Basilius, Hilarius, Athanasius, duo Gregorii, Augustinus mysterium ss. Trinitatis contra arianos defendentes; Cyrillus alexandr., Leo M., Agatho, Sophronius dogma christologicum contra nestorianos et monophysitas statuentes; Augustinus et Fulgentius pro gratia contra pelagianos militantes.

b) De aliqua doctrina ut revelata. Non ergo sufficit, ut patres doctrinam quandam affirment, sed requiritur, ut eam revelatam esse affirment. Quod quidem docere debent vel verbis expressis vel saltem aequivalentibus dicendo v. g. totam ecclesiam sic credere, contrariam opinionem esse haereticam, necessarium esse omnino talem doctrinam amplecti etc. Contra, patrum licet consentientium sententia tuta non est, si doctrinam non docent esse revelatam, ab ecclesia professam, absolute necessariam. A fortiore non est certum testimonium patrum, dum opinando, dubitando, inquirendo agunt doctores privatos. Exemplum celebre habes chiliasmum plurium patrum vetustiorum, puta Papiae, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Commodiani, Sulpicii Severi. Haec eorum opinio de regno millenario tuta non est tum quia alii patres permulti eam reiiciunt, tum quia chiliastae ipsi ingenue fatentur oppositam sententiam fidei non contradicere.⁴

c) Est certum argumentum Traditionis divinae. Doctrinae scil., quae consensu patrum ut revelatae affirmantur, eo ipso infallibili certitudine probantur pertinere ad Traditionem. Et quidem ad Traditionem divinam sive divino-apostolicam, i. e. ad depositum fidei a Deo per apostolos traditam, non ad traditiones tantum ecclesiasticas (praecepta nempe et instituta, quae post apostolos in ecclesia initium sumpserunt), neque ad traditiones humano-apostolicas (quae ortum habent ab ipsis apostolis ut primis ecclesiae pastoribus).

Probatur. Propositionem nostram invicte stabiliunt:

a) Doctores christiani universi. Et primo quidem ipsi patres, quos tamen hic solummodo ut testes historicos allegamus. Ita s. Cyrillus alexandrinus: Facile quis se corriget ab erroribus, "si sanctorum patrum labores scrutatus fuerit, qui ab omnibus ob rectitudinem et certitudinem dogmatum celebrantur omniumque approbationem meruerunt; tunc sollerter suam fidem explorabit. Omnibus enim, quibus integra mens est, propositus est hic scopus, ut illorum opiniones sequantur, quoniam et ipsi, apostolica et evangelica traditione cum mentem implessent suam ac fidei doctrinam recte ac citra labem et errorem admodum tractassent, luminaria in mundo fuerunt, verbum vitae continentes."⁵ S. Vincentius lirin.: "Necesse est profecto omnibus deinceps catholicis, qui sese ecclesiae matris legitimos filios probare student, ut sanctae sanctorum patrum fidei inhaereant, agglutinentur, immoriantur, profanas vero profanorum novitates detestentur, horrescant, insectentur, persequantur."⁶ Cassiodorus: "Vias intelligentiae patrum labore repertas pio studio subsequamur ... Hoc procul dubio credamus esse divinum; si quid dissonum aut discordans patrum regulis contigerit inveniri, vitandum esse iudicemus."⁷

Patrum viam triverunt etiam theologi scholastici totius medii aevi. Ita s. Anselmus cantuariensis, pater theologiae scholasticae, profitetur se in expositione Scripturae nihil admittere, "quod non catholicorum patrum scriptis cohaereat",⁸ plures autem veritates solis "sanctorum patrum post apostolos et evangelistas inexpugnabilibus rationibus ... sine Scripturae auctoritate probari" posse.⁹ Petrus lombardus protestatur Librum Sententiarum tramitem patrum sequi: "In quo [libro] maiorum exempla doctrinamque reperies ... Sicubi vero patrum vox nostra insonuit, non a paternis discessit limitibus."¹⁰ Secundum s. Bonaventuram documenta patrum convenientia eiusdem firmitatis sunt ac eloquia Scripturarum.¹¹ Similiter sentiunt omnes scholastici, immo omnes omnium saeculorum theologi, exceptis solis protestantibus et liberalismi atque modernismi fautoribus.

b) Concilia omnia in eo sunt, ut arcte sequantur doctrinam fidei a patribus traditam. De concilio nicaeno I (325) s. Athanasius scribit: "Episcopi non sibimetipsis adinvenientes verba, sed habentes ea a patribus testimonia conscripserunt."¹² Concilium constantinopolitanum I (381) macedonianos adegit, ut starent "iudicio patrum, qui floruerunt, antequam nascerentur illae hareses, de quibus agebatur".¹³ Concilium ephesinum (431) statuit: "Divinitus placuit nihil aliud posteris credendum decernere, nisi quod sacra sibi consentiens ss. patrum tenuerit antiquitas."¹⁴ Concilium constantinopolitanum II (553): "Confitemur nos fidem tenere et praedicare ..., quam ss. patres confessi sunt et explanarunt."¹⁵ Concilium lateranense a. 649: "Si quis secundum ss. patres non confitetur proprie et secundum veritatem omnia, quae tradita sunt et praedicata sanctae catholicae et apostolicae Dei ecclesiae ... condemnatus sit."¹⁶ Concilium constantinopolitanum IV (869): "Per aequam et regiam divinae iustitiae viam inoffense incedere volentes, veluti quasdam lampades semper lucentes et illuminantes gressus nostros, qui secundum Deum sunt, ss. patrum definitiones et sensus retinere debemus."¹⁷ De posterioribus conciliis non est cur dicamus.

c) Ratio theologica e necessitudine patrum ad magisterium ecclesiae coaevum et posterum. Patres intima necessitudine coaluerunt cum magisterio coaevo ecclesiae. Plurimi eorum erant episcopi proindeque pertinebant ad magisterium tunc vivens; qui autem episcopi non erant, ab episcopis consulebantur et approbabantur ut optimi fidei interpretes. Ergo aut patrum conveniens doctrina aliena erat ab errore, aut erravit ipsum magisterium vivens. — Insuper, ut ex dictis (sub a et b) patet, patres intima necessitudine cohaeserunt et cohaerent etiam cum magisterio postero ecclesiae. Magisterium vivum omnium saeculorum pressit et premit vestigia patrum, nec umquam deflexit vel deflectit ab eorum consensu. Ergo aut consensus patrum non errat, aut errat tota ecclesia docens. Cum autem ecclesia docens, organum princeps Traditionis divinae atque infallibilis fidei regula, errare nequeat, constat profecto propositio nostra: Consensus patrum in aliquam doctrinam ut revelatam est certum argumentum divinae Traditionis.

2. Auctoritas patrum singularium. Propositio: Singularium patrum testificatio in re fidei et morum est argumentum probabile Traditionis divinae.

Explicatur. Propositio sic intelligi vult:

a) Singularium patrum testificatio. Supponuntur ergo patres singulares, i. e. unus alterve tantum, aut certe non talis patrum numerus, qui valeat consensum patristicum efficere. Supponitur insuper testificatio patrum, i. e. ut patres respectivi qua testes Traditionis loquantur, non qua doctores privati sententiam suam subiectivam promant. Si enim ut testes referunt Traditionem ecclesiae, ecclesiae auctoritatem maiorem vel minorem mutuantur; sin vero ut doctores privati opinionem suam promunt, tantum valent, quantum probant. Quare maius est testium quam doctorum pondus.¹⁸ Eos autem loqui ut testes, non vero ex opinione propria, patet, si id diserte vel aequivalenter affirmant, si ad fidem ecclesiae provocant, si doctrinam oppositam ut haereticam reiiciunt etc.

b) In re fidei et morum, i. e. in materia, quae pertinet ad obiectum magisterii ecclesiastici. In rebus enim profanis patres non maiorem habent auctoritatem quam ipsa ecclesia; immo tales res non diiudicant ex revelatione supernaturali, sed ex ratione naturali, sequentes opiniones aetatis et systemata scientifica tunc placita. Unde ne consensus quidem patrum in rebus mere philosophicis, physicis, mathematicis etc. urget; ergo a fortiore non urget in his rebus singularium patrum opinio.

c) Est argumentum probabile Traditionis divinae. Singularium patrum testimonia non praebent argumentum certum, cum singulus quisque nec subiective infallibilis sit nec sit vox repercussa totius magisterii vivi, infallibilis organi Traditionis. Immo multi patres in rebus fidei errarunt, vixque unus afferri potest, qui non in aliquo puncto erraverit. Hoc tamen non obstante singulorum patrum testimonium argumentum probabile praebet, et quidem eo probabilius, quo maior est patris auctoritas. Haec vis testimonii singularis crescit, si plures patres consentiunt, et eo magis augetur probabilitas argumenti, quo magis augetur testificantium numerus et pondus. Contra infirmatur aut etiam tollitur omnino singulorum vel plurium patrum testimonium, si dissentiunt alii patres.¹⁹

Probatur. Propositio sic intellecta expedite constat:

a) Ex proprietate patris. Patres spectata eorum antiquitate, eruditione ac plerumque sanctitate veritatem revelatam et traditam optime noverunt, toto studio propagaverunt atque amore praecipuo defenderunt subeuntes saepe gravissimas molestias vel interdum etiam mortem ... De ipsis ergo plenissime valet illud: "Peritis in arte credendum."

b) Ex usu ecclesiae. Ecclesia sanctos patres, etiam non spectato consensu, pia veneratione, reverentia, pietate suscepit et suscipit. S. Augustinus de ipsis scribit: "Fideles et multis excellentiores paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates, temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire iudicat, ipse dispensavit."²⁰ Leontius byzantinus: "Post apostolos et prophetas Deus in ecclesia doctores posuit secundum providentiam Spiritus Sancti incomprehensam in opus ministerii ad aedificationem corporis Christi."²¹ A concilio nicaeno II (787) extollitur "sanctorum patrum nostrorum doctrina, id est Traditio sanctae catholicae ecclesiae"²² Concilium constantinopolitanum IV (869) protestatur: "Igitur regulas, quae... a quolibet deiloquo patre ac magistro ecclesiae traditae sunt, servare ac custodire profitemur."²³ Pius IX plangit a modernis quibusdam non "ea sanctos patres reverentia haberi, quam conciliorum canones praescribunt quamque splendidissima ecclesiae luminaria omnino promerentur"²⁴ Pius X theologos catholicos iureiurando compellit: "Fidei doctrinam ab apostolis per orthodoxos patres eodem semper sensu eademque semper sententia ad nos usque transmissam, sincere recipio ... Fidem patrum firmissime retineo et ad extremum vitae spiritum retinebo."²⁵