Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

1. Quo sensu distinguere liceat corpus et animam ecclesiae. Ecclesia, ut ex dictis claret, assimilatur corpori organico, i. e. vivo sive animato. Hinc corpus ecclesiae semper et necessario informatur anima, sicut corpus humanum, ut sit corpus humanum, semper et necessario anima humana informatur. Ergo corpus ecclesiae ad animam ecclesiae relatum distinguere non licet eo sensu, acsi illud sine ista vel ista sine illo exsistat. Anima et corpus ecclesiae non sunt duae ecclesiae, altera invisibilis, altera visibilis, sed constituunt unam ecclesiam visibilem simul et vivam.

Tamen hoc non obstante in ecclesia, sicut in individuo humano, duplex elementum distinguere possumus: elementum materiale, visibile, determinabile, quod corpus ecclesiae significanter vocant, et elementum formale, invisibile, determinans, quod est anima ecclesiae. Si autem quaeritur:

2. Quid pertineat ad corpus, quid ad animam ecclesiae sic intellecta, respondent theologi:

a) Quidquid in ecclesia externum, visibile, veluti determinabile est, id ipsius corpori tribuendum est, scil.: α) homines, qui visibilem coetum ecclesiae efficiunt; β) vincula et media externa, quibus isti homines mutuo in visibilem coetum colligantur et ad eundem finem prosequendum conspirant, nempe fidei praedicatio et confessio, sacramentorum administratio et susceptio, regimen et obedientia erga praepositos; γ) denique ipsa externa interiorum charismatum manifestatio.

b) Quidquid in ecclesia est internum, invisibile, veluti determinans, id ad ipsius animam pertinere dicendum est, scil.: α) gratia sanctificans, quae est principium formale vitae supernaturalis; β) fides, spes, caritas, quae gratiam sanctificantem semper comitantur, quaeque sunt principia proxima operationum vitae supernaturalis; γ) ceteri habitus (virtutes) supernaturales, necnon gratia actualis, sine qua operatio supernaturalis fieri nequit; δ) quaecumque dona et charismata Spiritus Sancti, quibus supernaturalis sanctitas et activitas amplificatur et efficacior redditur.¹

1. Quid nomine membri ecclesiae intelligatur. Notione generali membrum significat quamdam partem integralem corporis organici, proindeque duo includit: α) cohaesionem cum corpore; quod enim a corpore separatum exsistit, membrum actuale illius corporis esse desinit; β) participationem vitae corporis; organum enim mortuum aut omnino arefactum membrum corporis amplius censeri nequit. Idem vi translaticia de ecclesiae membris dicendum est. Notio igitur membri ecclesiae proprie in eo consistit, ut quis cum corpore ecclesiae cohaereat et eiusdem vitae sit particeps, aliis verbis, ut corpori ecclesiae insertus sit et anima ecclesiae informetur.

Attamen, cum anima ecclesiae, uti diximus, semper et necessario corpori unita sit, nemo corpori ecclesiae sive societati visibili ecclesiae insertus manet, quin etiam aliquo modo anima sive vita ecclesiae informetur. Sane vita supernaturalis ecclesiae in diversis subiectis diversos gradus habere potest, quatenus alius homo perfecti, alius imperfecti influxus capitis Christi fiat particeps. Perfectum eius influxum participat, qui gratiam sanctificantem habet cum fide, spe, caritate aliisque virtutibus ipsam gratiam sanctificantem concomitantibus; imperfectum, qui, gratia sanctificante destitutus, saltem fidem servat, quae est radix et principium vitae supernaturalis.¹ Immo ipsa fide perdita homo vi et influxui ecclesiae non penitus subtrahitur. Quamdiu enim auctoritati ecclesiae se subdit, fidem saltem exterius profitendo, cum ea in sacris cummunicando atque eius regimini se subiiciendo, imperfecte quidem, sed tamen vero aliquo modo influxum ecclesiae patitur, quia gratiis actualibus aliisque bonis spiritualibus non omnino privatur.² Quicumque ergo cum corpore ecclesiae sive cum societate visibili ecclesiae cohaeret, vitae quoque sive animae ecclesiae gradu aliquo expers non est indeque membrum organicum seu proprium ecclesiae manet. Exinde facile liquent:

2. Condiciones, ut quis sit membrum ecclesiae. Membrum igitur ecclesiae is est, qui a) ecclesiam rite ingressus est receptione sacramenti baptismatis, quique b) post ingressum in ecclesia perseverat professione fidei et unione cum auctoritate ecclesiastica. Ad rationem ergo membri ecclesiae requiritur:

a) Ut homo ecclesiam rite ingrediatur receptione sacramenti baptismatis. Baptisma esse condicionem et causam efficientem ingressus in ecclesiam docet tum Scriptura sacra tum Traditio christiana.

Scriptura sacra. Ipse Christus ordinavit: "Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei"³, i. e. in ecclesiam. Unde apostolis quoque iniunxit: "Docete omnes gentes, baptizantes eos."⁴ Hoc mandatum exsequentes apostoli iam die Pentecostes fideles ecclesiae aggregarunt baptismate eos tingendo: "Qui ergo receperunt sermonem eius [Petri] baptizati sunt; et appositae sunt in die illa animae circiter tria milia."⁵ Generatim demum de christianis Paulus testatur: "Omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive iudaei sive gentiles, sive servi sive liberi."⁶

Traditio christiana. Patres uno consensu attestantur catechumenos versari in vestibulo pietatis, nondum intrasse in sancta, in ecclesiam esse inserendos, esse quidem filios iam conceptos in utero ecclesiae matris, sed, ut nondum natos, esse in lucem baptismate edendos, nonnisi baptismate coetui fidelium aggregatum et mysteriis christianis imbutum iri.⁷ Propterea baptisma constanter vocatum est "ianua ecclesiae". Ita Eugenius IV in Decreto pro Armenis (1439): "Primum omnium sacramentorum locum tenet sanctum baptisma, quod vitae spiritualis ianua est; per ipsam enim membra Christi ac de corpore efficimur ecclesiae."⁸ Concilium tridentinum etiam dicit, quod "ecclesia in neminem iudicium exerceat, qui non prius in ipsam per baptismi ianuam fuerit ingressus. Quid enim mihi, inquit apostolus, de iis, qui foris sunt, iudicare? - Secus est de domesticis fidei, quos Christus Dominus lavacro baptismi sui corporis membra semel fecit."⁹

b) Ut homo post ingressum in ecclesia perseveret professione fidei et unione cum auctoritate ecclesiastica. Baptismate semel renovatus actu in ecclesia manet, etiamsi in scelera forsan labatur, dummodo fidem veram profiteatur et auctoritati ecclesiasticae se subiiciat. Duplicem hanc condicionem requiri, ut baptizatus in ecclesia perseveret, per partes sic probatur:

Professio fidei. Non loquimur de assensu fidei interno, cum agatur de visibili signo, quo visibili ecclesiae copulemur. Externam autem professionem fidei a membris ecclesiae postulari constat ex ipsius ecclesiae nomine et natura. Ecclesia dicitur et est societas christifidelium i. e. eorum, qui christiana imprimis fide in societatem coalescunt. Atqui fides, quae non proditur externa confessione, non iungit homines in societatem. Ergo fidei professio externa ad rationem membri ecclesiae requiritur. Item: Unio cum auctoritate ecclesiastica. Etenim Christus rebelles contra praepositos ecclesiae a communione fidelium alienos declarat: "Si autem ecclesiam [auctoritatem ecclesiasticam] non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus."¹⁰ Et revera ipse character socialis ecclesiae vetat, quominus refractarii maneant membra corporis ecclesiastici. Sicut in quavis societate humana auctoritas est principium formale, quo membra in unum colligantur organismum, ita pariter in ecclesia. Ergo communio cum auctoritate ecclesiastica ad rationem membri ecclesiae requiritur. Positis his condicionibus patet etiam:

3. Qui non sint membra ecclesiae. Catechismus concilii tridentini concinne docet: "Ex quo fit, ut tria tantummodo hominum genera ab ea [ecclesia] excludantur: primo infideles, deinde haeretici et schismatici, postremo excommunicati."¹¹ Itaque extra ecclesiam sunt:

a) Infideles sive non-baptizati i. e. omnes ii, qui non habent sacramentum baptismi. Quamvis enim baptismus flaminis vel sanguinis baptismum fluminis (aquae) quandoque supplere et efficere possit, ut homo voto accedat ecclesiae et proinde anima ecclesiae informetur, non tamen imprimit illum characterem, quo corpori ecclesiae inserimur. Exinde membra ecclesiae neutiquam sunt pagani, mohammedani, iudaei, catechumeni vel etiam invalide baptizati.¹²

b) Haeretici et schismatici, "quia ab ecclesia desciverunt. Neque enim illi magis ad ecclesiam spectant, quam transfugae ad exercitum pertineant, a quo defecerunt."¹³ Sive enim scienter et pertinaciter (haeretici et schismatici formales) sive ignoranter (haeretici et schismatici materiales) agunt, ipsis actibus suis a corpore ecclesiae semet separant. Et haeretici quidem, dum professionem fidei adulterant negando doctrinam ecclesiae, schismatici autem, dum communioni refragantur insurgendo contra praepositos ecclesiae.¹⁴

Attamen soli haeretici et schismatici notorii sive publici, i. e. quorum haeresis vel schisma palam innotescit, ab ecclesia abscinduntur, non vero haeretici et schismatici occulti, i. e. quorum haeresis vel schisma nemini aut paucis innotescit. Nam membra ecclesiae, societatis visibilis et publicae, censendi sunt omnes ii, qui semel per actum exteriorem ex se publicum ecclesiam ingressi, non item exteriore eodemque publico modo egrediuntur.¹⁵

c) Excommunicati, qui non quidem proprio marte ab ecclesia secedunt (sicut haeretici et schismatici), sed ipsius ecclesiae sententia a coetu fidelium eiiciuntur. Revera ecclesia potestatem habet indignos e sinu suo excludendi. Etenim Christus ecclesiae ius tribuit christianos contumaciter peccantes e coetu fidelium ita penitus excludendi, uti a synagoga exclusi erant ethnici, per se extorres, et publicani, extorres per sententiam.¹⁶ Eodem iure utens Paulus apostolus incestuosum corinthium iussit tolli de medio fratrum et tradi satanae in interitum carnis.¹⁷ Item antiquissimo agendi modo ecclesia excommunicare sive anathematizare solebat indignos, et quidem ita, ut excommunicati dicerentur a communione christiana abscissi, proscripti; a Christi corpore separati, remoti, sequestrati; a sanctae matris ecclesiae gremio segregati et proiecti. Unde et vinculo excommunicationis soluto homines communioni et unitati fidelium restitui, corpori Christi denuo inseri, ad sinum matris ecclesiae reduci et recipi affirmabantur.¹⁸

Itaque quicumque simpliciter excommunicatus est, certo extra ecclesiam est. Simpliciter excommunicatos autem ecclesia eos tantum considerat, quos excommunicatos vitandos vocat.¹⁹ E contra excommunicati tolerati quandam adhuc communionem socialem cum ecclesia servant. Nam secundum ius canonicum antiquius et recentissimum excommunicati tolerati, si sint clerici, iurisdictionem suam in fideles immutatam retinent; si autem sint laici, spoliantur quidem bonis spiritualibus praecipuis, non vero omnibus, neque omnino a commercio civili cum fidelibus arcentur.²⁰ Quae cum ita sint, excommunicati tolerati vere proprieque ecclesiae membra manent.

4. Sententiae falsae de membris ecclesiae contendunt vel solos iustos vel solos praedestinatos societati christifidelium annumerandos esse.

a) Solos iustos esse membra ecclesiae docuerunt antiquitus montanistae, novatiani, donatistae, quibus medio aevo accesserunt cathari, recentiore demum tempore Lutherus, Quesnellus et synodus pistoriensis.²¹ Contra hanc sententiam haereticam tenendum est etiam peccatores esse membra ecclesiae. Quod quidem Christus tum parabolis, tum verbis disertis docet. Parabolis ecclesiam comparat sagenae missae in mare congreganti pisces bonos et malos;²² ovili, in quo oves et hoedi sunt;²³ decem virginibus, quarum quinque erant fatuae, quinque prudentes;²⁴ agro, in quo triticum et zizania simul crescunt,²⁵ etc. Verbis disertis peccatoribus, qui sunt in ecclesia, providit iubens orare: "Dimitte nobis debita nostra";²⁶ praescribens correctionem fratrum peccantium:²⁷ instituens sacramentum poenitentiae ad remittenda vel retinenda peccata fidelium.²⁸ Paulus in epistolis ad Corinthios et Galatas peccata christianorum obiurgat; ad Timotheum etiam scribit: "Peccantes coram omnibus argue, ut et ceteri timorem habeant;"²⁹ ecclesiam domui comparat, in qua sint vasa in honorem et vasa in contumeliam.³⁰ Similiter patres in ecclesia peccatores esse passim affirmant. Recole gravissimam controversiam saeculi secundi et tertii de modo procedendi ecclesiae cum peccatoribus. Item s. Gregorius naz. ecclesiae corpus velut ex multis beluis, feris ac mitibus, compositum describit.³¹ S. Hieronymus ut in arca Noe omnium animalium genera, ita in ecclesia iustos et peccatores commorari asserit.³² Praecipue autem saeculo IV et V dogma catholicum assertum est duce s. Augustino, qui pluribus tractatibus³³ errorem donatistarum profligavit. Unde merito s. Gregorius M.: "In ecclesia nec mali sine bonis, nec boni sine malis esse possunt."³⁴

b) Solos praedestinatos sive electos esse membra ecclesiae autumarunt hussitae³⁵, quibus accesserunt reformati duce Calvino. Contra hanc haeresim tenendum est etiam non praedestinatos esse membra ecclesiae. Sequitur tum e thesi praecedenti tum ex absurdo thesis adversae. E thesi praecedenti ecclesia continet et iustos et peccatores. Atqui multi sunt actu iusti, qui in bono non perseverabunt; multi etiam sunt actu peccatores, qui non permanebunt in malo et proinde electi erunt. Ergo tum praedestinati tum non praedestinati sunt in ecclesia. Ex absurdis thesis adversae pagani, iudaei, haeretici, si praedestinati sunt, in ecclesia essent, antequam ad eam accederent, et putandi forent christiani mediis in idololatriis; e contrario christiani, qui non sunt praedestinati, media in fide et vita christiana tamquam pagani habendi forent. Hoc autem absurdum esse nemo non videt. Unde optime s. Augustinus:

"Secundum istam ergo praescientiam Dei et praedestinationem, quam multae oves foris, quam multi lupi intus, et quam multae oves intus, et quam multi lupi foris!"³⁶

Denique ex indole visibili ecclesiae constat neque iustos solos neque electos solos esse membra ecclesiae. Qui enim iusti vel electi sint, hominibus nullo modo apparet. Ergo ecclesia ex solis iustis vel electis composita, foret societas simpliciter invisibilis, cum tamen ecclesia vera Christi simpliciter visibilis sit.