Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Adversarii concedunt hierarchiam ecclesiae saeculo secundo mediante vel saltem ad finem vergente affuisse, antea vero eandem affuisse negant. Unde ad illos plene confutandos nonnisi priscos patres apostolicos evocamus, qui iam saeculo primo labente vel certe saeculo secundo nascente de hierarchia scripserunt: auctor nempe Doctrinae duodecim apostolorum, Clemens romanus, Ignatius et Polycarpus.

1. Doctrina duodecim apostolorum (ultimis decenniis saeculi primi conscripta in Syria) postquam mentionem fecit sacrificii eucharistici, pergit: "Constituite¹ igitur vobis episcopos et diaconos dignos Domino, viros mansuetos et argenti non cupidos et veraces et probatos; vobis enim ministrant et ipsi ministerium prophetarum et doctorum. Ne igitur contemnatis eos; ipsi enim sunt honorati inter vos una cum prophetis et doctoribus".² In praecedentibus namque Doctrina iusserat doctores sive "apostolos" itinerantes et prophetas charismaticos suscipiendos et honorandos esse "sicut Dominum",³ cuius evangelium annuntiant et scientiam augent. Iam nunc additur eodem honore prosequendos esse etiam clericos stabiles, scil. episcopos et diaconos, qui non solum officio magistrali doctorum et prophetarum funguntur in ecclesiis, sed etiam munere sacerdotali, quo non pollent doctores et prophetae. Ex quo perspicitur episcopos et diaconos singulis ecclesiis Syriae praefuisse tempore illo apostolis coaevo.

2. Clemens romanus (a. 81-96) Romae ad Corinthios scripsit epistolam, ut coerceret seditionem, quam aliqui potentiores in cognitione et sapientiores in iudicio⁴ moverant contra ecclesiae presbyterium. Quam factionem ingenii contra auctoritatem acriter sic insectatur: "Turpia, fratres, turpia valde auditu sunt et christiana vivendi ratione indigna, quae comperimus: firmissimam et antiquam corinthiorum ecclesiam propter unum aut alterum hominem seditionem movere contra presbyteros".⁵ Hanc pugnam quorumdam fidelium contra presbyterium propterea inauditam et illicitam esse inter christianos, quod hierarchia ecclesiastica divinitus instituta sit et apostolica successione ad praesentes possessores pervenerit: "Apostoli nobis evangelii praedicatores facti sunt a Domino Iesu Christo, Iesus Christus missus est a Deo. Christus igitur a Deo et apostoli a Christo; et factum est utrumque ordinatim ex voluntate Dei. Itaque acceptis mandatis et per resurrectionem Domini nostri Iesu Christi plena certitudine imbuti Deique verbo confirmati, cum certa Spiritus Sancti fiducia egressi sunt annuntiantes regni Dei adventum. Per regiones igitur et urbes verbum praedicantes … constituerunt episcopos et diaconos eorum, qui credituri erant … Et quid mirum eos, quibus in Christo a Deo hoc munus commissum fuit, praedictos constituisse? Itaque qui constituti sunt ab illis [apostolis] vel deinceps ab aliis viris eximiis consentiente universa ecclesia … hos iudicamus munere suo non iuste deiici. Non enim leve erit peccatum nostrum, si eos, qui sancte et sine reprehensione munera [sacrificium] obtulerunt, episcopatu eiicimus".⁶ "Praepositos nostros (τοὺς προηγουμένους ἡμῶν) revereamur … Cuncta ordine debemus facere, quae nos Dominus statutis temporibus peragere iussit. Oblationes scilicet et officia sacra perfici, ubi etiam et a quibus eas celebrari vult, ipse excelsissima voluntate definivit … Summo quippe sacerdoti sua munera tributa sunt, sacerdotibus locus proprius assignatus est, et levitis sua ministeria (διακονίαι) incumbunt. Homo laicus praeceptis laicis constringitur".⁷

"Vos igitur, qui seditionis fundamenta iecistis, in obedientia subditi estote presbyteris et correctionem suscipite in paenitentiam, genua cordium vestrorum flectentes. Discite subiici, deponentes gloriosam et superbam linguae vestrae arrogantiam; melius enim vobis est in grege Christi parvos et bonae famae reperiri, quam nimis splendentes spe illius eiici".⁸

Itaque s. Clemens, apostolorum discipulus et Petri in sede romana successor, docet: 1°. ecclesias tum occidentis, e quo scribit, tum orientis, cui scribit, hierarchice ita constitutas esse, ut praepositis subditi, clericis laici subiecti sint. 2°. Presbyterium ecclesiae amplecti episcopos et diaconos, vel potius, ad exemplar veteris testamenti, episcopos, presbyteros secundi gradus et diaconos. 3°. Istam constitutionem hierarchicam ecclesiae apostolorum tempore iam invaluisse, immo ipsi Christo et Deo originem debere.

3. Ignatius († c. 107), insignis martyr, apostolorum certe discipulus et Petri Antiochiae successor, in epistolis suis fere totus est in urgenda obedientia et obsequio erga hierarchiam ecclesiasticam. Formam autem hierarchiae ita describit, ut componatur episcopo, presbyteris, diaconis. Magnesios adprecatur: "Hortor, ut in concordia Dei omnia peragere studeatis, episcopo praesidente loco Dei et presbyteris loco senatus apostolici, et diaconis mihi suavissimis concreditum habentibus mysterium Iesu Christi … Quemadmodum igitur Dominus sine Patre, ipsi unitus, nihil fecit, neque per seipsum, neque per apostolos: ita neque vos sine episcopo et presbyteris quidquam peragatis … Studete igitur confirmari in doctrinis Domini et apostolorum … cum dignissimo episcopo vestro et digne contexta spirituali corona presbyterii vestri et cum diaconis Deo placentibus".⁹

Trallianos monet: "Cuncti revereantur diaconos ut Iesum Christum, sicut et episcopum, qui est typus Patris, presbyteros autem ut senatum Dei et concilium apostolorum. Sine his ecclesia non vocatur".¹⁰ "A talibus [haereticis] vos custodite. Hoc autem fiet, si nec inflati nec avulsi fueritis a Deo Iesu Christo et episcopo et praeceptis apostolorum. Qui intra altare est, mundus est, qui vero extra altare est, non est mundus; hoc est, qui sine episcopo et presbyterio et diaconis quidpiam agit, is non est mundus in conscientia".¹¹

Philadelphenses iubet unitos esse "cum episcopo et presbyteris eius et diaconis iuxta sententiam Christi designatis, quos secundum propriam voluntatem suam firmavit in stabilitate per sanctum suum spiritum".¹² Iisdemque in memoriam revocat: "Clamavi cum praesens essem, loquebar magna voce, Dei voce: Episcopo obedite et presbyterio et diaconis".¹³

S. Ignatius igitur testatur: 1°. Singulis ecclesiis necessario praeesse hierarchiam constantem episcopo, presbyteris et diaconis. Et quidem 2°. Hanc constitutionem hierarchicam ex apostolorum tempore affuisse; nam gradus hierarchiae memorat non ut novos aut recens invectos, sed vulgatos usuque receptos iam retroactis decenniis apostolicis, quibus suppar erat Ignatius. Immo episcopos, presbyteros et diaconos, ait, "iuxta sententiam Christi designari" et firmari "secundum propriam voluntatem" Christi, ita quidem, ut "sine his ecclesia non vocetur".

4. Polycarpus, martyr (a. 107), statim post mortem Ignatii, amici sui, litteras scripsit ad Philippenses¹⁴ eosdem monens: "Oportet ab his omnibus [cupiditatibus] abstinere, subiici autem presbyteris et diaconis tamquam Deo et Christo".¹⁵ Sed et presbyterium ecclesiae smyrnensis commemorat et seipsum huius ecclesiae episcopum implicite designat sic epistolam suam inscribendo: "Polycarpus et qui cum eo presbyteri ecclesiae Dei, quae peregrinatur Philippis".¹⁶ Illum revera fuisse episcopum smyrnaeorum tum s. Ignatius,¹⁷ tum Martyrium s. Polycarpi,¹⁸ tum Polycrates episcopus ephesinus¹⁹ tradunt. Irenaeus demum testatur se in prima sua aetate novisse Polycarpum ab ipsis apostolis episcopum constitutum.²⁰ Quae si conferantur, patet, teste Polycarpo, apostolorum discipulo, ecclesias ita ordinatas fuisse, ut presbyterio dirigerentur composito ex episcopo, presbyteris secundi gradus et diaconis.

His omnibus consideratis neminem latet falsitas opinionis adversae de origine hierarchiae ecclesiasticae. Hierarchiam inventum et commentum hominum saeculi secundi aerae christianae esse dictitant. Contra patres circa annum centesimum scribentes non solum testantur hierarchiam in ecclesia iam vigentem, sed vigentem antiquitus ex apostolorum et Christi aetate et voluntate. Atque revera apostoli factis exercuerunt, verbis asseruerunt et aliis communicaverunt hierarchiam acceptam a Christo. Christus ipse potestatem hierarchicam apostolis significavit, promisit et contulit. Ergo enormiter errant, qui distinctionem inter clericos et laicos, praepositos et subditos negantes, ecclesiam Christi democratice constitutam fingunt.

Id unum concedendum est organismum hierarchicum Christo et apostolis viventibus paulatim incrementum sumpsisse. Vivente Christo ipse solus hierarcha erat ecclesiae nascentis. Post discessum Domini apostoli summum regimen ecclesiae tenuerunt, electis tamen aliis clericis adiutoribus et successoribus. Mortuis demum apostolis triplex ordo hierarchicus episcoporum, presbyterorum et diaconorum ecclesias administrare continuavit, prout ab apostolis edoctus erat. Unde merito concilium tridentinum pronuntiat "hierarchiam divina ordinatione institutam, quae constat ex episcopis, presbyteris et ministris".²¹ Laici numquam potestatem regendae ecclesiae neque clericis delegarunt neque ipsi possederunt.

Adversarii adducunt quidem antiquam praxim, qua plebs fidelium elegerit clericos. Sed etiamsi populus laicus ius electionis habuisset et exercuisset, nefas esset inde concludere populum etiam munus et potestatem hierarchicam contulisse. Revera potestas hierarchica, uti abunde vidimus, non a fidelibus, sed ab apostolis eorumque delegatis et successoribus collata est.²² Attamen neque ius suffragii sive electionis proprie dictae populo competebat, sed merum iudicium de bona fama et qualitatibus eligendorum aliquoties concedebatur fidelibus. Hoc sensu multitudo fidelium electioni Mathiae et primorum diaconorum interfuit;²³ hoc sensu praepositi ecclesiae corinthiorum "consentiente universa ecclesia" constituti sunt teste Clemente romano.²⁴ Hoc sensu Cyprianus scribit: "Ordinationes sacerdotales nonnisi sub populi assistentis conscientia fieri oportere, ut plebe praesente vel detegantur malorum crimina vel bonorum merita praedicentur et sit ordinatio iusta et legitima, quae omnium suffragio et iudicio fuerit examinata".²⁵ Quemadmodum autem initio rei christianae usus populum in electione clericorum consulendi constans non fuit,²⁶ ita neque posteriore tempore semper et necessario invaluit, ac demum propter abutentis populi culpam aliaque incommoda fere abrogatus est.²⁷