Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Vis inspirationis ea est, ut libros sacros immunes reddat ab errore. Libri humanitus conscripti possunt quidem gaudere inerrantia facti, quatenus eorum auctores veritatem scribere valent et volunt; libri vero divinitus conscripti gaudere debent inerrantia facti et iuris, quia eorum auctor Deus nec falli nec fallere potest. Haec doctrina de Scripturae inerrantia per se quidem patet. Cum tamen ab aliis impugnata, ab aliis male intellecta sit, indiget tum probatione tum explicatione.

Protestantes antiquiores alte proclamabant Scripturae inerrantiam; recentiores vero inde ab exeunte saeculo XVIII, cum omnes fere rationalismo biblico imbuti sint, opinantur in libris sacris passim errores inveniri tum quoad res naturales, tum quoad res religiosas.¹ Demum exeunte saeculo XIX etiam catholici aliqui inerrantiam Scripturae ad res religiosas (veritates fidei et morum) artabant, admittentes errores in partibus „profanis" librorum sacrorum. Ita sentiebant docti illi, qui inspirationem realem coangustabant, uti Rohling et Lenormant,² necnon generatim asseclae „scholae largae", uti Salvatore di Bartolo, d'Hulst,³ alii.

Contra tamen tenendum omnino est omnia dicta Scripturae vera esse eo ipso, quod ab hagiographis scripta sunt.

Disputamus proxime de Scripturis originalibus, de apographis vero et versionibus eatenus tantum, quatenus cum originalibus concordant. Nam nemo negat in apographa et versiones irrepsisse glossas et mendas, quae, cum non sint inspiratae, neque etiam per se sunt verae. Si igitur theologi laudati id solum propugnarent in codicibus sacris hodieque exsistentibus res quidem ad fidem et mores spectantes inerrantia gaudere, in alias vero partes per accidens inspiratas potuisse cursu temporis irrepere errores, salva manente narrationis substantia, carpiendi non essent. Perperam autem propugnant manu hagiographorum et proinde ipso Deo inspirante errores in Scriptura consignatos esse. Nam:

1. Christus et apostoli affirmant omnia, quae „scripta sunt", propterea, quia scripta sunt, esse vera. „Non potest solvi Scriptura."⁴ „Oportet impleri Scripturam."⁵ „Necesse est impleri omnia, quae scripta sunt."⁶ „Iota unum aut unus apex non praeteribit a lege."⁷ Haec et alia verba Christi et apostolorum locis scripturisticis eo ipso, quod sunt loci scripturistici, intemeratam veritatem attribuunt. Atqui omnes loci librorum sacrorum ad Scripturam inspiratam pertinent. Ergo omnibus locis sive dictis Scripturae tam maximis quam minimis, tam religiosis quam profanis eadem competit intemerata veritas.

2. Patres et scholastici inerrantiam Scripturae docent consensu tam pleno, ut vix oporteat pauca eorum testimonia proferre. S. Hippolytus: „Discamus in nulla re Scripturam fallere nos."⁸ Eusebius caesar.: „Facinus audax et temerarium esse censeo, si quis audet affirmare divinam Scripturam decipi."⁹ S. Basilius: „Quodsi fidelis est Dominus in omnibus verbis suis ... est manifesta defectio a fide et crimen superbiae, si quis aut quidquam eorum, quae scripta sunt, reprobet."¹⁰ S. Augustinus: „Solis iis Scripturarum libris, qui canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum auctorem eorum in scribendo aliquid errasse firmissime credam. Ac si aliquid in iis offendero litteris, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam mendosum esse codicem, vel interpretem non assecutum esse, quod dictum est, vel me minime intellexisse non ambigam."¹¹ Celebre hoc verbum s. Thomas suum facit¹² atque addit: „Hoc tenendum est, quod, quidquid in s. Scriptura continetur, verum est; alias, qui contra hoc sentiret, esset haereticus."¹³ S. Bonaventura: „In ipsa [Scriptura] nihil contemnendum tamquam inutile, nihil respuendum tamquam falsum, nihil repudiandum tamquam iniquum, pro eo, quod Spiritus Sanctus, eius auctor perfectissimus, nihil potuit dicere falsum, nihil superfluum, nihil diminutum."¹⁴

3. Summi pontifices praeteritis quidem saeculis nulla definitione explicita inerrantiam Scripturae tutati sunt, quia numquam necessitas huiusmodi definitionis affuit. Nam universali praedicatione ecclesiae et assentientibus omnibus fidelibus sancita semper est infallibilis veritas totius Scripturae sacrae. Nostra denique aetate, cum opinio contraria primum a catholicis quibusdam enuntiata est, Leo XIII eam explicite damnavit datis hunc in finem litteris encyclicis „Providentissimus Deus". Ubi inter alia haec declarantur: „Nefas omnino fuerit, aut inspirationem ad aliquas tantum Scripturae partes coangustare, aut concedere sacrum ipsum errasse auctorem ... Tantum vero abest, ut divinae inspirationi error ullus subesse possit, ut ea per se ipsa non modo errorem excludat, sed tam necessario excludat et respuat, quam necessarium est Deum, summam veritatem, nullius omnino erroris auctorem esse ... Consequitur, ut, qui in locis authenticis librorum sacrorum quidpiam falsi contineri posse existiment, ii profecto aut catholicam divinae inspirationis notionem pervertant, aut Deum ipsum erroris faciant auctorem."¹⁵ Cumque modernistae nihilominus instarent „in sacris libris plurima in re scientifica vel historica errore" affici, Pius X diserte affirmavit „hoc idem esse, ac mendacium utilitatis seu officiosum ipsi Deo tribuere".¹⁶ Quare idem pontifex propositionem reprobavit: „Inspiratio divina non ita ad totam Scripturam s. extenditur, ut omnes et singulas eius partes ab omni errore praemuniat."¹⁷

Itaque negare absolutam inerrantiam s. Scripturae, si non est haeresis, certo certius est sententia haeresi proxima atque gravissimus error theologicus.

Ut doctrina de inerrantia s. Scripturae rite intelligatur et difficultates ei obstantes expedite solvantur, haec observanda sunt.

Inerrantia librorum sacrorum non significat omnia dicta Scripturae vera esse, qualitercumque accipiuntur et exponuntur, sed omnia dicta Scripturae vera esse eo sensu, quo ab hagiographis scripta sunt.

Cum enim per hagiographos Spiritus Sanctus loquatur, solus sensus librorum ab hagiographo intentus est sensus Scripturae a Deo inspiratus ac proin infallibiliter verus. Hac regula ducti exegetae inquirunt, quisnam in concreto sit singulorum dictorum sensus; apologetarum est tantummodo in abstracto statuere quasdam normas relate ad dicta doctrinalia in genere, necnon ad dicta physica et historica in specie.¹

1. Dicta doctrinalia in genere. Enuntiationes ipsius hagiographi sunt simpliciter verae, quia per se et directe sunt dicta formalia ipsius Dei inspirantis. Enuntiationes vero aliarum personarum, quamvis vi inspirationis sint divinitus scriptae, non tamen ideo sunt divinitus dictae, cum in Scriptura et aperta mendacia interdum citentur, v. g.: „Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus".² Ergo per se et directe vi inspirationis constat sola veritas citationis, qua certi reddimur verba allegata reapse prolata esse a personis, quibus Scriptura ea attribuit. Verbis allegatis insuper etiam convenire internam veritatem, per accidens et indirecte tantum concluditur ex eo, quod vel a Scriptura approbantur vel a personis veridicis proferuntur.

Verba aliorum, quae a Scriptura approbantur, ipsa approbatione vera ostenduntur. Ita verba Petri: „Tu es Christus Filius Dei vivi" a Christo explicite approbata: „Beatus es Simon ...".³ Ita verba Epimenidis: „Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri" a Paulo citata et explicite approbata: „Testimonium hoc verum est".⁴ Ita multa verba implicite approbata eo quod vel allegantur in confirmandum aliquod assertum vel ponuntur sub formula: „Scriptum est, Scriptura dicit". Eadem ratione verba, quae a s. Scriptura improbantur, eo ipso falsa dignoscuntur, v. g.: „Ego daemonium non habeo".⁵

Verba aliorum, quae a personis veridicis proferuntur, harum personarum condicione vera ostenduntur. Sic sancti angeli semper ut nuntii Dei ac proinde divina auctoritate et veritate loqui censentur. Prophetae, si sub lumine actuali prophetico loquuntur, infallibiliter vera dicunt; sin autem, falli et fallere possunt, v. g. Nathan Davidi falsa nuntians.⁶ Apostoli infallibiles sunt in rebus fidei et morum, non vero in rebus non revelatis proferendis. Interdum etiam alii homines probantur loqui ex instinctu divino ac proinde divina infallibilitate, ut Iacob patriarcha,⁷ Balaam,⁸ Zacharias⁹ ac imprimis B. V. Maria, angelorum, prophetarum et apostolorum regina.

2. Dicta physica. De rebus physicis Deus homines directe non erudivit, uti recte notat s. Augustinus: „Non legitur in evangelio Dominum dixisse: mitto vobis Paracletum, qui vos doceat de cursu solis et lunae; christianos enim facere volebat, non mathematicos."¹⁰ Quare neque etiam hagiographis revelavit scientias naturales, sed eos permisit de rebus physicis scribere secundum modum loquendi vulgarem in externa rerum apparentia fundatum. Sacros scriptores, ait Leo XIII, „potius quam explorationem naturae recta persequantur, res ipsas aliquando describere et tractare aut quodam translationis modo, aut sicut communis sermo per ea ferebat tempora, hodieque de multis fert rebus in quotidiana vita, ipsos inter homines scientissimos".¹¹

Unde legimus solem oriri et moveri circa terram;¹² terram in aeternum stare;¹³ lunam esse luminare maius prae omnibus stellis;¹⁴ firmamentum exsistere tentorium super terram expansum¹⁵ vel solidum tectum concludens aquas;¹⁶ vespertiliones inter volatilia, lepores inter animalia ruminantia numerandos esse¹⁷ etc.

His dictis non quidem respondet interna rerum natura, et proinde ipsis non competit absoluta veritas; respondet tamen eis externa rerum apparentia, et proinde veritas relativa. Cumque hagiographi res physicas non ex interna realitate sive modo scientifico, sed ex optica apparentia sive modo populari diiudicare intendant, nihil omnino falsi affirmant. Nostro etiam tempore vulgus, immo etiam docti de rebus physicis loqui solent secundum externam apparentiam. Unde fantur de solis ortu et occasu, de caeli firmamento aliisque huiusmodi rebus, quamvis sciant res scientifice non ita se habere. A fortiore Scriptura eodem modo loquendi populari uti potuit et debuit, ut ab iis hominibus intelligi posset, ad quos primitus destinata erat.

3. Dicta historica. Doctrinam expositam de modo loquendi vulgari Scripturae quoad res physicas nonnulli theologi¹⁸ transferunt etiam ad relationes historicas, contendentes hagiographos res gestas narrare secundum opiniones vulgares et traditiones populares, quibus obiectiva veritas non necessario conveniat.

Ast haec sententia omnino repudianda est, quia nititur supposito falso et inducit consectarium absurdum.

Suppositum falsum in eo est, quod pares aestimantur descriptio popularis rerum physicarum et narratio popularis rerum historicarum, quamvis differentia essentiali distent. Cum enim res physicae describuntur secundum modum loquendi vulgarem, descriptioni respondet apparentia rerum sensibus percepta, tametsi ei non respondeat realitas obiectiva rerum descriptarum; cum vero gesta historica narrantur modo vulgari, descriptio, si non est obiective vera, nullam omnino veritatem sibi conciliat, sed est simpliciter falsa et mendax. Insuper descriptione populari rerum physicarum nemo decipitur, cum agatur de phaenomenis communiter notis et manifestis; narratione autem vulgari facti historici omnes fere decipiuntur, cum agatur de notitia rei praeteritae lectoribus ignotae et inaccessae. Nam omnes norunt, quid dicere velit is, qui loquitur de motu solis, de firmamento, de pluvia e caelo cadente etc.; contra omnes ignorant, quid fecerint patriarchae, Moyses, Christus, nisi historice erudiantur. Si ergo de iis falsa narrantur, omnes in errorem inducuntur. — Exinde sequitur:

Consectarium absurdum pro oeconomia salutis in s. Scriptura tradita.

Interna natura rerum physicarum nullius est momenti pro oeconomia salutis; ex historica autem veritate tota fere oeconomia salutis pendet. Tota revelatio Veteris et Novi Testamenti habet rationem historiae. Labefactata historiae sacrae veritate, tota revelatio supernaturalis nutat. Sic negato facto historico lapsus protoparentum, nutat redemptio; negata historica veritate evangeliorum, nutat christologia, immo omnis religio christiana. Neque dixeris facta haec fundamentalia rationem historiae verae habere, alia autem facta minora forsan rationem historiae legendariae, mythicae, popularis. Nam eadem est omnium factorum ratio, atque negata absoluta veritate unius tantum facti biblici, periclitatur tota historia biblica.

Quamvis autem tenenda sit absoluta veritas historiae biblicae, tria tamen advertenda sunt, scil.:

a) Hagiographi saepe specie tantum utuntur forma historica, quin velint facta historica narrare. Praeter narrationem proprie historicam in s. Scriptura etiam inveniuntur fabulae, parabolae, allegoriae, carmina aliaque genera litteraria, quae historiae assimilantur. Nihilominus istis generibus litterariis hagiographi nolunt veram et proprie dictam historiam tradere, sed sub forma historica veritates morales illustrare. In his ergo textibus et libris Scripturae non est quaerenda veritas historica; eorundem veritas in hoc est, ut doctrinas veras apte illustrent. Sic nil cogit, ut res, quas Christus in parabolis proponit, tamquam facta historica admittas; nil impedit, quominus liber Sapientiae (poetico-didacticus) plagas Aegypti decantans¹⁹ plura addat, quae narrationi historicae eiusdem rei in libro Exodi desunt; nil vetat ex parte inspirationis, quominus libri Ruth, Tobias, Iudith, Esther, Iob libris poeticis et didacticis annumerentur, non obstante eorum forma historica. Exegesis est investigare, cuiusnam generis litterarii sint singula dicta singulique libri s. Scripturae. In libris tamen, qui pro historicis habentur, genus litterarium ab historia alienum non est quaerendum, "excepto casu non facile nec temere admittendo, in quo, ecclesiae sensu non refragante, eiusque salvo iudicio, solidis argumentis probetur hagiographum voluisse non veram et proprie dictam historiam tradere, sed sub specie et forma historiae parabolam, allegoriam vel sensum aliquem a proprie litterali seu historica verborum significatione remotum proponere."²⁰

b) Hagiographi communiter utuntur methodo historica antiquis sueta, non vero methodo critico-moderna. "Veteres, quando e. g. exprimebant, quid aliquis sentiret vel intenderet, non raro faciebant eum habentem orationes, quas numquam habuit. Exempla nota sunt ex Caesare, Livio, Sallustio. Quia hic mos litterarius notus erat, nemo cordatus fallebatur. Semitae, cum oratione obliqua fere carerent, necessitate quadam adigebantur ad talem scribendi modum. Quare non licet supponere omnes orationes in Scriptura relatas ad verbum ita habitas esse. Interdum etiam dubitari potest, utrum agatur de verbis externis an de internis tantum; quare fieri potest, ut, ubi legimus: iste dixit haec et haec, intelligendum sit: iste cogitavit haec et haec. 'Dicere in corde' apud hebraeos idem est ac cogitare. Quando in Scriptura legimus Deum dixisse 'Fiat lux' etc., non est supponendum sensibiles sonos a Deo productos esse, cum nemo esset, qui eos audiret, sed illis verbis exprimitur internum mandatum divinum. Praeterea sacris scriptoribus persaepe curae non fuit ipsa verba reproducere, dummodo sensus retineretur, sicut e. g. iidem sermones Christi ab aliis evangelistis aliis verbis referuntur. Ne institutionis Eucharistiae quidem verba neque titulus crucis materialiter eadem sunt apud omnes evangelistas. Unde in sacra historia distinguere possumus ea, quae historiographi per se intendebant, seu substantiam factorum, et verba materialia seu modum proponendi res, qui non per se intendebatur. Sed quaestio, quid pertineat ad substantiam narrationis per se intentam, et quid ad vestitum litterarium non per se intentum, non simpliciter secundum artem grammaticam et stilisticam, sed etiam secundum mores litterarios variorum temporum diiudicanda est."²¹

Quodsi hagiographi se conformant moribus litterariis gentis et aetatis suae, haudquaquam decipiunt vel in errorem inducunt. Etenim ita loquuntur, ut a prudentibus recte intelligantur, etsi modus loquendi perfecte conformis non sit cum modo rei.

c) Hagiographi saepe utuntur citationibus sive verbis et scriptis aliorum, maxime in rebus historicis, quae nonnisi ex documentis antiquioribus hauriuntur. Quid in genere tenendum sit de veritate citationum, iam supra aperuimus.²² Id unum addere libeat historiographos omnes proindeque etiam historiographos sacros res, quas ex fontibus hauriunt et suis operibus inserunt, approbare et suas facere, nisi contrarium manifeste pateat.

Unde corruit hypothesis scholae 'largae', quae, ut difficultates contra historiam biblicam motas solveret, propugnavit facta ab hagiographis e fontibus hausta non esse necessario admittenda ut historica. Immo eo usque fautores huius scholae progressi sunt, ut praeter citationes explicitas admitterent etiam multas citationes implicitas seu tacitas, scil. documenta e fontibus antiquioribus verbaliter allegata, quin fiat mentio allegationis vel fontis citati. De his citationibus implicitis 'Commissioni biblicae' haec quaestio proposita fuit: "Utrum ad enodandas difficultates, quae occurrunt in nonnullis sacrae Scripturae textibus, qui facta historica referre videntur, liceat exegetae catholico asserere agi in his de citatione tacita vel implicita documenti ab auctore non inspirato conscripti, cuius asserta omnia auctor inspiratus minime approbare aut sua facere intendit, quaeque ideo ab errore immunia haberi non possunt?" Praedicta Commissio respondendum censuit: "Negative, excepto casu, in quo, salvis sensu ac iudicio ecclesiae, solidis argumentis probetur: 1° hagiographum alterius dicta vel documenta citare; et 2° eadem nec probare nec sua facere, ita ut iure censeatur non proprio nomine loqui."²³ Cum autem rarissime vel forsan numquam²⁴ istae condiciones ambae simul adsint, quaestio de citationibus implicitis non est magni momenti, neque ullatenus obumbrare valet intemeratam veritatem Scripturae sacrae, de qua s. Augustinus: "Maior est quippe Scripturae huius auctoritas, quam omnis humani ingenii capacitas"²⁵