Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Demonstrato facto institutionis ecclesiae, quaeritur iam de fine, ad quem Christus ecclesiam suam instituerit. Finis nempe est elementum potissimum, e quo omnis societatis proindeque etiam ecclesiae indoles, dignitas et utilitas pendent. Potest autem distingui triplex ecclesiae finis: proximus, remotus, ultimus. De fine ultimo non agimus, cum sole clarius sit illum consistere in promovenda gloria Dei. Restat ergo, ut disseramus de ecclesiae fine proximo et remoto.

Finis proximus ecclesiae is est, ut in ipsa et per ipsam opus redemptionis perenne reddatur, i. e. religio christiana conservetur et administretur. Protestantes, cum censeant homines sola fide hausta e sola Scriptura iustificari, ministerio religioso ecclesiae non utuntur. Immo contendunt singulos homines immediate Christo iungi et a Christo religionem christianam accipere ("Unmittelbarkeit des Bandes mit Christus"). Consequenter etiam autumant ecclesiae non esse religionem christianam conservare et dispensare sive opus redemptionis perenne reddere; quin potius ad mentem Christi religionem christianam in concreto subsistere et continuari praeter ecclesiam. Catholici vero tenent Christum religionem suam perpetuo conservandam et singulis fidelibus administrandam tradidisse ecclesiae ea notione, ut ecclesia sit Christus moraliter sive mystice inter homines degens et agens usque ad finem mundi: Hanc doctrinam concilium vaticanum sic enuntiat: "Pastor aeternus et episcopus animarum nostrarum, ut salutiferum redemptionis opus perenne redderet, sanctam aedificare ecclesiam decrevit."¹

Probatur testimonio Christi, apostolorum et patrum.

1. Christus in ecclesiam missionem suam contulit dicendo apostolis ut praepositis ecclesiae: "Sicut misit me Pater, et ego mitto vos."¹ Atqui Christi missio spectabat opus redemptionis sive religionem christianam. Ergo etiam ecclesiae missio spectat religionem christianam non quidem instituendam (cum Christus solus eam instituerit), sed conservandam et applicandam.

2. Christus ecclesiae potestatem suam tradidit dicendo apostolis ut praepositis ecclesiae: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra: euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti: docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis. Et ecce, ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."² Atqui potestas Christi ferebatur in illa, quibus opus redemptionis sive religio christiana constituitur. Ergo ecclesia quoque ad eundem finem vocatur. Revera:

3. Christus ecclesiae munera sua dedit docendi fidem, sanctificandi et homines in via salutis gubernandi. Munus fidem docendi: "Praedicate evangelium omni creaturae: qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit."³ Munus sanctificandi sive sacramenta administrandi: "…baptizantes eos";⁴ "quorum remiseritis peccata, remittuntur eis"⁵ Munus fideles gubernandi: "Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum, qui misit me."⁶

"Pasce agnos meos, pasce oves meas."⁷ Atqui hoc triplici munere opus redemptionis perenne redditur sive religio christiana conservatur et applicatur. Ergo conservatio et applicatio religionis christianae est finis ecclesiae.

1. Apostoli verbis disertis sibi attribuunt officium divinitus acceptum curandi religionem christianam: "Pascite, qui in vobis est, gregem Dei … Et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilem gloriae coronam."¹ "Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei."² "Omnia autem ex Deo, qui nos reconciliavit sibi per Christum et dedit nobis ministerium reconciliationis; quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi … et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo legatione fungimur, tamquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo: Reconciliamini Deo."³

2. Apostoli locutionibus metaphoricis ecclesiam describunt domum Dei, sponsam Christi, corpus Christi. Ecclesia est domus Dei superaedificata "super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu"⁴, i. e. Christo duce ecclesia omnes servos Dei continet et cum eis verum cultum Dei exercet. Ecclesia est sponsa Christi,⁵ quacum redemptor inseparabiliter vivit et animas caelo gignit exercitio verae religionis. Ecclesia est corpus Christi⁶ mysticum, cuius caput Dominus,⁷ "ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in caritate"⁸ i. e. Christus est caput ecclesiae; fideles sunt membra, ministeria ecclesiastica sunt iuncturae inter caput et membra, ita quidem, ut per ministros ecclesiae beneficia religionis et redemptionis Iesu Christi in singulos fideles transfundantur. Atque sic caput et membra in unum corpus Christi vivum, "compactum et connexum" organice uniuntur ministerio ecclesiae.

Patres et scriptores ecclesiastici uno ore docent ecclesiam nomine et iussu Christi religionem christianam conservare et dispensare. Augustinus: "Nec … iam baptizare cessavit [Christus]: sed adhuc id agit… Petrus baptizet, hic [Christus] est, qui baptizat; Paulus baptizet, hic est, qui baptizat; Iudas baptizet, hic est, qui baptizat."¹ Chrysostomus: "Pater Filium misit, qui ipsius nomine exhortaretur, atque apud hominum genus legationis munus susciperet: sed quoniam ille necatus abscessit, nos legationi illi successimus, atque et illius et Patris nomine vos exhortamur. Tanto nimirum in pretio est apud eum hominum genus, ut et Filium dederit, idque cum eum mactatum iri sciret, et vestra causa nos apostolos crearit … Non enim per Filium tantum suum, sed et per nos quoque, qui ipsius muneri successimus, exhortatur."²

Ergo ecclesia "Servatoris munia in aevum prosequitur: religionem, quam in ea velut incorporari ille voluit, mortalium generi omni ex parte absolutam sola praestat."³ Immo ecclesia in concreto et religio christiana sunt idem. In ecclesia Christus ipse perpetuo hominibus adest et opus redemptionis suae perenne et perpetuum reddit. Qui ergo ecclesiae iungitur, Christo iungitur, et quidem immediate; qui autem ab ecclesia se separat, Christo nullo modo iungitur, nec ullam cum ipso partem habet. Ex hoc facile intelligitur etiam finis remotus ecclesiae.

Finis remotus ecclesiae is est, ut in ipsa et per ipsam homines salventur, i. e. vitam aeternam consequantur.¹

Haec thesis a priore de fine proximo ecclesiae immediate manat. In ecclesia et per ecclesiam opus redemptionis Christi perenne redditur sive religio christiana conservatur et administratur. Atqui opus redemptionis sive religio christiana necessario tendit in salutem aeternam hominum. Ergo finis ecclesiae remotus in eo est, ut in ipsa et per ipsam homines aeternam salutem consequantur.

Attamen hostes ecclesiae aegerrime ferunt, quod ecclesia notione exclusiva semet considerat institutum sive organum salutis, statuendo illud effatum: "Extra ecclesiam nulla salus". Celebre hoc axioma de sola ecclesia salvante primum cathari, albigenses et valdenses negabant negata visibilitate ecclesiae.

Protestantes antiquiores quidem unanimiter docuerunt coniunctionem cum ecclesia Christi esse conditionem necessariam salutis. E. g. Confessio Helvetica: "Communionem vero cum ecclesia Christi vera tanti facimus, ut negemus eos coram Deo vivere posse, qui cum vera ecclesia non communicant, sed ab ea se separant."² Nihilominus protestantes recentiores indifferentismo religioso faventes communiter reiiciunt et acerbe calumniantur illud principium: "Extra ecclesiam nulla salus".

Catholica ecclesia vero constanter hoc principium professa est. Ita concilium lateranense IV (anno 1215 celebratum) contra albigenses: "Una est fidelium universalis ecclesia, extra quam nullus omnino salvatur."³ Concilium florentinum in decreto pro iacobitis: "Firmiter credit, confitetur et praedicat nullos intra catholicam ecclesiam non existentes, non solum paganos, sed nec iudaeos aut haereticos atque schismaticos aeternae vitae fieri posse participes … neminemque, quantascumque eleemosynas fecerit, etsi pro Christi nomine sanguinem effuderit, posse salvari, nisi in catholicae ecclesiae gremio et unitate permanserit."⁴ Pius IX encyclica ad episcopos Italiae (10 Aug. 1863): "Notissimum est catholicum dogma neminem scilicet extra catholicam ecclesiam posse salvari."⁵

Haec sententia tum explicatione indiget tum probatione.

1. Obiective loquendo ecclesia ex voluntate Christi dicitur sola mediatrix salutis ita, ut subiective nemo salutem obtineat, nisi cum ecclesia aliquo modo coniungatur. Non quaeritur obiective, utrum Christus potuerit aliis modis et viis uti ad salutem hominibus elargiendam, sed utrum voluerit ecclesiam instituere unicum organum salutis. Itaque etiam subiective non disquiritur, quis salvetur, sed ponitur condicio sine qua non salutis. Nam coniunctio cum ecclesia non est condicio unica salutis. Multa membra ecclesiae damnabuntur, quia vita spirituali ecclesiae carebant, i. e. destituebantur gratia sanctificante, qua sola homo supernaturaliter Deo unitur et beatitudinem aeternam consequitur. Nihilominus participatio cum ecclesia est condicio sine qua non salutis. Nam licet Deus ipse infundat gratiam sanctificantem, voluit tamen gratiam hanc per ecclesiae ministerium hominibus communicari. Ergo qui nullo modo cum ecclesia coniungitur, aeternae salutis impos est.

2. Qui re cum ecclesia coniungi nequit, voto vero eam amplexatur, a salute non excluditur. Re membra ecclesiae sunt, qui actu in societate ecclesiae visibili inveniuntur;¹ voto, qui desiderio ecclesiae tenentur. Hoc vero desiderium potest esse explicitum, ut est in catechumeno, qui ecclesiam novit, aut implicitum, ut est in eo, qui ecclesiam ignorat, attamen paratus est ad exsequenda mandata divina proindeque etiam mandatum ingrediendi ecclesiam, ubicumque eam repererit. Qui saltem hoc votum implicitum ingrediendi ecclesiam concipit, quamvis ad "corpus" ecclesiae non pertineat, pertinet nihilominus ad "animam" ecclesiae, i. e. subit multiplicem vim gratiarum ab ecclesia dispensatarum. Immo, actu fidei et caritatis potest acquirere statum gratiae sanctificantis et consequenter vitam aeternam.²

Hanc doctrinam Pius IX diserte sic enuntiat: "Notum nobis vobisque est eos, qui invincibili circa sanctissimam nostram religionem ignorantia laborant, quique naturalem legem eiusque praecepta in omnium cordibus a Deo insculpta sedulo servantes ac Deo obedire parati, honestam rectamque vitam agunt, posse, divinae lucis et gratiae operante virtute, aeternam consequi vitam."³

3. Igitur neque acatholici neque achristiani bonae voluntatis, sed ii tantum saluti inhabiles sunt, qui gravi culpa sua extra ecclesiam moriuntur. SS. patres et theologi medii aevi docent haereticos et schismaticos, qui bona fide extra ecclesiam profitentur christianam religionem, posse salvos fieri.⁴ Isti namque acatholici eo facilius iustificari queunt, quo magnam partem fidei revelatae et media quaedam iustificationis, baptismum praecipue, cum ecclesia communia habent. Patres et theologi etiam affirmant catechumenos, qui fidem et caritatem habeant, salvari, etiamsi moriantur, antequam per baptismum ecclesiam ingressi sint.⁵ Tenent denique vel ipsos ethnicos, qui nihil umquam audiissent de religione christiana et ecclesia, posse cum auxilio Dei ad iustificationem pervenire, dummodo facerent, quod esset in se.⁶ Quamvis enim his, cum destituantur doctrina et sacramentis ecclesiae, difficilius fiat opus salutis, tamen non evadit obtentu impossibile. Nam: "Facienti, quod est in se, Deus non denegat gratiam." Deus, "qui omnes homines vult salvos fieri"⁷ omnibus quoque dat media, per quae ad salutem perveniant.⁸ E contra salutis non possunt esse participes, qui, sive christiani sive achristiani, gravi propria culpa sua extra ecclesiam manent et moriuntur. Et hoc quidem probandum est.

1. Christus apostolis praepositis ecclesiae dicit: "Euntes in mundum universum praedicate evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur."¹ "Qui vos audit, me audit: et qui vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum, qui misit me."² "Si autem ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus."³ "Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo: et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo."⁴ His et similibus verbis Dominus clare docet homines spreta ecclesia a Deo sperni, nullam remissionem peccatorum accipere et demum damnari.

2. Apostoli apostatas ab ecclesia damnationi addicunt. Ita Paulus haereticum, i. e. hominem, qui defecit ab ecclesia, vitari iubet his verbis: "Subversus est, qui eiusmodi est, et delinquit, cum sit proprio iudicio condemnatus."⁵ Ioannes, licet apostolus amoris, de haereticis ait: "Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum nec Ave ei dixeritis."⁶ De eodem apostolo refert Irenaeus: "Et sunt, qui audierunt eum [Polycarpum] dicentem, quoniam Ioannes, Domini discipulus, in Epheso iens lavari, cum vidisset intus Cerinthum, exilierit de balneo non lotus, dicens, quod timeat, ne balneum concidat, cum intus esset Cerinthus, inimicus veritatis."⁷

3. Patres haereticos et schismaticos formales a salute excludunt. Ignatius martyr: "Ne erretis fratres: si quis schisma facientem sectatur, regni divini haereditatem non consequitur."⁸ Origenes: "Nemo ergo sibi persuadeat, nemo semetipsum decipiat: extra hanc domum, i. e. extra ecclesiam nemo salvatur."⁹ Cyprianus: "Quisquis ab ecclesia segregatus adulterae iungitur, a promissis ecclesiae separatur, nec perveniet ad Christi praemia, qui reliquit ecclesiam Christi. Alienus est, profanus est, hostis est. Habere non potest Deum patrem, qui ecclesiam non habet matrem."¹⁰ Augustinus: "Extra ecclesiam totum potest habere [schismaticus Emeritus] praeter salutem. Potest habere honorem, potest habere sacramentum, potest cantare Alleluia, potest respondere Amen, potest evangelium tenere, potest in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti fidem et habere et praedicare: sed nusquam nisi in ecclesia catholica salutem poterit invenire."¹¹ "Quisquis ergo ab hac catholica ecclesia fuerit separatus, quantumlibet laudabiliter se vivere existimet, hoc solo scelere, quod a Christi unitate disiunctus est, non habebit vitam, sed ira Dei manet super eum."¹² Theodoretus: "Nobis autem quoque salus per ecclesiam provenit; qui vero sunt extra illam, non fruuntur aeterna vita."¹³

Ergo enuntiatum de sola ecclesia salvante ab ipso Christo promulgatum, ab apostolis constanter professum et a primis iam saeculis christianis firmiter celebratum est; immo hoc axioma per se constat ex eo, quod ecclesia in concreto idem est ac religio christiana, sola salutis mediatrix. Proinde: 1°. homines quotquot salvari volunt, votis omnibus ecclesiam quaerere, eam ingredi et in ea usque ad finem permanere tenentur; 2°. ecclesia summopere niti debet suae ipsius propagationi, conservationi et efficaciae, reiectis schismate, haeresi et omni errore;¹⁴ 3°. adversarii catholicam ecclesiam immerito obiurgant de "intolerantia" propterea quod axioma supra expositum et probatum sibi applicat. Quicumque enim coetus christianus vera ecclesia Christi esse vult, etiam contendere debet se unicum esse salutis institutum; quicumque vero coetus christianus tenet se non esse unicum salutis institutum, eo ipso praedicat se non esse veram ecclesiam Christi.