Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Petro vix mortuo romani pontifices munus primatiale sibi adscribunt et exercent. Ne tamen cogites eos statim totam plenitudinem et amplitudinem potestatis primatialis adhibuisse. Nam "simile est regnum caelorum grano sinapis, quod accipiens homo [i. e. Christus] seminavit in agro suo: quod minimum quidem est omnibus seminibus: cum autem creverit, maius est omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres caeli veniant et habitent in ramis eius".¹ Haec parabola ad totam ecclesiam ac proinde etiam ad constitutionem monarchicam ecclesiae accommodanda est. Gubernium monarchicum ecclesiae, veluti granum sinapis ab initio minimum, magis magisque excrescit et explicatur prout ferunt insita eius vis interna et externae res prosperae vel adversae. Sufficit igitur ostendere a primis saeculis affuisse et germinasse granum primatus romani atque augmentum cepisse paulatim, licet circumdatum et impeditum maximis difficultatibus, quibuscum ecclesia tempore persecutionum luctabatur.

1. Primitias primatus romani deprehendimus in epistula, quam s. Clemens, "Petri et Pauli temporum aequalis"² Corinthum misit (inter a. 93 et 96) ad componendas discordias ibi natas contra praepositos ecclesiae. Ex hac prima epistula primatiali pauca depromimus: "Ecclesia Dei, quae Romae peregrinatur, ecclesiae Dei, quae Corinthi peregrinatur … Propter subitas et sibi invicem succedentes calamitates et casus adversos, qui nobis acciderunt [saeviente persecutione Domitiani], tardius, fratres, nosmetipsos convertisse existimamus ad res, quae desiderantur apud vos, dilecti, et ad seditionem impiam et detestandam … Turpia, fratres, turpia valde auditu sunt et christiana vivendi ratione indigna, quae comperimus: firmissimam et antiquam corinthiorum ecclesiam propter unum aut alterum hominem seditionem movere contra presbyteros … Vos igitur, qui seditionis fundamenta iecistis, in obedientia subditi estote presbyteris et correctionem suscipite in paenitentiam … Sin quidem non obtemperaverint iis, quae ille [Christus] per nos dixit, cognoscant offensioni et periculo non parvo sese implicaturos esse; nos autem innocentes erimus ab hoc peccato … Gaudium et laetitiam nobis praestabitis, si obedientes facti iis, quae scripsimus per Spiritum Sanctum, resecetis illegitimum zeli vestri studium secundum exhortationem, quam de pace ac concordia fecimus in hac epistula … Et testes erunt inter vos et nos [legati Corinthum missi]. Hoc vero fecimus, ut sciatis omnem curam nostram id et spectasse et spectare, ut vos brevi ad pacem perveniatis."³

S. Clementem vi muneris primatialis agere iam ex eo constat, quod episcopus occidentis negotio corinthiorum se immiscet, cum tamen Ioannes apostolus et metropolita vicinus tunc viveret. Immo Clemens se excusat, quod non prius curam illius ecclesiae egerit; auctoritative seditionem diiudicat et seditiosos poenae adstringit; legatos etiam mittit testes obedientiae et ordinis restabiliti. Corinthii autem et alii orientales non aegre tulerunt iurisdictionem Clementis, sed potius longo tempore epistulam eius in publico conventu legerunt maximisque laudibus eam extulerunt.⁴ Perperam quidam obiecerunt Clementem non propria auctoritate usum esse, sed nomine ecclesiae romanae scripsisse. Auctoritas enim ecclesiae penes episcopum est et nonnisi ab episcopo solo exercetur, uti compertum habemus ex iis, quae de episcopatu diximus.

2. Saeculo secundo orta controversia de tempore celebrandi pascha Victor I (c. 196) scripsit epistulam ad Polycratem, ephesinum episcopum, iubens convocare synodos omnium antistitum Asiae ac vicinarum provinciarum iisque iniungere, ut usum romanum sequerentur, minatus se omnes quartodecimanos "a communionis societate" abscissurum et "ab ecclesiastico foedere" segregaturum. Excommunicationem quidem Victor non tulit, quia episcopi quartodecimani illum rogabant, ut "concordiae atque unanimitati studeret", et praecipue quia Irenaeus cum ceteris quibus praeerat Galliarum episcopis ei dissuadebat "abscidere a corporis unitate tot et tantas ecclesias Dei".

Potestatem primatialem vero, qua Victor mandatum ferebat et excommunicationem minabatur, nemo in dubium vocavit.⁵

3. Saeculo tertio Stephanus papa († 257) primatum exercuit. Praedicans quippe "per successionem cathedram Petri se habere"⁶ pro tota ecclesia decretum dedit, quo baptismum ab haereticis collatum agnoscebat legitimum, et tum asiatis tum africanis sub poena excommunicationis praescripsit, ut a praxi contraria desisterent.⁷ Mandato quidem Stephani neque asiati neque africani steterunt. Sed quamvis eorum duces essent, Firmilianus caesareensis et Cyprianus, duo illa luminaria, ecclesia non hos, sed Stephanum secuta est. Immo ipsi Firmilianus et Cyprianus rationibus subiectivis tantum decreto derogare nitebantur, neutiquam vero fundamentum obiectivum decreti, scil. Stephani in primatu Petri successionem, infirmare audebant.⁸

4. Saeculo quarto Iulius I (341-342) episcopis eusebianis exprobrat, quod se inscio Athanasium, patriarcham alexandrinum, deposuerint et post factum tantum requirant consensum romani pontificis. "An ignoratis", ait, "hanc esse consuetudinem (ἔθος), ut primum nobis scribatur, et hinc quod iustum est decernatur? Sane si quae huiusmodi suspicio in illius urbis [alexandrinae] episcopum cadebat, ad hanc ecclesiam [romanam] scribendum fuit. Nunc autem illi, re nobis non indicata, postea quam quod libuit egere, nos, quibus ea crimina explorata non sunt, sibi demum suffragatores esse volunt. Nequaquam talia sunt Pauli statuta, non haec patres tradiderunt … Nam quae accepimus a beato Petro apostolo, ea vobis significo."⁹ Statuit ergo Iulius causas episcoporum ac ipsorum etiam patriarcharum orientalium Romae esse diiudicandas propter primatum romano pontifici a beato Petro concessum.

5. Paulo post, cum episcopi ariani Athanasium denuo deposuissent atque Constantius imperator papam Liberium († 366) vi et metu adigeret ad consentiendum, Liberius invicte restitit. Rem Ammianus Marcellinus, scriptor gentilis, narrat, eam explicans e primatu romani pontificis: "Hunc [Athanasium] per subscriptionem abiicere sede sacerdotali, paria sentiens ceteris [episcopis arianis] iubente principe [Constantio] Liberius monitus, perseveranter renitebatur: nec visum hominem nec auditum damnare nefas ultimum exclamans, aperte scil. recalcitrans imperatoris arbitrio. Id enim ille [Constantius], Athanasio semper infestus, licet sciret impletum [a synodo ariana] tamen auctoritate quoque, qua potiores aeternae urbis episcopi, firmari desiderio nitebatur ardenti; quo non impetrato Liberius aegre populi metu, qui eius amore flagrabat, cum magna difficultate noctis medio potuit asportari."¹⁰

6. Siricius (385) in epistula ad Himerium, episcopum tarraconensem, primatum iurisdictionis in universam ecclesiam praeclare sibi attribuit verbis: "Consultationi tuae responsum competens non negamus, quia officii nostri consideratione non est nobis dissimulare, non est tacere libertas, quibus maior cunctis christianae religionis zelus incumbit. Portamus onera omnium, qui gravantur; quinimmo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, qui nos in omnibus, ut confidimus, administrationis suae protegit et tuetur heredes … Praefatam regulam [quam statuerat de administrando baptismate] omnes teneant sacerdotes [episcopi], qui nolunt ab apostolicae petrae, super quam Christus universalem construxit ecclesiam, soliditate divelli … Quid ab universis posthac ecclesiis sequendum sit, quid vitandum, generali pronuntiatione decernimus."¹¹ Quot verba, tot vindiciae primatus romani!

7. Innocentius I (417) carthaginensi concilio respondit: "Antiquae traditionis exempla servantes et ecclesiasticae memores disciplinae, vestrae religionis vigorem non minus nunc in consulendo, quam antea cum pronuntiaretis, vera ratione firmastis, qui ad nostrum referendum approbastis esse iudicium: scientes, quid apostolicae sedi, cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus apostolum, debeatur, a quo ipse episcopatus et tota auctoritas nominis huius emersit. Quem sequentes tam mala damnare novimus, quam laudare laudanda. Vel id vero quod patrum instituta sacerdotali officio custodientes non censetis esse calcanda, quod illi non humana, sed divina decrevere sententia, ut quidquid quamvis de disiunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad huius sedis notitiam perveniret, ut tota huius auctoritate iusta quae fuerit pronuntiatio firmaretur, indeque sumerent ceterae ecclesiae quid praecipere, quos abluere, quos veluti coeno inemundabili sordidatos, mundis digna corporibus unda vitaret."¹² Hisce s. Innocentius docet secundum "antiquam traditionem" et "ecclesiasticam disciplinam" divinitus statutam iudicia episcoporum universi orbis auctoritate Sedis apostolicae esse firmanda, atque a Sede apostolica ceteras ecclesias sumere, quid praecipere, quos in paenitentiam et communionem recipere, quos tamquam indignos a communione fidelium reiicere debeant. En primatus iurisdictionis universalis modo concreto descriptus!¹³

8. Zosimus (418) ad episcopos africanos scribit: "Quamvis patrum traditio apostolicae Sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de eius iudicio disceptare nullus auderet, idque per canones semper regulasque servaverit, et currens adhuc suis legibus ecclesiastica disciplina Petri nomini, a quo ipsa quoque descendit, reverentiam quam debet exsolvat … tamen cum tantum nobis esset auctoritatis, ut nullus de nostra possit retractare sententia, nihil egimus, quod non ad vestram notitiam nostris ultro litteris referremus."¹⁴ Sedis apostolicae auctoritas, utpote a Petro descendens, tanta est, ut nullus de romani pontificis iudicio disceptare audeat vel de eius sententia retractare possit.

9. Bonifatius I (422) universos Thessaliae episcopos sic affatur: "Institutio universalis nascentis ecclesiae de beati Petri sumpsit honore principium, in quo regimen eius et summa consistit. Ex eius enim ecclesiastica disciplina per omnes ecclesias religionis iam crescente cultura fonte manavit … Hanc [romanam ecclesiam] ergo ecclesiis toto orbe diffusis velut caput suorum certum est esse membrorum, a qua se quisquis abscidit, fit christianae religionis extorris, cum in eadem non coeperit esse compage … Ideo tenet sedes apostolica principatum, ut querelas omnium licentes acceptet … Ordinationi nostrae pareat, quisquis se episcopum recognoscit."¹⁵ Bonifatius ergo romanam ecclesiam simpliciter vocat ecclesiam beati Petri, caput omnium ecclesiarum, instructam principatu summo, quo omnium fidelium querelas diiudicat et cui omnes episcopi parere debent.

10. Caelestinus I (422-432) in litteris ad episcopos viennensis et narbonensis provinciae fatetur se "in speculis a Deo constitutum" esse, ut "quae coercenda sunt, resecet, et quae observanda sunt, sanciat" et curam suam ad totum orbem christianum extendat;¹⁶ Nestorium constantinopolitanum patriarcham excommunicari iubet "nostra, immo Christi nostri divina sententia",¹⁷ legatis suis ad concilium ephesinum missis iniungit, ut "ad disceptationem si fuerit ventum, vos de eorum [patrum concilii oecumenici] sententiis iudicare debeatis, non vero subire certamen".¹⁸ Papa ergo vi constitutionis divinae iurisdictionem suam ad totam ecclesiam extendit, etiam ad patriarchas orientales, immo ad episcopatum in concilio oecumenico adunatum.

11. Leo M. (440-461) instat se plenitudinem primatus petrini hereditasse: "In persona humilitatis meae ille [Petrus] intelligatur, ille honoretur, in quo et omnium pastorum sollicitudo cum commendatarum sibi ovium custodia perseverat, et cuius dignitas etiam in indigno herede non deficit."¹⁹ De episcoporum hierarchia scribit: "Magna ordinatione provisum est, ne omnes [episcopi] sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli, quorum inter fratres haberetur prima sententia; et rursus quidam in maioribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret."²⁰ Concilii chalcedonensis oecumenici canonem 28, quo patriarchae constantinopolitano primus locus post romanum pontificem concedebatur, Leo reiicit verbis: "In irritum mittimus et per auctoritatem beati Petri apostoli generali prorsus definitione cassamus."²¹ Sedes romana, sedes Petri permanet, curam primatialem Petri perpetuat, omnibus fidelibus, omnibus pastoribus, universali ecclesiae praeest in tantum, ut nullus patriarcha papae quocumque modo possit comparari et ut papae liceat concilii vel oecumenici definitiones cassare.

Hisce finem argumenti facimus. Nam e medio saeculo quinto romanos pontifices plenitudinem primatus sibi attribuisse neque adversarii diffitentur. Illos autem iam saeculis primis iura primatialia sibi adscripsisse ex testimoniis hucusque prolatis abunde constat. Granum potestatis primatialis per Christum Petro concreditum, a successoribus Petri sollicite custoditum et rigatum est, ita ut iam primaeva aetate christiana excreverit in arborem magnam, sub cuius ramis universalis ecclesia habitavit.