Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

¹

In ipso magisterii ecclesiastici exercitio duo spectari possunt: obiectum, circa quod exercetur, et actus, per quos exercetur magisterium ecclesiasticum. De his duobus ergo agendum.

Obiectum magisterii ecclesiastici obvie sumptum patet. Etenim Christus ecclesiam docendi potestate instruxit quoad totam religionem christianam. Ergo de omnibus veritatibus, quae ad religionem christianam pertinent, ecclesia docens authentice statuere valet. Quaeritur autem, num ecclesia docens omnes istas veritates non tantum authentice, sed etiam infallibiliter definire valeat, vel quodnam sit obiectum magisterii infallibilis.

Concilium vaticanum generatim statuit magisterium ecclesiasticum infallibile esse "in definienda doctrina de fide vel moribus".¹ Quid veniat sub rebus fidei et morum, quatenus constituunt obiectum magisterii infallibilis, distinctius edicitur in schemate constitutionis vaticanae, in quo legimus: "Obiectum igitur infallibilitatis tantum patere docemus, quantum fidei patet depositum et eius custodiendi officium postulat; adeoque praerogativam infallibilitatis, qua Christi ecclesia pollet, ambitu suo complecti tum universum Dei verbum revelatum, tum id omne, quod licet in se revelatum non sit, est tamen eiusmodi, sine quo illud tuto conservari, certo ac definitive ad credendum proponi et explicari, aut contra errores hominum ac falsi nominis scientiae oppositiones valide asseri defendique non possit."² Quae, licet definiri propter dissolutionem concilii non potuerint, tamen clare manifestant ecclesiam duplex obiectum infallibilitatis distinguere: obiectum directum seu primarium et obiectum indirectum seu secundarium. Illud amplectitur universum Dei verbum revelatum sive depositum fidei apostolicum; istud amplectitur id omne, sine quo verbum Dei revelatum sive depositum fidei apostolicum conservari, explicari et defendi non possit. De utroque obiecto speciatim dicendum est.

Infallibilitas ecclesiae directe et primario amplectitur universum verbum Dei revelatum sive solum et totum depositum fidei apostolicum.

Revelationem christianam numquam locum cessuram esse alii oeconomiae revelatae patet ex iis, quae de perpetuitate revelationis messianae et de indefectibilitate ecclesiae diximus.¹ Sicuti autem non potest abrogari revelatio in Vetere Testamento incoepta et in Novo perfecta, ita neque obiective augeri potest, sed manet prorsus occlusa ex morte ultimi apostoli. Quod quidem clare eloquuntur et sacra Scriptura et Traditio patristica.

1. Sacra Scriptura. Evangelium, quod praedicare iubet Christus omnibus temporibus et creaturis, constringitur iis, quae ipse apostolis revelavit visibiliter docens et invisibiliter mittens Spiritum Sanctum: "Euntes... docete omnes gentes... docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis ... Adhuc multa habeo vobis dicere: sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem."² Sola ergo veritas, quam apostoli a Christo et Spiritu Sancto acceperunt, est veritas christiana omnibus gentibus et temporibus praedicanda. Praeter hanc veritatem "non est aliud evangelium", uti scribit s. Paulus.³ Unde et omnes fideles dicuntur "superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu",⁴ i. e. fundamentum doctrinale ecclesiae est revelatio Veteris Testamenti per prophetas et revelatio Novi Testamenti consummata per apostolos, cuius principium et finis est Christus Iesus. Quapropter successores apostolorum ubique exhibentur ut testes et doctores eorum tantummodo, quae acceperant ab apostolis. Monentur depositum fidei apostolicum inviolabiliter servare: "Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide ... Bonum depositum custodi per Spiritum Sanctum."⁵⁶ Vetantur qualemcumque doctrinam novam accipere, etiamsi nomine revelationis supernaturalis veniat: "Sed licet nos aut angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit."⁷ Praeter depositum apostolicum igitur ecclesia non habet aliam revelationem fidelibus tradendam.

2. Traditio patristica. Praeclare iam Tertullianus: "Nobis curiositate opus non est post Christum Iesum; nec inquisitione post evangelium. Cum credimus, nihil desideramus ultra credere. Hoc enim prius credimus, non esse quod ultra credere debeamus ... Hanc tibi fossam [terminum] determinavit ipse [Christus], qui te non vult aliud credere, quam quod instituit, ideoque nec quaerere."⁸ Augustinus: "Quod nos admonet [Cyprianus], ut ad fontem recurramus, id est, ad apostolicam traditionem, et inde canalem in nostra tempora dirigamus, optimum est et sine dubitatione faciendum."⁹ Hieronymus: "Exceptis apostolis, quodcumque aliud postea dicetur, abscindatur, non habeat auctoritatem."¹⁰ Vincentius lirinensis: "Vocum novitates [postapostolicas] recipere atque sectari numquam catholicorum, semper vero haereticorum fuit ... Cunctis satis evidenter perspicueque monstratur, hoc apud omnes fere haereses quasi sollemne esse ac legitimum, ut semper profanis novitatibus gaudeant, antiquitatis scita fastidiant, et per oppositiones falsi nominis scientiae a fide naufragent. Contra vero catholicorum hoc vere proprium, deposita sanctorum patrum et commissa servare, damnare profanas novitates, et sicut dixit apostolus, 'si quis annuntiaverit praeterquam quod acceptum est, anathema sit'."¹¹

Unde patet revelationes, quae post apostolos factae sunt, fiunt vel fient, non pertinere ad depositum fidei, quod ecclesiae custodiendum, explicandum et proponendum commissum est. Numquam ergo de talibus revelationibus privatis infallibile iudicium ecclesia ferre potest vel ferre intendit.¹² Revelationis publicae (i. e. omnibus hominibus destinatae) depositum morte ultimi apostoli consignatum est ita, ut nullum exinde incrementum in se patiatur. Quare merito damnata est haec sententia modernistarum: "Revelatio obiectum fidei catholicae constituens, non fuit cum apostolis completa."¹³

Sicuti autem infallibilitas ecclesiastica complectitur solum depositum apostolicum, ita complectitur:

Nam luce clariora sunt verba, quibus Christus magisterio ecclesiae pollicetur perennem suam assistentiam, ut doceat universum mundum omnibus diebus omnia, quaecumque mandavit ipse,¹ necnon Spiritum Sanctum, qui inducat ecclesiam in omnem veritatem,² utique revelatam. Quaecumque ergo formaliter revelata sunt, obiectum infallibilitatis sunt, sive ea in deposito continentur explicite sive implicite.

1. Explicite revelata sunt ea, quae non solum quoad conceptum, sed quoad proprium terminum in deposito prostant, uti e. g.: "In principio creavit Deus caelum et terram;"³ "Et Verbum caro factum est."⁴ Quae, cum tanta perspicuitate revelata sint, in ecclesia numquam ignorari potuerunt ac proinde a primis iam saeculis fidelibus proponi debuerunt praedicatione explicita, constanti et universali. De istis profecto maxime valet notus ille canon Vincentii lirinensis: "In ipsa catholica ecclesia magnopere curandum est, ut id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est."⁵

2. Implicite revelata sunt ea, quae non quidem proprio termino, sed tamen quoad conceptum vel sensum in deposito prostant, v. g. in Christo esse duas voluntates; Spiritum Sanctum procedere a Patre Filioque. Quae, cum ad pleniorem profundioremque intelligentiam revelationis faciant, in ecclesia primitiva non statim intellecta et praedicata, sed implicita tantum fide credita fuerunt. Decursu vero saeculorum, proficiente scientia theologica, obortis controversiis atque Spiritu Sancto ecclesiam dirigente, implicite revelata et credita per magisterium infallibile pedetentim explicari et demum definitive proponi potuerunt et poterunt.⁶

Exinde claret depositum fidei, quamvis nullum incrementum in se patiatur, pati tamen profectum quoad nos. De qua re egregie disserit Vincentius lirinensis: "Sed forsitan dicit aliquis: Nullusne ergo in ecclesia profectus habebitur religionis? Habeatur plane et maximus. Nam quis ille est tam invidus hominibus, tam exosus Deo, qui istud prohibere conetur? Sed ita tamen, ut vere profectus sit ille fidei, non permutatio. Siquidem ad profectum pertinet, ut in semetipsum unaquaeque res amplificetur: ad permutationem vero, ut aliquid ex alio in aliud transvertatur. Crescat igitur oportet et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus intelligentia, scientia, sapientia, sed in suo dumtaxat genere, in eodem scil. dogmate ... Imitetur animarum religio rationem corporum, quae licet annorum processu numeros suos evolvant et explicent, eadem tamen quae erant permanent."⁷ Ergo veritates revelatae atque magisterio infallibili ecclesiae concreditae non sunt instar lapidum, sed instar seminum, quorum vires virtutesque innatae in dies explicari et fructus proponi debent. Quomodocumque autem explicantur et proponuntur, idem manet depositum apostolicum fideliter custodiendum et infallibiliter declarandum per ecclesiam.

Corollarium. Ex dictis sequitur in oeconomia christiana locum non esse historiae revelationis. Historia revelationis obtinuit usque ad finem aevi apostolici, cum per totum Vetus Testamentum a prima revelationis inchoatione usque ad Christum et apostolos continuo novae revelationes antiquis accederent; exinde autem non amplius obtinet, cum depositum revelationis morte ultimi apostoli obiective occlusum maneat. Cum tamen nihilominus depositum apostolicum decursu temporis magis magisque explicari et proponi possit et debeat, in oeconomia christiana etiam habetur historia dogmatum, i. e. historia explicationis et propositionis veritatum revelatarum. Dogmata vero ipsa, i. e. veritates semel definitive ab ecclesia propositae, progressum historicum sive "evolutionem", quam vocant, excludunt aeque ac revelatio ipsa. Unde concilium vaticanum: "Neque enim fidei doctrina, quam Deus revelavit, velut philosophicum inventum proposita est humanis ingeniis perficienda, sed tamquam divinum depositum Christi sponsae tradita, fideliter custodienda et infallibiliter declaranda. Hinc sacrorum quoque dogmatum is sensus perpetuo est retinendus, quem semel declaravit sancta mater ecclesia, nec umquam ab eo sensu altioris intelligentiae specie et nomine recedendum ... Si quis dixerit fieri posse, ut dogmatibus ab ecclesia propositis, aliquando secundum progressum scientiae sensus tribuendus sit alius ab eo, quem intellexit et intelligit ecclesia: A. S."⁸ Item Pius X reiecit modernistarum "commentum evolutionis dogmatum, ab uno sensu in alium sensum transeuntium, diversum ab eo, quem prius habuit. ecclesia".⁹

Infallibilitas ecclesiae indirecte et secundario amplectitur etiam veritates, quae, licet revelatae non sint, cum revelatis tamen necessario connectuntur ita, ut sine ipsis depositum custodiri nequeat. Etenim finis infallibilitatis est custodia depositi revelat. Atqui patet hunc finem non posse attingi, nisi ecclesia sit infallibilis, quod ad veritates cum revelatis necessario connexis attinet. Ergo etiam has veritates infallibilitas comprehendit.

Quod egregie confirmat persuasio practica ecclesiae, quae, uti statim videbimus, saepe iudicia peremptoria tulit de veritatibus cum deposito revelato connexis. Atqui ita agendo ecclesia infallibilitatem exercite extendit ad huiusmodi veritates. Ergo generatim constat infallibilitas ecclesiae quoad obiectum indirectum.

Iam speciatim ostenditur per materias praecipuas, quae ad hoc obiectum spectant, nimirum: conclusiones theologicae; quaestiones quaedam naturales; facta dogmatica; disciplina generalis; approbatio ordinum religiosorum; canonizatio sanctorum.

1. Explicatio. Conclusiones theologicae sensu latissimo sunt propositiones, quae per discursum rationis inferuntur ex praemissis revelatis. Sunt autem triplicis generis: a) Conclusiones, quae per discursum rationis qualemcumque inferuntur ex duabus praemissis revelatis, v. g. Christus adorandus est; atqui Christus in eucharistia realiter praesens est; ergo eucharistia adoranda est. Tales propositiones proprie sive formaliter revelatae sunt, uti patet.

b) Conclusiones, quae per discursum mere explicativum inferuntur ex duabus praemissis, quarum altera revelata, altera naturaliter certa est, v. g. Christus est homo; atqui omnis homo habet animam rationalem; ergo Christus habet animam rationalem. Liquet hanc conclusionem in sola praemissa revelata ut partem in toto contineri, ideoque discursum rationis nullum novum motivum assensus praebere. Unde etiam tales propositiones proprie seu formaliter revelatae sunt.

c) Conclusiones, quae per discursum rationis deductivum sive rigorosum inferuntur ex una praemissa revelata et ex altera naturaliter certa, v. g. Filius est Verbum Dei; atqui Verbum Dei procedit ex intellectu Dei; ergo Filius procedit ex intellectu Dei. Haec conclusio in utraque praemissa continetur; et quia conclusio sequitur partem peiorem, ipsa haberi nequit ceu veritas proprie sive formaliter revelata, sed summum potest vocari virtualiter revelata propter nexum intimum cum revelatione. Hae propositiones stricte vocantur conclusiones theologicae, de quibus nobis est sermo.

2. Probatio. Ecclesiam in statuendis et diiudicandis conclusionibus theologicis infallibilem esse probatur ex fine infallibilitatis et ex praxi ecclesiae.

a) Ex fine infallibilitatis. Ecclesia depositum revelatum inviolabiliter custodire non potest, nisi sit infallibilis in statuendis et diiudicandis conclusionibus theologicis. Nam inter principia revelata et conclusiones theologicas ab eis deductas talis nexus logicus exsistit, ut ex falsitate conclusionum necessario sequeretur falsitas principiorum. Ergo ecclesia infallibilis est quoad conclusiones theologicas.

b) Ex praxi ecclesiae. Ecclesia conclusiones theologicas crebro peremptorie statuit vel diiudicavit. Sic concilium constantiense contra Wiclef et Hus; Pius V contra Baium; Pius VI contra pistorienses et iansenistas; Pius IX contra errores modernos; Pius X contra modernistas profligaverunt propositiones, inter quas haud paucae conclusiones theologicae reperiuntur. Atqui hac agendi ratione ecclesia infallibilitatem actu exercito sibi vindicavit. Ergo infallibilis habenda est in his rebus. Argumentum confirmatur ex agendi ratione fidelium, qui istis ecclesiae sententiis obedientiam et assensum absolutum numquam non praebuerunt.

Conclusionibus theologicis affines sunt:

1. Explicatio. Quaestiones scientiarum profanarum per se quidem magisterio ecclesiae non subiacent, cum pertineant ad ordinem naturalem. Per accidens tamen quaestiones quaedam naturales constituunt obiectum magisterii infallibilis sive directum sive indirectum.

a) In plerisque nempe scientiis profanis ac potissimum in philosophia inveniuntur doctrinae aliquae naturales, quae insimul sunt veritates supernaturaliter revelatae, e. g. exsistentia Dei, attributa Dei, immortalitas animae, creatio mundi, libertas hominis. Istiusmodi doctrinae sunt obiectum directum infallibilitatis, uti patet. Unde concilium vaticanum: "Si quis dixerit disciplinas humanas ea cum libertate tractandas esse, ut earum assertiones, etsi doctrinae revelatae adversentur, tamquam verae retineri, neque ab ecclesia proscribi possint: anathema sit."¹ De istis ergo veritatibus resp. erroribus non loquimur.

b) Sed sunt insuper doctrinae naturales, quae, quamvis non sint insimul revelatae, tamen intime connectuntur cum veritatibus revelatis, et quidem vel ut necessaria praesupposita vel ut necessaria consectaria principiorum revelatorum. Istas doctrinas dicimus pertinere ad obiectum indirectum infallibilitatis.

2. Probatio. a) Ex fine infallibilitatis. Depositum fidei destrui posset, si ecclesia infallibilis non esset in diiudicandis doctrinis ordinis naturalis, quae ipsas res revelatas afficiunt. Si enim e. g. philosophus affirmaret hominem aptum esse ad investigandum omne verum: consequenter negatur dogma de mysteriis stricte dictis. Vel si falsas notiones substantiae cum Spinoza fingis, vel falsas notiones essentiae, personae, suppositi, iam non potes rectum conceptum Dei, Sanctissimae Trinitatis, unionis hypostaticae Verbi defendere. Ergo nisi ecclesia infallibiliter iudicare posset de veritate aut falsitate talium doctrinarum naturalium, actum esset de deposito fidei custodiendo et integre tradendo.

b) Ex praxi ecclesiae. Ecclesia saepe damnavit theses philosophicas, quae, quamvis non directe opponantur veritatibus revelatis, tamen indirecte cum eis non possunt conciliari. Exempla praebent errores Ekardi, Nicolai de Ultricuria, Georgii Hermes, Antonii Guenther, Iacobi Frohschammer, indifferentismi, traditionalismi, ontologismi² multique alii tum priorum tum nostrorum temporum per ecclesiam damnati. Decretis autem suis contra hos errores latis ecclesia absolutam obedientiam intellectualem postulavit. Generatim concilium vaticanum statuit: "Ecclesia, quae una cum apostolico munere docendi mandatum accepit fidei depositum custodiendi, ius etiam et officium divinitus habet falsi nominis scientiam proscribendi ... Quapropter omnes christiani fideles huiusmodi opiniones, quae fidei doctrinae contrariae esse cognoscuntur, maxime si ab ecclesia reprobatae fuerint, non solum prohibentur tamquam legitimas scientiae conclusiones defendere, sed pro erroribus potius, qui fallacem veritatis speciem prae se ferant, habere tenentur omnino."³ Pius X demum errorem hunc modernistarum profligavit: "Cum in deposito fidei veritates tantum revelatae contineantur, nullo sub respectu ad ecclesiam pertinet iudicium ferre de assertionibus disciplinarum humanarum."⁴

Conclusionibus theologicis aequiparanda fere sunt etiam:

1. Explicatio. a) Factum dogmaticum sensu latiore intelligitur factum, quod quidem non est revelatum, sed cum revelatione indissolubiliter cohaeret, v. g. quod concilium vaticanum fuerit oecumenicum vel Pius IX legitimus Petri successor. Equidem neutrum horum factorum revelatum dici potest, se utrumque cum revelatione nexu indissolubili connectitur. Si enim alterutrum factum negaretur, constitutiones dogmaticae eiusdem concilii vel papae illico corruerent (quoad nos). Itaque factum dogmaticum est plus quam factum mere historicum, licet ecclesiasticum, quod dogma non afficit; minus tamen est facto revelato credendoque fide divina, v. g. lapsus protoparentum, conversio Pauli. Itaque factum dogmaticum est medium inter factum revelatum et factum pure historicum, quemadmodum conclusio theologica media est inter doctrinam revelatam et doctrinam mere naturalem.

b) Sensu strictiore vero e tempore iansenismi factum dogmaticum intelligitur factum, quod doctrina quaedam orthodoxa vel heterodoxa in libro quodam contineatur. Ianseniani siquidem profitebantur ecclesiae infallibilitatem in quaestione iuris, num scil. talis doctrina in se spectata cum dogmate conveniat necne; negabant autem ecclesiae infallibilitatem in quaestione facti, num scil. talis doctrina heterodoxa tali libro revera insit, a. v. num verba alicuius libri habeant talem sensum obiective haereticum.¹ Id quidem directe non est obiectum definitionis ecclesiasticae: agitur enim de facto mere humano et quidem stabiliendo mediis prorsus humanis, regulis scil. criticis et grammaticis. Sed tamen asserimus indirecte talia facta dogmatica sive textus dogmaticos subesse infallibili ecclesiae iudicio, quatenus nempe intime connexa sint cum obiecto directo infallibilitatis ecclesiasticae.

2. Probatio. Ecclesiam in diiudicandis factis dogmaticis infallibilem esse probatur ex fine infallibilitatis et ex praxi ecclesiae.

a) Ex fine infallibilitatis. Ecclesia suo munere infallibiliter fidem docendi et defendendi efficaciter fungi nequit, si quilibet auctor potest impune contrarias doctrinas spargere eo, quod auctoritas ecclesiastica non recte intellexerit sensum libri sui.

Atqui hoc contingeret, si ecclesia infallibilis non esset in iudicandis factis sive textibus dogmaticis. Quotiescumque enim ecclesia damnaret librum vel scriptum quoddam, auctor causari posset ecclesiam non intellexisse sensum libri damnati. Itaque inutilis foret infallibilitas in quaestione iuris, nisi ecclesia etiam infallibilis esset in quaestione facti, utrum scil. haec vel illa verba ab auctore adhibita catholicam doctrinam exprimant necne. Admissa infallibilitate in abstracta quaestione iuris, negata vero infallibilitate in concreta quaestione facti, haeresum omnium pateret licentia.

b) Ex ecclesiae praxi, qua generatim decursu temporis multi libri eorumque textus vel approbati vel damnati sunt modo definitivo. Sic concilium nicaenum I damnavit librum Arii "Thalia" inscriptum;² concilium ephesinum scripta Cyrilli approbavit, Nestorii damnavit;³ concilium constantinopolitanum II tria capitula, i. e. scripta Theodori, Theodoreti et Ibae damnavit;⁴ concilium constantiense praescripsit, ut libri et documenta Ioannis Wiclef, Ioannis Hus et Hieronymi de Praga condemnata haberentur a quolibet catholico;⁵ Leo X errores ex operibus Lutheri decerptos damnavit;⁶ Pius V propositiones Baii,⁷ Pius VI decreta synodi pistoriensis⁸ reprobavit. Atque ita ex omni fere aetate prostant sententiae definitivae, quibus ecclesia de sensu obiectivo librorum quorundam iudicavit.

Speciatim tamen in causa iansenismi ecclesia infallibilitatem suam asseruit quoad textus dogmaticos. Etenim Innocentius X (1653) quinque propositiones e libro Iansenii, qui inscribitur "Augustinus" damnavit.⁹ Hanc damnationem ut effugerent ianseniani contenderunt ecclesiam in quaestione iuris infallibilem quidem esse, non vero in quaestione facti, ac propterea dixerunt eas quinque propositiones abstracte sumptas merito damnatas esse, at operi Iansenii non inesse in concreto, vel saltem sensum damnatum non esse sensum a Iansenio intentum.¹⁰ At Alexander VII (1656 et 1664) statuit "quinque illas propositiones ex libro praememorati Cornelii Iansenii . . . excerptas ac in sensu ab eodem Cornelio intento damnatas fuisse declaramus et definimus".¹¹

Cumque ianseniani praetenderent se utique vi harum constitutionum apostolicarum obligatos esse ad "obsequium silentiosum", non vero ad internum assensum, Clemens XI (1705) declaravit "Obedientiae, quae praeinsertis apostolicis constitutionibus debetur, obsequioso illo silentio nequaquam satisfieri; sed damnatum in quinque praefatis propositionibus Iansenii libri sensum, quem illarum verba prae se ferunt, ut praefertur, ab omnibus Christi fidelibus ut haereticum, non ore solum, sed et corde reiici ac damnari debere."¹² Ex quo liquet ecclesiam in causa ianseniana definitivam sententiam tulisse. Ergo infallibilitatem suam extendit ad facta dogmatica.

Scholion. Non omnis prohibitio librorum ab ecclesia statuta habenda est tamquam iudicium infallibile de eorum heterodoxia. Plerumque enim ecclesia solum libri usum prohibere intendit, ne quid inde detrimenti capiant fideles. Ita generatim sentiendum est de libris indice prohibitis. Aliquoties autem huiusmodi iudicium ecclesiasticum de libro aliquo latum tamquam infallibilis sententia est habendum, quando nimirum condiciones ad infallibile ecclesiae decretum alias requisitae adsunt, uti e. g. in damnatione Wiclefii, Ioannis Hus, Iansenii, Baii, aliorum.

1. Explicatio. a) Nomine disciplinae generalis veniunt leges ecclesiasticae proprie dictae, i. e. conditae ab ipsa ecclesia et pro universa ecclesia. Ab ipsa ecclesia. Unde agitur de legibus humanis, non de legibus divinis. Etenim leges divinitus revelatae pertinent ad obiectum directum infallibilitatis. Pro universa ecclesia, non pro regione quadam singulari tantum. Scimus etenim magisterium ecclesiae infallibile non esse, nisi totam ecclesiam Christi doceat.

b) Leges autem ecclesiasticae non sunt infallibiles in se, sed quia connectuntur cum fide et moribus. Non sunt infallibiles in se, quia non sunt revelatae. Unde non contendimus has leges semper esse omnium ordinationum prudentissimas vel omnibus temporibus aptissimas, cum superioribus ecclesiasticis nusquam promissa sit summa prudentia, cumque pontifices et concilia leges dent, abrogent et mutent "pro consideratione aetatum vel temporum seu gravium necessitatum".¹ Sunt tamen infallibiles propter nexum cum fide et moribus eo sensu, ut nihil umquam contineant vel praecipiant, quod fidei et bonis moribus contrarium sit.

2. Probatio. a) Ex fine infallibilitatis. Si ecclesia statueret legem disciplinarem fidei vel bonis moribus oppositam, eo ipso omnes fideles practice in errorem induceret. Atqui error practicus errorem theoreticum vel supponit vel includit vel inducit. Ergo ecclesia errans in ferendis legibus disciplinaribus, eo ipso erraret in rebus fidei et morum, id quod fini infallibilitatis aperte opponitur.

b) Ex praxi ecclesiae. Ipsi iam apostoli in prima lege ecclesiastica ferenda provocant ad assistentem Spiritum Sanctum: "Visum est enim Spiritui Sancto et nobis nihil ultra imponere vobis oneris, quam haec necessaria."² Concilium constantiense de consuetudine recipiendi eucharistiam sub una tantum specie contra husitas ait: "Dicere, quod hanc consuetudinem aut legem observare sit sacrilegum aut illicitum, censeri debet erroneum, et pertinaciter asserentes oppositum praemissorum tamquam haeretici arcendi sunt et graviter puniendi."³ Concilium tridentinum de ritibus sacramentorum et ceremoniis missae definit: "S. q. d. receptos et approbatos ecclesiae catholicae ritus, in sollemni sacramentorum administratione adhiberi consuetos, aut contemni aut sine peccato a ministris pro libito omitti aut in novos alios per quemcumque ecclesiarum pastorem mutari posse, A. S."

S. q. d. ceremonias, vestes et externa signa, quibus in missarum celebratione ecclesia catholica utitur, irritabula impietatis esse magis quam officia pietatis. A. S."⁴ Denique generatim Pius VI opinionem pistoriensium proscripsit, "quasi ecclesia, quae Spiritu Dei regitur, disciplinam constituere posset non solum inutilem et onerosiorem quam libertas christiana patiatur, sed et periculosam, noxiam, inducentem in superstitionem et materialismum: — falsa, temeraria, scandalosa, perniciosa, piarum aurium offensiva, ecclesiae ac Spiritui Dei, quo ipsa regitur, iniuriosa, ad minus erronea".⁵

Scholion. Infallibilitatem ecclesiae in rebus disciplinaribus, quae ad cultum divinum pertinent, illud effert enuntiatum: "Lex orandi est lex credendi." Vis est: formulas precatorias in publica liturgia universalis ecclesiae adhibitas non continere errorem contra fidem et bonos mores. Perperam autem inde concluderetur omnes lectiones breviarii historicae veritati, omnesque homilias sanae exegesi congruere. Nam ecclesia de factis mere humanis secundi nocturni infallibiliter iudicare non potest, de locis s. Scripturae tertii nocturni infallibiliter iudicare non vult. Unde emendationes breviarii difficultatem dogmaticam non parant. Immo multi episcopi concilii vatic. postularunt opportunam breviarii revisionem in iis, "quae cum historia certa et sana s. Scripturae exegesi non omnino convenire videntur".⁶ Donec haec revisio iamiam incoepta felicem exitum nacta sit, lectiones et homilias mendosas leviter tractare nefas esset.⁷

Ad disciplinam generalem refertur:

1. Explicatio. a) Ordo religiosus est societas ab ecclesia approbata, "in qua sodales, secundum proprias ipsius societatis leges, vota (sollemnia) nuncupant, atque ita ad evangelicam perfectionem tendunt".¹ Essentia status religiosi, quae omnibus ordinibus communis est, in tribus votis sollemnibus paupertatis, castitatis et obedientiae consistit; diversae autem leges (regulae, constitutiones, statuta) sunt quasi differentia specifica, qua ordo ab ordine differt.

b) Approbatio non versatur circa honestatem trium votorum, cum haec ab ipso Domino commendentur (consilia evangelica); sed circa honestatem regulae, secundum quam singuli ordines vota observant et ad perfectionem incumbunt. In omni autem approbatione duo iudicia distinguenda sunt: doctrinale et prudentiale. Illud attingit conformitatem regulae specialis cum doctrina fidei et morum; hoc attinet opportunitatem regulae propositae et ordinis respectivi. Ecclesiam infallibilem esse affirmamus non in iudicio prudentiali, sed in iudicio doctrinali ferendo. Insuper:

c) Forma duplex approbationis secernenda est, nempe: approbatio simplex et sollemnis. Per illam ecclesia solum declarat tale institutum esse laudabile et fideles tuto illud ingredi posse; haec autem est definitiva summi pontificis sententia, qua institutum quoddam fit formaliter et definitive ordo proprie dictus. In hac sola sollemni approbatione ecclesiam infallibilem esse dicimus.

2. Probatio. a) Ex fine infallibilitatis. Ordinem religiosum sollemniter approbans summus pontifex hunc vivendi modum toti ecclesiae peremptorie declarat esse bonis moribus atque ipsi evangelicae perfectioni congruentem. Atqui si in hoc iudicio ferendo erraret summus pontifex, erraret profecto in rebus morum. Ergo in approbandis ordinibus religiosis infallibilis est.

b) Ex praxi ecclesiae. Summi pontifices approbando ordines religiosos verbis tam gravibus utuntur, ut clare indicent se sententiam definitivam proindeque infallibilem ferre. Formula approbationum communis haec est: "Nulli ergo hominum liceat hanc paginam nostrae approbationis infringere vel ei ausu temerario contraire; si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei ac beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum." Aliquoties insuper poena excommunicationis infligitur approbationem impugnantibus, e. g. in bulla Gregorii XIII "Ascendente Domino", qua confirmatur institutum societatis Iesu. Hae formulae et poenae supponunt aperte summos pontifices approbantes ordines religiosos immunes esse ab errore.

1. Explicatio. a) Canonizatio¹ est definitiva sententia summi pontificis, qua aliquis Beatus ut caeles credendus et colendus toti ecclesiae praecipitur. Dicitur: definitiva sententia, i. e. ultima et peremptoria, quae neque abrogari neque revideri poterit; summi pontificis, quia "causae beatificationis servorum Dei et canonizationis Beatorum unius Sanctae Sedis iudicio reservantur";² qua aliquis Beatus, quia "nemo potest alicuius canonizationem petere . . . nisi prius constiterit Servum Dei, de quo agitur, inter Beatos vel formaliter vel aequipollenter relatum esse",³ ut caeles credendus et colendus, quia canonizatio includit tum iudicium speculativum Beatum gloria caelitum frui, tum praeceptum practicum Beatum in terris esse colendum; toti ecclesiae praecipitur eo sensu, ut omnes fideles canonizatum indubitanter ut caelitem et publico culto dignum habere obligentur. Igitur canonizatio differt a beatificatione, quae est sententia praevia summi pontificis, qua cultus alicuius Servi Dei permittitur tantum vel saltem non universaliter praescribitur.⁴

b) Infallibilitatem non extendimus ad beatificationem. Beatificatio tanta quidem diligentia peragitur, ut moralem certitudinem quam maximam sibi conciliet. Attamen cum beatificationis sententia non sit definitiva sive irrevocabilis, neque infallibilis est.⁵ Neque infallibilitatem gignit insertio sanctorum in Breviario romano. Priusquam romani pontifices sibi reservarunt canonizationis ius, multi Servi Dei in singularibus ecclesiis primo colebantur, postea paulatim ab universa ecclesia ut colendi assumebantur, non contradicentibus vel etiam approbantibus summis pontificibus. Attamen talis approbatio est iudicium permissivum tantum, non vero definitivum et peremptorium summi pontificis. Unde fieri potest, ut in corpore Breviarii romani inveniatur defunctus aliquis non sanctus.⁶ Multo minus infallibilitatem parat inscriptio sanctorum in Martyrologio. Haec inscriptio est quidem effectus, qui semper sequitur canonizationem; attamen canonizationem non necessario supponit nec demonstrat, cum in Martyrologio multa nomina legantur eorum, qui numquam canonizati vel beatificati sunt, cumque Martyrologium cursu temporis varias correctiones subierit.⁷ Igitur ecclesiam infallibilem dicimus in sola canonizatione proprie dicta.

2. Probatio. a) Ex fine infallibilitatis. Per canonizationem defunctus colendus et imitandus omnibus fidelibus stricte praecipitur proindeque regula morum statuitur pro tota ecclesia. Atqui si ecclesia in canonizatione erraret, membrum diaboli colendum et imitandum praecipere proindeque falsam regulam morum toti ecclesiae praescribere posset. Ne igitur tantus error in ecclesia sit, Deus singillatim providere credendus est, ne ecclesia in Sanctorum canonizatione erret.

Perperam obiiciunt: 1° pravam actionem, qualis est cultus et imitatio membri diaboli, ad quam ecclesia in canonizatione errans induceret, non formalem, sed materialem tantum fore. Concedo praemissam, sed nego conclusionem, scil. ecclesiam talem errorem materialem tenendum universis fidelibus praecipere posse. Error enim materialis est error in se pravus; atqui si ecclesia definitivo iudicio suo errorem in se pravum sanciret, actum per se esset de ipsius infallibilitate in rebus moralibus. Hoc quidem a fortiore patet ex eo, quod ecclesia canonizando non solum practice iudicet colendum et imitandum esse canonizatum, sed "profiteatur tamquam speculative verum Sanctum ipsum esse in aeterna gloria".⁸

2° ecclesiam in canonizatione Sanctorum niti testimoniis mere humanis, quibus virtutem heroicam et miracula canonizandi discat et probet; sed testimonia humana non praebere infallibilem certitudinem. Hoc quidem verum est, sed non probat ecclesiam in canonizatione errare posse. Nam ratio infallibilitatis non sunt virtus heroica et miracula testimoniis humanis evicta, sed assistentia Spiritus Sancti prohibentis, ne ecclesia in ipso iudicio definitivo de sanctitate Beati erret.

b) Ex persuasione ecclesiae. Summi pontifices suam in canonizandis sanctis infallibilitatem enuntiant tum implicite tum explicite.

Implicite quidem, dum in actu canonizationis et in bullis canonizationis talibus utuntur formulis, quibus decreta infallibilia fulgere solent. Formula communis haec est: "Auctoritate D. N. Iesu Christi, beatorum apostolorum Petri et Pauli ac nostra matura deliberatione praehabita et divina ope saepius implorata ... Beatum N. sanctum esse decernimus et definimus ac sanctorum catalogo adscribimus, statuentes ab ecclesia universali illius memoriam quolibet anno die eius natali ... pia devotione recoli debere ... Nulli ergo liceat paginam hanc nostrae definitionis ... infringere. Si quis autem temerario ausu contraire praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei ac ss. apostolorum Petri et Pauli se noverit incursurum."⁹ His verbis summi pontifices pro summa sua auctoritate universam ecclesiam ad assensum obligant. Ergo omnia praestant, quae pertinent ad decreta infallibilia. Immo:

Explicite etiam asserunt se in canonizatione Sanctorum infallibilitate gaudere. E. g. Sixtus IV in bulla, qua canonizavit beatum Bonaventuram: "Confidentes igitur, quod in hac canonizatione non permittat nos Deus errare ... b. Bonaventuram sanctum esse ... fideliter firmiterque teneri debere decernimus." Item Sixtus V in canonizatione beati Didaci provocat ad "infallibilem assistentiam" Spiritus Sancti, atque generaliter declarat: "Romanum pontificem ... in Sanctorum canonizatione errare et falli non posse. Idque non modo pie, sed necessario et certissima fide credendum" affirmat.¹⁰ Haec verba, quamvis non constituant definitionem ex cathedra, tamen manifestant pontifices firmissime persuasos esse de ecclesiae infallibilitate in canonizatione sanctorum.¹¹

Unde opinionem contrariam Benedictus XIV sic profligat: "Si non haereticum, temerarium tamen, scandalum toti ecclesiae afferentem, in Sanctos iniuriosum, faventem haereticis negantibus auctoritatem ecclesiae in canonizatione Sanctorum, sapientem haeresim, utpote viam sternentem infidelibus ad irridendum fideles, assertorem erroneae propositionis et gravissimis poenis obnoxium dicemus eum, qui auderet asserere pontificem in hac aut illa canonizatione errasse, huncque aut illum Sanctum ab eo canonizatum non esse cultu duliae colendum".¹²

Itaque infallibilitatis obiectum directum constituunt omnes veritates revelatae sive depositum apostolicum; obiectum vero indirectum omnes doctrinae cum deposito revelato necessario connexae. Attamen aliter atque aliter infallibilitas haec duo obiecta amplectitur. Nam:

1. Veritates revelatae sub infallibilitate cadunt ratione sui; doctrinae connexae vero, quae revelatae non sunt, sed ad custodiam depositi revelati faciunt, infallibilitati ecclesiasticae subiacent non ratione sui, sed ratione depositi revelati, quocum cohaerent.

2. Veritates revelatae, quae ab ecclesia definiuntur, credendae sunt fide catholica, qua "ea omnia credenda sunt, quae in verbo Dei scripto vel tradito continentur, et ab ecclesia ... tamquam divinitus revelata credenda proponuntur".¹³ Veritates connexae autem cum revelatione, si ab ecclesia definiuntur, credendae sunt fide ecclesiastica, qua tenemus ea omnia, quae ab infallibili auctoritate ecclesiae tenenda proponuntur, quamvis in verbo Dei revelato non contineantur.

3. Veritates revelatas constituere obiectum infallibilis magisterii est dogma fidei ab ecclesia sat superque propositum, quod proinde absque haeresi negari nequit. Contra infallibilitas ecclesiae quoad doctrinas connexas cum revelatione, quamvis sit res certissima, tamen nondum est dogma definitive propositum, cuius negatio haeresim proprie dictam constitueret.¹⁴