Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Primatum romanum a tota ecclesia primis iam saeculis agnitum esse demonstrant:¹

1. Consultationes universi orbis apud sedem apostolicam. Undique viri eximii Romam vel accesserunt vel scripserunt, ut papam in variis negotiis ecclesiasticis consulerent et ipsius sententiam expeterent. Ita iam saeculo secundo e remotis orientis plagis Romam venerunt s. Polycarpus,² Hegesippus,³ Irenaeus⁴ et Abercius,⁵ episcopus hierapolitanus, ad varia negotia ecclesiastica tractanda. Eodem tempore (a. 177) martyres lugdunenses legatione et litteris ad papam Eleutherum conveniunt pro pace ecclesiarum Asiae erroribus Montani turbatarum.⁶ Saeculo tertio Dionysius alexandrinus Xysto II († 258) scribit: "Profecto opus habeo, frater, consilio tuo et sententiam tuam expeto, ne forte ipse halluciner, tali ad me negotio delato."⁷ Deinceps plurimi fideles, episcopi, ecclesiae particulares, synodi romano pontifici res difficillimas solvendas submittunt, uti patet ex epistulis, quae hodieque manent.⁸ Revera s. Hieronymus memorat se, cum in chartis ecclesiasticis Damasum romanae urbis episcopum iuvaret, respondisse "et orientis occidentisque synodicis consultationibus".⁹ Immo concilium sardicense (a. 343-344) ad Iulium papam scribit: "Hoc enim optimum et valde congruentissimum esse videbitur, si ad caput, i. e. Petri apostoli sedem, de singulis quibusque provinciis Domini referant sacerdotes [episcopi]."¹⁰ Ratio horum alia non est, nisi quia romanus pontifex spectato primatu omnium ecclesiarum curam habet, uti expresse notat s. Caelestinus papa ad episcopos illyricos (c. a. 425): "Inter ceteras curas et diversa negotia, quae ad nos ex cunctis veniunt semper ecclesiis, propensiorem nos etiam vestri sollicitudinem gerere... poteritis advertere ... Nos praecipue circa omnes cura constringimur, quibus necessitatem de omnibus tractandi Christus in s. Petro apostolo, cum illi claves aperiendi claudendique daret, indulsit."¹¹
2. Confirmatio, destitutio et restitutio episcoporum per sedem apostolicam. Romanos pontifices antiquitus iam habuisse ius confirmandi episcopos, etiam orientales, e multis documentis priorum saeculorum patet. Immo constat neque ipsorum patriarcharum orientis electionem validam fuisse absque consensu romani pontificis. Ita e. g. Nectario ad sedem constantinopolitanam evecto imperator Theodosius a. 382 confirmationem efflagitavit a Damaso papa, existimans electionem firmitatem non habere, nisi confirmaretur a papa.¹² Cum Anatolius patriarcha sedem constantinopolitanam primam esse propugnaret post sedem romanam, Leo I (440—461) ad imperatorem Marcianum scripsit: "Satis sit praedicto, quod ... mei favoris assensu episcopatum tantae urbis obtinuit."¹³ Epiphanium patriarcham constantinopolitanum, qui non expetierat electionis suae confirmationem, Hormisdas papa (514—523) vituperat: "Mirati admodum sumus morem pristinum fuisse neglectum ... Decuerat siquidem, frater carissime, te legatos ad apostolicam sedem inter ipsa tui pontificatus initia destinasse, ut ... vetustae consuetudinis formam recte compleres."¹⁴ Similiter romanis pontificibus ius competebat episcopos destituendi. E. g. Agapetus I papa (535—536) Anthimum constantinopolitanum patriarcham e sede sua depulit imperatrice Augusta frustra obnitente.¹⁵ Damasus I (366—384) Timotheum alexandrinum, Petrum antiochenum aliosque plures episcopos deiecit "sola sedis apostolicae auctoritate".¹⁶ Romanis pontificibus demum tribuebatur ius restituendi episcopos per nefas sedibus suis spoliatos. Ita Iulius I (337-352) Athanasium alexandrinum, Marcellum ancyranum et Asclepam gazensem, ab arianis pulsos, "ex romanae ecclesiae praerogativa ... remisit, singulis sedem suam restituens, simulque perstringens illos, qui supradictos episcopos temere deposuissent"¹⁷ Liberius papa (352-366) Eustathium sebastenum a synodo melitina remotum datis epistulis "restituebat", uti scribit s. Basilius.¹⁸ Theodoretus, licet a synodo ephesina depositus, a concilio oecumenico chalcedonensi iterum admissus est, "quia restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo"¹⁹ (440-461). Itaque romani pontifices, ecclesia non contradicente, immo approbante episcopos quoscumque et vel ipsos patriarchas orientales confirmarunt, deposuerunt, restituerunt potestate evidenter primatiali. Nec obstat, quod aliquoties episcopi quidam romano pontifici vel restiterint vel aegre obediverint. Nam rebelles in societate ecclesiastica non minus quam in republica civili inveniri possunt. Sicut autem renitentia quorundam procerum non evertit iura monarchica regis, ita renitentia quorundam episcoporum non obscurat iura primatialia romani pontificis.
3. Appellationes occidentis et orientis ad sedem apostolicam. A primis saeculis christianis rei, per episcopos vel synodos proprias iudicati, ad romanum pontificem appellarunt tamquam supremum totius ecclesiae iudicem. Saeculo secundo Romam appellarunt Marcion, presbyter ponticus, propter luxuriam a patre simulque episcopo suo ex ecclesia pulsus,²⁰ et Montanus, a duabus synodis orientalibus iamiam damnatus.²¹ Saeculo tertio Romam appellarunt Privatus, episcopus lambesitanus, propter haeresim aliaque crimina damnatus ab episcopis Numidiae,²² et Fortunatus pseudoepiscopus, a s. Cypriano in synodo carthaginiensi (a. 251-252) excommunicatus.²³ Saeculo quarto Caecilianus, episcopus carthaginiensis, quem donatistae invalide ordinatum iudicaverant, a Melchiade papa peremptorie absolutus est;²⁴ item s. Athanasius, ab arianis damnatus, causam suam dixit et obtinuit apud Iulium I.²⁵ Eodem fere tempore concilium sardicense (343-344) diserte affirmavit episcopis ius competere, quo contra iudicia synodorum provincialium valeant appellare ad summum tribunal romani pontificis.²⁶ Quo quidem iure secundum s. Augustini testimonium episcopi plures iam a remotissimis temporibus usi erant antea,²⁷ necnon plurimi ubique terrarum usi sunt postea testibus innumeris documentis historicis.²⁸ Agnito autem iure appellandi ad romanum pontificem, ecclesia agnovit romani pontificis primatum. Nam "summum imperium penes eum esse constat, ad cuius tribunal provocatur".²⁹
4. Communio omnium ecclesiarum et fidelium cum sede apostolica. Non solum romani pontifices,³⁰ sed et sancti patres, haeretici, imperatores hanc communionem omnino necessariam ducunt. Patres, uti iam ex antea dictis constat, quavis occasione extollunt communionem cum ecclesia romana. Irenaeus docet: "Ad hanc ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est convenire omnem ecclesiam."³¹ Optatus milevitanus contra donatistas concludit: "Probatum est nos esse in ecclesia catholica ... et per cathedram Petri, quae nostra est, per ipsam et ceteras dotes apud nos esse."³² Ambrosius scribit criterium verae fidei in eo esse, ut quis conveniat "cum episcopis catholicis, hoc est, cum romana ecclesia".³³ Ex ecclesia romana, ait, "in omnes [ecclesias] venerandae communionis iura dimanant",³⁴ i. e. per romanam ecclesiam omnes ecclesiae inter se communicant, quia omnes cum romana communionem servant. Hieronymus schismate meletiano vexatus ad Damasum papam confugit: "Ego nullum primum nisi Christum sequens, Beatitudini tuae, i. e. cathedrae Petri, communione consocior ... Quicumque tecum non colligit, spargit."³⁵ Quam verum hoc sit, ipsi haeretici fatentur, qui nec mendaciis nec fraudibus nec apertae vi pepercerunt, ut communionem cum romana sede vel retinerent vel amissam recuperarent. Ut de marcionitis, montanistis, donatistis, apollinaristis, priscillianistis, pelagianis, nestorianis, eutychianis aliisque sileamus, satis erit in mentem revocare, quot studiis et fallaciis ariani et semiariani tentaverunt obtinere communionem cum papa Liberio.³⁶ Atque vel imperatores legislatione civili testantur, quam necessaria ducta sit in tota ecclesia communio cum romano pontifice. Anno 272 cum Paulus samosatenus, a duabus synodis iam damnatus, domum episcopalem excedere recusaret, imperator gentilis Aurelianus domum illam tradi praecepit iis, "quibus italici christianae religionis antistites et romanus pontifex" communionis litteras darent.³⁷ Gratianus, imperator catholicus, generatim sanxit, ut sacrae aedes iis episcopis traderentur, "qui Damasi [papae] communionem amplecterentur".³⁸ Theodosius M. edixit: "Cunctos populos, quos clementiae nostrae regit temperamentum, in tali volumus religione versari, quam divinum Petrum apostolum tradidisse romanis religio usque ad nunc ab ipso insinuata declarat, quamque pontificem Damasum sequi claret.³⁹

Ex his omnibus patet romanum pontificem esse ecclesiae Christi centrum, caput, primatem, quocum omnes communicare, cui omnes uniri et subesse debent, ut participes fiant et maneant coetus religiosi a Christo instituti.

5. Custodia fidei per sedem apostolicam. Pontifici romano infallibilitatem semper attributam esse ostendemus in tractatu de magisterio ecclesiastico. Hoc loco breviter tantum probamus ipsi nullo non tempore concreditam fuisse custodiam fidei in universa ecclesia. Quod quidem maxime elucet ex purgatione reorum apud sedem apostolicam. Rei quilibet, quorum fides in suspicionem adducebatur, purgari studiose nitebantur apud sedem apostolicam.

Ita Origenes, cuius scripta erroris accusabantur, "ad Fabianum romanae urbis episcopum († 250)... de recta fidei suae ratione epistulas" mittens⁴⁰ "paenitentiam agit, cur talia scripserit."⁴¹

Paucis post annis Dionysius, praeclarus ille patriarcha alexandrinus, haeresis accusatus est apud romanum pontificem. A quo admonitus Dionysius statim satisfacere brevibus litteris studuit, dein "quam primum sui purgandi causa libros edidit, quos inscripsit Elenchus et Apologia".⁴²

Item Marcellus ancyranus (a. 342) orthodoxiae suae rationem reddens ad Iulium papam scripsit: "Cum nonnulli ex iis qui, quod non recte crederent, antea condemnati sunt, quique a me in nicaena synodo convicti sunt, contra me ad pietatem tuam scribere non dubitaverint, me nec recte neque secundum ecclesiae doctrinam sentire crimen suum in me nitentes transferre, propterea necessario mihi Romam veniendum et te commonendum putavi, quo eos, qui contra me scripserunt, accerseres."⁴³

Similiter postmodum permulti, in quos haeresis suspicio ceciderat, Romae se purgarunt vel purgare nisi sunt, uti Valens et Ursacius (a. 349), Vitalis antiochenus (a. 378), Rufinus aquileiensis (a. 400), Victricius rotomagensis (ante a. 404), Bachiarius monachus (saec. V), alii. Immo quidam pontificias litteras finxerunt, ut ab episcopis vel synodis provincialibus, a quibus damnati fuerant, absolverentur.⁴⁴

6. Ratio conciliorum ad sedem apostolicam ea semper fuit, ut et explicite et implicite primatum romani pontificis proclament. Priora concilia oecumenica (nam de posterioribus quaestio non est) explicite primatum iurisdictionis romanum enuntiant. In concilio ephesino (431) approbantibus omnibus patribus⁴⁵ legatus papae dixit: "Nulli dubium, immo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput, fideique columna et ecclesiae catholicae fundamentum, a D. N. Iesu Christo, salvatore humani generis ac redemptore, claves regni accepit, solvendique ac ligandi peccata potestas ipsi data est; qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit et iudicium exercet. Huius itaque secundum ordinem successor et locum tenens sanctus beatissimusque papa noster Caelestinus episcopus..."⁴⁶

In concilio chalcedonensi (a. 451) legatus Leonis I, plaudentibus sescentis patribus,⁴⁷ ab exordio dixit: "Beatissimi atque apostolici viri papae urbis Romae, qui est caput omnium ecclesiarum, praecepta habemus prae manibus, in quibus censuit interloquendum, ut Dioscorus [patriarcha alexandr.] non sedeat in concilio... Synodum [enim, famosum scil. illud "latrocinium"] ausus est facere sine auctoritate sedis apostolicae, quod numquam factum est nec fieri licuit."⁴⁸

Ad finem autem episcopi concilii Leoni I scribunt: "Vocis beati Petri omnibus constitutus interpres ... tu quidem sicut membris caput praeeras in his [legatis], qui tuas vices gerebant ... Rogamus igitur et tuis decretis nostrum honora iudicium; et sicut nos capiti in bonis adiecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis, quod decet, adimpleat ... Omnem vobis gestorum vim insinuavimus ad comprobationem nostrae sinceritatis et ad eorum, quae a nobis gesta sunt, firmitatem et consonantiam."⁴⁹

Romanus pontifex ergo declaratur primas omnium ecclesiarum atque vel ipsorum conciliorum generalium, sine quo nullum concilium licet convocare, qui conciliis coactis Petri instar praeest, a cuius assensu et approbatione tota firmitas decretorum conciliarium pendet.

Quam verum hoc sit, fata canonis 28 eiusdem concilii chalcedonensis ostendunt. Canone hoc patres chalcedonenses, contradicentibus legatis Leonis I, sedi constantinopolitanae primum honoris locum post romanam sedem attribuerant. Ob solum autem romanorum legatorum dissensum⁵⁰ deficientemque Leonis I confirmationem⁵¹ canon dictus invalidus putatus est, ita ut nec apud ipsos graecos in canonum collectiones reciperetur.⁵²

Attamen idem canon continet primos orientalium conatus extollendi privilegia "novae Romae" caesareae contra sedem apostolicam. Inde paulatim semen discordiae excrevit in segetem perniciosam schismatis graeci.

Nihilominus graeci in tribus conciliis oecumenicis immediate sequentibus et schisma praecedentibus, nempe in constantinopolitano III (680), nicaeno II (787) et constantinopolitano IV (869) continuo proclamant primatum sedis romanae.⁵³ Immo post schisma in duobus conciliis lugdunensi II (1274) et florentino (1439) graeci romanae ecclesiae denuo uniti primatum apostolicae sedis sollemniter professi sunt. Quod quidem in concilio florentino fecerunt his verbis: "Diffinimus sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem in universum orbem tenere primatum, et ipsum pontificem romanum successorem esse beati Petri principis apostolorum et verum Christi vicarium, totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum patrem ac doctorem existere; et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse, quemadmodum etiam in gestis oecumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur."⁵⁴

Haec definitio primatum iurisdictionis romani pontificis tanta claritate enuntiat, ut concilium vaticanum illam ad verbum transsumpserit.⁵⁵

Itaque tantum abest, ut definitio vaticana quid novi statuat, ut repetat fidem, quam concilia omnium saeculorum statuerant.