Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Indoles supernaturalis ecclesiae iam constat ex iis, quae de ipsius ortu et fine adhuc disputavimus. Etenim societas ea indole sua supernaturalis est, cuius non solum origo, verum etiam finis proindeque media sunt supernaturalia. Atqui, ex dictis, ecclesiae Christi tum origo tum finis supernaturales sunt: origo, quia Christus, Filius Dei, eam instituit; finis, quia eam instituit ad conservandam et dispensandam religionem supernaturalem et ad operandam supernaturalem salutem hominum. Praecipue vero indoles supernaturalis ecclesiae elucet ex eiusdem relatione essentiali ad Christum. Ecclesia nempe est corpus Christi mysticum, cuius scil. caput Christus, cuius autem membra sunt christifideles. Ista thesis principalis iamiam est probanda, ut postea inde deducantur consectaria specialia. Et quidem abundantiores et diligentiores erimus in tractanda hac ecclesiae indole supernaturali, quippe quae maximi sit momenti non solum pro apologetica, sed pro universa theologia totaque vita christiana.

Ecclesia non dicitur neque corpus Christi physicum neque morale, sed mysticum. Non dicitur corpus Christi physicum; etenim corpus Christi physicum in sinu Virginis Mariae formatum, in cruce passum et e sepulcro redivivum, carne et ossibus constat, sicut aliorum hominum corpora. Ecclesia tamen neque dicitur corpus Christi mere morale, quia Christus caput ecclesiae est non eo tantum sensu, quo praesides aliarum societatum sunt caput corporis moralis. Potius Christus modo mysteriis pleno eamdem vim organico-supernaturalem exercet in ecclesiam ac caput humanum naturale in organismum humanum. Unde ecclesia est corpus Christi mysticum, cuius caput Christus, cuiusque membra sunt christifideles. Thesis constat:

1. Ex Scriptura sacra. Transeundo ea verba, quibus tum Christus tum apostoli de ecclesia loquentes implicite semper fere edicunt thesim nostram, notamus doctrinam explicitam sancti Pauli sic enuntiatam:

1 Cor 6, 13. 15. 17: "Corpus ... Domino et Dominus corpori ... Nescitis, quoniam corpora vestra membra sunt Christi? ... Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est." A. V.: Corpus nostrum capiti Christo, caput vero Christus corpori nostro. Non ergo anima nostra tantum, sed etiam corpora nostra Christo inseruntur ut membra. Si autem Christo capiti tamquam membra ipsius adhaeremus, unius quoque spiritus sive vitae sumus cum Christo.

1 Cor 12, 12-14. 20. 27: "Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus [scil. mysticus]. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive iudaei sive gentiles, sive servi sive liberi: et omnes in uno Spiritu potati sumus. Nam et corpus non est unum membrum, sed multa ... Multa quidem membra, unum autem corpus ... Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro." A. V.: Sicut corpus humanum, ita et Christus, i. e. Christus mysticus sive ecclesia. Multa membra unum corpus humanum constituunt, quia eodem spiritu informantur. Ita etiam christifideles singuli singula membra sunt Christi, simul autem sumpti efficiunt unum corpus Christi, quia eodem Spiritu Sancto imbuuntur.¹

Eph 4, 11-13, 15-16: "Et ipse [Christus] dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ... in aedificationem corporis Christi: donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi ... Crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus: ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in caritate." Hoc est: Christus officia et munera varia instituit, ut ecclesia, quae est corpus Christi, aedificetur et viro perfecto Christo magis magisque similis fiat. Crescamus ergo ad exemplar capitis et vi coniunctionis cum capite Christo, qui totum corpus coniungit et colligit, quique mediantibus quasi articulis sive canalibus subministrat ("per omnem iuncturam subministrationis") vim singulis membris convenientem ("secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri"), ita quidem, ut totum corpus Domini caritate augeatur.

Col 1, 18. 24: "Et ipse est caput corporis ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis: ut sit in omnibus primatum tenens ... Qui nunc gaudeo in passionibus pro vobis, et adimpleo ea, quae desunt passionum Christi, in carne mea pro corpore eius, quod est ecclesia."

2. Ex sanctis patribus innumera testimonia afferri possent, e quibus haec pauca seligimus (alia adiecturi in consectariis): S. Ignatius: "Per crucem Christus in passione sua invitat vos, qui estis membra eius. Non potest ergo caput seorsum nasci sine membris, unionem promittente Deo, qui ipse est unio."² S. Irenaeus ecclesiam appellat "magnum et gloriosum corpus Christi"³ S. Gregorius naz.: "Omnes enim corpus unum in Christo sumus, singuli autem Christi, atque alii aliorum membra. Alii enim dominantur et praesunt: alii parent et reguntur. Et quamvis non eadem sit utrorumque actio, siquidem imperare, et imperio regi, non est idem, fiunt tamen utraque unum in unum Christum, ab eodem Spiritu constructa et compacta."⁴ S. Augustinus: "Totus Christus caput et corpus. Caput ille salvator corporis, qui iam ascendit in caelum; corpus autem ecclesia, quae laborat in terra. Hoc autem corpus nisi connexione caritatis adhaereret capiti suo, ut unus feret ex capite et corpore, non de caelo quendam persecutorem corripiens diceret: 'Saule, Saule, quid me persequeris' (Act 9, 4) ... Quid membra mea? caput pro membris clamabat, et membra in se caput transfigurabat,"⁵ S. Gregorius M.: "Unum quippe corpus est tota sancta universalis ecclesia, sub Christo Iesu, suo videlicet capite, constituta."⁶ S. Io. Chrysostomus: "Per multa exempla nos unit. Animadverte autem: Ipse est caput, nos autem corpus; inter caput et corpus non potest ullum esse interstitium; ipse est fundamentum, nos aedificium; ipse vitis, nos palmites; ipse sponsus, nos sponsa; ipse pastor, nos oves; ipse via, nos qui ingredimur; rursus nos templum, ipse inhabitator; ipse primogenitus, nos fratres; ipse heres, nos coheredes; ipse vita, nos viventes; ipse resurrectio, nos resurgentes; ipse lux, nos illuminati. Haec omnia unitatem manifestant, nec sinunt aliquid vacuum esse intermedium, ne minimum quidem."⁷

1. Christus ecclesiae praeest et providet. Prima etenim capitis praerogativa et proprietas est, ut omnibus membris totique corpori praesit et prosit, dum quasi ex arce prospiciens per sensus, oculos et aures ipsamque imaginationem, mala a corpore prohibet, necnon bona eidem providet. Sic et Christus, caput ecclesiae: "Quomodo ergo anima totum corpus nostrum animat et vivificat, sed in capite et videndo sentit et audiendo et gustando et tangendo, in ceteris autem membris tangendo tantum; et ideo capiti cuncta subiecta sunt ad operandum, illud autem supra collocatum est ad consulendum, quia ipsius animae, quae consulit corpori, quodammodo personam sustinet caput, ibi enim omnes sensus apparent: sic universo populo sanctorum tamquam uni corpori caput est mediator Dei et hominum homo Christus Iesus."¹ Et quidem per singula et usque ad minima Christus omnium nostrum curam gerit: "Caput autem nostrum ad dexteram Patris interpellat pro nobis; alia membra recipit, alia flagellat, alia mundat, alia consolatur, alia creat, alia vocat, alia revocat, alia corrigit, alia redintegrat."² Hinc:

2. Christus ecclesiae vitam et motum tribuit spiritualem. Ex capite, quod quasi sedes et centrum est omnium virium vitalium, virtus omnis in corpus diffunditur, ita ut ex capite membra habeant non tantum quo nutriantur, conserventur, crescant et agant, sed etiam quo inter se ad unum corpus constituendum compingantur et uniantur. Idem valet de capite ecclesiae, Christo ipso testante: "Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat me, et ipse vivet propter me."³ Hunc influxum in totam ecclesiam omnesque fideles praeclare illustrat parabola vitis, quae palmitibus omnem vitam virtutemque et fecunditatem communicat.⁴ Quo sensu etiam apostolus Ioannes: "Et de plenitudine eius omnes nos accepimus, et gratiam pro gratia."⁵ Similiter Paulus: "Veritatem autem facientes crescamus in illum per omnia, qui est caput Christus: ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit."⁶ "Ex quo [capite Christo] totum corpus per nexus et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei."⁷ Unde recte Origenes: "Dicimus ex divinis Scripturis totam ecclesiam esse Christi corpus a Dei Filio animatum, membra autem illius corporis, ut totius, eos esse omnes, qui credunt; quoniam sicut anima vitam et motum impertit corpori, quod a seipso natura sua moveri vitaliter non potest: ita Verbum corpus totum seu ecclesiam ad ea, quae opus sunt, movens et agens, etiam singula membra eorum, qui ad ecclesiam pertinent, movet, ita ut nihil sine Verbo faciant."⁸ Inde:

3. Christus per ecclesiam quodammodo perficitur et completur. Caput naturale ad perfectionem et complementum sui toto indiget corpore singulisque et omnibus membris, ut deserviant diversis operationibus animae et exsecutioni mandent ea, quae a capite imperantur. Ita etiam de Christo et de ecclesia docente apostolo: "Et ipsum dedit caput supra omnem ecclesiam, quae est corpus ipsius et plenitudo (τὸ πλήρωμα) eius, qui omnia in omnibus adimpletur."⁹ Quod eximie sic exponit s. Hieronymus: "Sicut ... adimpletur imperator, si quotidie eius augeatur exercitus, et fiant novae provinciae, et populorum multitudo succrescat: ita et Dominus noster Iesus Christus in eo, quod sibi credunt omnia et per dies singulos ad fidem veniunt, ipse adimpletur in omnibus: sic tamen, ut omnia adimpleatur in omnibus, id est, ut qui in eum credunt, cunctis virtutibus pleni sint, et iuxta evangelium faciant eum proficere aetate, sapientia et gratia; non solum apud Deum, sed et apud homines.¹⁰

4. Christus ecclesiam ardentissimo amore sibi desponsat et diligit. Capitis est membra corporis eodem amore, quo semetipsum diligit, diligere et amplecti. Hoc amore Christum ecclesiam prosequi ex eo patet, quod ipse sponsum se vocat, cui Pater caelestis nuptias fecit, ecclesiam sibi desponsando.¹¹

Quare Ioannes evangelista ecclesiam celebrat "sponsam, uxorem Agni"¹² Enucleatius s. Paulus: "Vir caput est mulieris, sicut Christus caput est ecclesiae: ipse salvator corporis eius ... Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta et immaculata... Nemo enim umquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus ecclesiam; quia membra sumus corporis eius, de carne eius et de ossibus eius."¹³ Itaque:

5. Christus cum ecclesia unam personam constituit. Sicut sponsus et sponsa sunt "duo in carne una",¹⁴ et sicut caput et membra in unum subiectum physicum coalescunt, ita Christus et ecclesia unum subiectum iuris efficiunt. Hoc expresse affirmat Paulus apostolus: "Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus"¹⁵ mysticus = ecclesia. Ad quod optime s. Io. Chrysostomus: "Cum oportuisset dicere, ita et ecclesia, hoc enim consequens erat: hoc quidem non dixit, sed illius loco Christum ponit in altum extollens orationem, et auditorem magis pudore afficiens. Hoc autem vult significare: ita et Christi corpus, quod est ecclesia. Sicut enim et corpus et caput unus sunt homo, ita et ecclesiam et Christum unum esse dixit. Ideo Christum pro ecclesia posuit, corpus eius sic vocans."¹⁶ Eandem unitatem Christi et ecclesiae etiam alii patres multoties praedicant, v. g. s. Augustinus: "Unus homo caput et corpus, unus homo Christus et ecclesia, vir perfectus."¹⁷ "Fit ergo tamquam ex duobus una persona, ex capite et corpore, ex sponso et sponsa."¹⁸ "Ipsi christiani cum capite suo, quod ascendit in caelum, unus est Christus: non ille unus et nos multi, sed et nos multi in illo uno unum. Unus ergo homo Christus et corpus."¹⁹ Et s. Gregorius M.: "Christus ergo cum tota sua ecclesia, sive quae adhuc versatur in terris, sive quae cum eo iam regnat in caelis, una persona est."²⁰