Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

¹

Tribunal authenticum illud vocatur, quod a legitima potestate (v. g. a rege), ut huius (v. g. regis) auctoritate fungatur, institutum est et cui proinde cives sese subiicere tenentur. Cum autem in qualibet societate bene ordinata pro causis profanis tribunalia authentica habeantur, a priore iam suspicari licet Christum etiam in ecclesia sua constituisse magisterium authenticum, quod revelationem fidelibus proponat et cui fideles acquiescere obligentur. Ut tamen in re tam gravi tuti et certi procedamus, de magisterio ecclesiae authentico agemus primo negative ostendendo falsitatem principii protestantici, quo magisterium istud negatur, secundo positive probando veritatem principii catholici, quo magisterium dictum affirmatur.

Ex dictis principium omnibus protestantium sectis commune tenet veritatem revelatam, nulla auctoritate ecclesiae mediante, spiritu privato sive subiectivo singulorum discendam esse e sacra Scriptura. Ita Lutherus: „Officium (christianorum) est iudicare et decernere de dogmatibus ... Quisque pro se salutis rationem habens, certus sit, quid credat et sequatur, ac iudex liberrimus sit omnium, qui docent eum, intus a Deo solo doctus ... Ideo officium istud iudicandi ... non modo recuperare nobis licet, sed nisi recuperaverimus, Christum fratrem abnegabimus."¹ Similibus sententiis idem principium protestantes omnes enuntiant.²

Sed licet re omnes conveniant, alio tamen modo praedictum principium definiunt protestantes antiquiores, alio recentiores. Illi pseudomysticismo sive falso supernaturalismo fidentes praetendunt inspirationem privatam, qua Deus singulos lectores Scripturae dirigat; isti rationalismo faventes iactant inquisitionem privatam, qua singuli lectores Scripturae seipsos dirigant. Utraque forma principii protestantici refutanda est.

Reformatores, ut singulis facultatem vindicarent iudicandi de fide, docuerunt inspirationem privatam sive illuminationem subiectivam a Spiritu Sancto concedi singulis Scripturam legentibus. Dicebant enim verbum Dei obiective inspiratum virtute sua insita, quae est virtus Spiritus Sancti, singulos legentes subiective ita illuminare, ut genuinum sensum necessario intelligant.¹

Atque ita singuli fideles constituuntur iudices omnium dogmatum et omnium doctorum, cum ipsi immediate Deum habeant interpretem ac doctorem secundum illud Lutheri: „Quisque iudex liberrimus sit omnium, qui docent eum, intus a Deo solo doctus."²

Verumtamen haec inspiratio privata refellitur tum Scriptura sacra tum historia protestantica.

1. Scriptura sacra. Nihil protestantes sollemnius habent sententia: nihil credendum esse, nisi e Scriptura probetur. Et necessario quidem, cum Scriptura ipsis sit unicus fons fidei revelatae, uti communiter affirmant, e. g. in „Formula concordiae" (1577): „Sacras litteras solas unicam et certissimam illam regulam esse credimus, ad quam omnia dogmata exigere, et secundum quam de omnibus tum doctrinis tum doctoribus iudicare oporteat."³ Iam vero inspiratio privata nullo testimonio Scripturae probari valet, quamvis protestantes ad eam fulciendam corradant multos textus Veteris et Novi Testamenti.⁴

E Vetere Testamento adducunt vaticinia Isaiae:⁵ „Ponam ... universos filios tuos doctos a Domino"; Ieremiae:⁶ „Et non docebit ultra vir proximum suum ... dicens cognosce Dominum; omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus"; Ioelis:⁷ „Et erit post haec: effundam Spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae." At istis prophetiis tantum promittitur tempore messiano hominibus perfectam Dei revelationem datum iri, immo effuso Spiritu Sancto collatum iri etiam charismata. De inspiratione vero privata, quatenus exclusa auctoritate ecclesiae singulis fidelibus Scripturam explanet, nulla fit mentio.

E Novo Testamento obiiciunt verba Pauli: „Animalis autem homo non percipit ea, quae sunt Spiritus Dei ... spiritualis autem iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur",⁸ necnon Ioannis: „Vos unctionem habetis a Sancto, et nostis omnia ... Non necesse habetis, ut aliquis doceat vos".⁹ His similibusque verbis apostoli, quin de inspiratione subiectiva legentibus Scripturas concessa loquantur, fideles monent, ne doctoribus privatis aurem praebeant, sed fidem ope magisterii apostolici acceptam illibate servent. Unde reiecta norma privata, sive scripta sive orali, regulam proximam fidei statuunt unum ecclesiae magisterium.

2. Historia protestantica ad oculos demonstrat privatam illam inspirationem Spiritus Sancti inaniter propugnari, cum protestantismus dissensionibus et contradictionibus scateat. Viri „inspirati" vix ecclesiam catholicam eiuraverunt, secum ipsis litigarunt atque diversis temporibus diversa et opposita de una eademque re docuerunt. V. g. Lutherus nec Zwinglio nec Calvino nec sibi ipsi constans fuit. In gravissimis doctrinae capitibus confusio vere babylonica mox invaluit; e. g. de peccato originali sexdecim, de iustificatione viginti, de verbis eucharisticis „Hoc est corpus meum" ducentae sententiae prolatae sunt. Nulla absurditas tam impia quam immanis, quae vi ementitae illius inspirationis privatae non fuerit evoluta ex Scriptura. Scripturam arbitrio singulorum relictam theologus protestanticus Samuel Werenfels († 1740) recte describit versibus:

„Hic liber est, in quo quaerit sua dogmata quisque, Invenit et pariter dogmata quisque sua."¹⁰

Atque sic paulatim ortae sunt innumerabiles fere sectae, quae, dum suas ipsarum doctrinas continuo variabant,¹¹ aliarum sententias acerrime oppugnabant, igni ferroque Angliam, Belgium, Germaniam, Scotiam devastantes.

Nisi ergo Spiritum Sanctum auctorem harum absurditatum vocare velis, concedendum est protestantes in explicandis Scripturis ductos non esse inspiratione privata, sed privata libidine.

Revera protestantes recentiores pseudomysticam illam inspirationem respuentes, censent ingenium proprium naturale plane sufficere, ut ratio cuiusvis privata inquisitionem in textum biblicum instituendo ad genuinam intelligentiam revelationis perveniat. Loco itaque inspirationis privatae introducunt inquisitionem scientificam mere subiectivam. Iam si isti protestantes principio suo tantum affirmarent inquisitionem privatam seu studium scientificum bibliorum omnibus licitum esse, nihil nisi verum dicerent. Errant autem, quatenus contendunt credendum esse id omne et id solum, quod inquisitione privata singuli quique e bibliis eruunt. Inquisitio privata hoc sensu accepta refellitur tum ratione humana tum historia protestantica.

1. Ratio humana nullo labore perspicit inquisitionem privatam Scripturae non esse regulam fidei omnibus hominibus aptam et sufficientem. Perperam enim protestantes docent Scripturam se ipsam omnibus exponere vel saltem ab omnibus certo et expedite exponi atque intelligi posse.¹ Revera nihil difficilius intellectu bibliis, si sola inquisitione privata intelligi debeant. Codices bibliorum originales interierunt; linguae hebraica et graeca, quibus libri sacri primitus conscripti sunt, a plerisque ignorantur; versiones antiquae et vernaculae imperfectae sunt; canon Scripturae sacrae longo tantum studio eruitur; multi textus in se sunt obscuri:² innumerae quaestiones historicae, archaeologicae, philologicae solvendae sunt, ut libri sacri plane valeant intelligi.

Unde rudes impares sunt inquisitioni privatae Scripturae. Neque potest eis commendari scientia doctorum, uti inferunt adversarii. Etenim homines inculti capere nequeunt demonstrationes critico-scientificas eruditorum. Insuper eruditi fidem neque merentur neque sibi conciliare valent. Nam et ipsi in pessima ea condicione inveniuntur, ut de nulla veritate Scripturae consentiant, nullam certo revelatam esse credant. Unde tam rudibus quam cultis protestantibus recolendum est illud Domini: „Caecus autem, si caeco ducatum praestet, ambo in foveam cadunt."³ Profecto:

2. Historia protestantica principium inquisitionis privatae ad absurdum ducit. Demonstrat nempe protestantes in hoc unum principium iurantes coactos esse vel denuo recurrere ad spretam auctoritatem vel delabi in nudam incredulitatem.

Ipse Lutherus, parens principii inquisitionis privatae (nam praetextam inspirationem eius nil fuisse nisi inquisitionem privatam scimus), „libertatem spiritus" tantopere ventitatam mox refrenare tentabat auctoritate magisterii ecclesiastici. Et quidem, cum urgeret necessitas coercendi rusticos et doctores rebelles, sibi suaeque ecclesiae attribuit proprie magisterium authenticum seu divinum.⁴ Immo, viventibus adhuc reformatoribus protestantes compilare coeperunt „Confessiones" (augustanam, belgicam,⁵ helveticam, scoticam etc.) sive „libros symbolicos", quos tamquam normas credendi et praedicandi suis praescripserunt. Atque usque ad nostra tempora „orthodoxi" adiguntur evangelium annuntiare ad amussim librorum symbolicorum aliarumve „Confessionum" ecclesiasticarum.⁶ Sine auctoritate ecclesiae enim totam fidem et ecclesiam ipsam necessario interituram esse fatentur.⁷

Et vero protestantes, qui principio inquisitionis privatae sincere usi sunt, in nudam infidelitatem sive rationalisticam negationem totius revelationis lapsi sunt. Quod quidem probandum non est, cum omnibus notum sit protestantismum modernum eundem fere esse ac rationalismum. Qui enim inquisitionem subiectivam rationis statuit normam et iudicem veritatis revelatae, eo ipso contendit in revelatione nihil contineri, quod non pertineat ad sphaeram purae rationis. En rationalismus crassus! Atque insuper negata traditione et auctoritate ecclesiae, perit etiam unicus fons revelationis a protestantibus admissus, scil. Scriptura a Deo inspirata. Nam inspiratio Scripturae nisi Traditione et auctoritate ecclesiae sufficienter non constat, uti ostendetur.⁸ Unde principium fidei protestanticum logica necessitate ducit ad destructionem totalem religionis christianae.⁹ Religio christiana conservari nequit, nisi revelatio semel data a Deo, semper proponatur mediante magisterio a Deo ordinato.

Veritas principii catholici igitur iam ex falsitate principii protestantici deprehenditur, sicuti viceversa falsitas principii protestantici evidenter elucet ex iis, quibus veritatem principii catholici statim probabimus:

Christum in ecclesia sua instituisse magisterium authenticum fidei implicite constat ex constitutione ecclesiae hierarchica.¹ In potestate nempe hierarchica sive in potestate regendi ecclesiam includitur etiam potestas magisterii. Sane docendi potestas, cum ad credenda referatur, distinguitur a regendi potestate, quae in rebus agendis versatur. At ambae potestates in eo conveniunt, quod proxime imponunt praecepta; regimine imponuntur praecepta vitae, magisterio praecepta fidei. Unde actus magisterii vere sunt actus regiminis sive imperii. Immo, cum totum imperium ecclesiasticum eo tendat, ut homines dirigat secundum principia revelationis et fidei atque sic religionem christianam conservet et administret, imperium ecclesiae necessario continet, supponit et postulat magisterium. Huic argumento implicito nihilominus addimus explicita testimonia Scripturae sacrae et antiquitatis christianae, quae spectant ad magisterium authenticum a Christo ecclesiae suae inditum.

E libris Novi Testamenti sole clarius apparet apostolos magisterium authenticum accepisse, tenuisse et tradidisse.

1. Apostoli magisterium authenticum a Christo acceperunt. Christus, uti alio loco exposuimus,¹ initio vitae suae publicae duodecim apostolos i. e. legatos elegit, eos in fide speciali modo instruxit, munus obeundi apostolatum eos edocuit atque ad praedicandum evangelium eos emisit. Et licet hoc agendi modo iam satis significaret authentiam magisterii apostolici, tamen disertis etiam verbis monuit eos nomine et auctoritate Magistri ad homines docendos legari: "Qui vos recipit, me recipit: et qui me recipit, recipit eum, qui me misit."² "Qui vos audit, me audit: et qui vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum, qui misit me."³

Reversurus demum in caelum magisterium eis iam concessum sollemniter confirmavit dicendo: "Eritis mihi testes in Ierusalem et in omni Samaria et Iudaea et usque ad ultimum terrae"⁴ "Euntes in mundum universum praedicate evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit: qui vero non crediderit, condemnabitur."⁵ "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra: euntes ergo docete omnes gentes: baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti: docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis: et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."⁶ Apostoli igitur ipsius Christi auctoritate omnes gentes (πάντα τὰ ἔθνη) omnesque homines (πάσῃ τῇ κτίσει) iubentur facere discipulos suos (μαθητεύσατε διδάσκοντες). Et quidem omni tempore usque ad consummationem saeculi, ita ut magisterium authenticum apostolorum numquam non sit continuandum in eorum successoribus. Apostolis autem eorumque successoribus docentibus credere tenentur fideles, addita sanctione aeternae salvationis pro credentibus, aeternae vero damnationis pro non credentibus. Ergo magisterium authenticum apostolorum et eorundem successorum a Christo ipso statutum est regula fidei proxima, quam omnes sequi debent.

2. Apostoli magisterium authenticum ipsi tenuerunt. Memores namque accepti mandati "profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis."⁷ Et quidem magisterium exercent nomine et auctoritate Christi: "Pro Christo legatione fungimur, tamquam Deo exhortante per nos."⁸ "Misit me Christus ... evangelizare."⁹ Postulant a fidelibus obedientiam absolutam: "Accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine eius."¹⁰ "Arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum [adversariorum], consilia destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi, et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam."¹¹ Et vero poenis gravissimis afficiunt inobedientes, qui a fide suscepta deficiunt: "Quidam circa fidem naufragaverunt ... quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare."¹² "Omnis, qui recedit et non permanet in doctrina Christi, Deum non habet."¹³ Praedicationem suam ut unicam regulam fidei proximam statuunt: "Vos quod audistis ab initio [praedicantibus apostolis], in vobis permaneat."¹⁴ "Si quis venit ad vos et hanc doctrinam [apostolicam] non affert, nolite recipere eum in domum; nec Ave ei dixeritis."¹⁵ "Licet ... angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit."¹⁶ Ut vero munus docendi semper maneret in ecclesia:

3. Apostoli magisterium authenticum aliis tradiderunt. Etenim insimul cum officio pastorali discipulis suis delegant etiam officium docendi. Sic Paulus Timotheum, cui ecclesiam ephesinam regendam commiserat, adhortatur: "Attende ... exhortationi et doctrinae ... Attende tibi et doctrinae. Hoc enim faciens et teipsum salvum facies et eos, qui te audiunt."¹⁷ "O Timothee, depositum [fidei] custodi, devitans profanas vocum, novitates et oppositiones falsi nominis scientiae."¹⁸ "Collabora evangelio secundum virtutem Dei ... Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide et in dilectione in Christo Iesu. Bonum depositum custodi per Spiritum Sanctum."¹⁹ "Sollicite cura teipsum probabilem exhibere Deo, operarium inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis."²⁰ "Praedica verbum, insta opportune, importune ... opus fac evangelistae, ministerium tuum imple."²¹

Quae autem apostoli discipulis suis iniungunt, isti iterum sociis et successoribus suis iniungere debent, episcopis nempe singularum ecclesiarum. Ideo Paulus ad Timotheum: "Quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere."²² "Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse ... doctorem."²³ Item ad Titum: "Huius rei gratia reliqui te Cretae, ut ea, quae desunt, corrigas, et constituas per civitates presbyteros, sicut et ego disposui tibi ... Oportet enim episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem ... amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem: ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos, qui contradicunt, arguere."²⁴ Unde praepositi singularum ecclesiarum, qui tunc mox vocabantur episcopi mox presbyteri, erant magistri authentici fidei et fidelium.

Immo Paulus asserit hos pastores et doctores eodem iure, quo apostoli, a Christo Domino ipso ecclesiae omnium temporum et locorum datos esse: "Ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi: donec occurramus omnes in unitatem fidei ... ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris."²⁵²⁶ En magisterium authenticum a Christo apostolis eorumque successoribus commissum ad servandam fidei integritatem et unitatem, et ad praecavendum fidelium errorem et incertitudinem. Haec testimonia Scripturae sacrae quam consona sunt regulae fidei catholicae, quam absona a regula protestantica!

Eandem regulam fidei, quam apostoli a Christo acceperant, tenuerant et tradiderant, unanimis quoque patrum consensus proclamavit perpetuaque ecclesiae praxis confirmavit.

1. Unanimis patrum consensus magisterium authenticum proclamavit ut regulam fidei proximam. Quoad patres postnicaenos hoc constare vel ipsi protestantes concedunt. Quam futiliter autem negent patres antenicaenos magisterium authenticum fidei ignorasse, patet ex testimoniis s. Ignatii, s. Irenaei et Tertulliani.

S. Ignatius multifariam affirmat episcopos nomine et vice Dei praeesse ecclesiis atque proinde etiam omnibus fidelibus et omnibus negotiis ecclesiasticis.¹ Ex quo sequitur negotium quoque fidei docendae idque praecipue pertinere ad episcopum. Unde Ignatius diserte non solum fideles, sed etiam clerum monet, ut episcopo praecipienti et docenti obsequantur: "Episcopo attendite, ut et Deus vobis attendat."² "Omnes episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri."³ "Cum enim episcopo subiecti sitis ut Iesu Christo, videmini mihi non secundum hominem, sed secundum Iesum Christum vivere."⁴ "Decet vos in episcopi sententiam concurrere, quod et facitis. Nam memorabile vestrum presbyterium, dignum Deo, ita coaptatum est episcopo, ut chordae citharae."⁵ Sola concordia cum magisterio episcopali praecavet haereses: "Obsecro itaque vos ... solo christiano alimento utimini, ab aliena autem herba abstinete, quae est haeresis ... Hoc autem fiet, si nec inflati nec avulsi fueritis a Deo Iesu Christo et episcopo."⁶ Propterea fideles instante divisione et haeresi fidem ab episcopo propositam inviolabiliter sequi tenentur: "Fugite divisionem et pravas doctrinas: ubi autem pastor (ὁ ποιμήν) est, eodem ut oves sequamini ... Quotquot enim Dei et Iesu Christi sunt, hi sunt cum episcopo."⁷

S. Irenaeus docet apostolos episcopis, successoribus suis, et doctrinam et magisterium fidei reliquisse: "Habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi et successores eorum usque ad nos, qui nihil tale docuerunt neque cognoverunt, quale ab his [haereticis] deliratur. Etenim si recondita mysteria scissent apostoli ... his vel maxime traderent ea, quibus etiam ipsas ecclesias committebant. Valde enim perfectos et irreprehensibiles in omnibus eos volebant esse, quos et successores relinquebant, suum ipsorum locum magisterii tradentes."⁸ Igitur episcopis fidem proponentibus obediendum est: "Quapropter eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab apostolis, sicuti ostendimus; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt; reliquos vero, qui absistunt a principali successione et quocumque loco colligunt, suspectos habere vel quasi haereticos et malae sententiae."⁹ Magisterium ergo authenticum et fidem infallibilem ii tantum episcopi habent, qui iunguntur "principali successioni" sive primatiali ecclesiae romanae: "Ad hanc enim ecclesiam propter potiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam."¹⁰

Tertullianus instat doctrinam christianam a Christo apostolis et ab apostolis ecclesiis traditam esse: "Apostoli in orbem profecti eandem doctrinam eiusdem fidei nationibus promulgaverunt. Et proinde ecclesias apud unamquamque civitatem condiderunt, a quibus traducem fidei et semina doctrinae ceterae exinde ecclesiae mutuatae sunt et quotidie mutuantur, ut ecclesiae fiant ... Hinc igitur dirigimus praescriptionem: si Dominus Iesus Christus apostolos misit ad praedicandum, alios non esse recipiendos praedicatores, quam quos Christus instituit. Quid autem praedicaverint, id est quid illis Christus revelaverit, et hic praescribam, non aliter probari debere, nisi per easdem ecclesias, quas ipsi apostoli condiderunt, ipsi eis praedicando tam viva, quod aiunt, voce, quam per epistulas postea."¹¹ Dicendo autem "ecclesias", ecclesiarum praesides sive episcopos subintelligit, uti diserte docet haereticos perstringendo: "Ceterum si quae (haereses) audent interserere se aetati apostolicae, ut ideo videantur ab apostolis traditae, quia sub apostolis fuerunt, possumus dicere: edant ergo origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo ecclesiae apostolicae census suos deferunt."¹²

2. Perpetua ecclesiae praxis magisterium authenticum confirmavit ut regulam fidei proximam. Fideles numquam habuerunt ius quaestiones fidei solvendi; sed totum ius et officium dogmata definiendi, controversias fidei dirimendi, evangelium praedicandi a primis saeculis exclusive pertinebat ad episcopos et maxime ad episcopum episcoporum, romanum scil. pontificem. Partem praecipuam, quam romani pontifices exercuerunt in rebus fidei, alio loco iam descripsimus.¹³ Episcopi ceteri primitus, cum persecutionum procellae saevirent, per litteras formatas communicantes, et postea in conciliis oecumenicis collecti controversias diremerunt et dogmata credenda proposuerunt. Prius contra valentinianos, montanistas, sabellianos, posterius vero in causa arianorum, macedonianorum, nestorianorum, eutychianorum et subsequentium haeresum obtinuisse antiqua monumenta ostendunt. Ordinarium autem magisterium in singulis ecclesiis particularibus singuli quique episcopi vel immediate vel mediate per clerum a se delegatum exsecuti sunt. Alium modum propagandae et proponendae divinae doctrinae ecclesia numquam novit, teste tota historia antiquissima. Et si qui demum christiani hoc magisterium authenticum non agnoverunt eive pertinaciter restiterunt, anathemate perculsi ab ecclesia reiecti sunt.

Omnia ergo contestantur magisterium authenticum in ecclesia esse organum a Christo electum ad fidem revelatam proponendam, propagandam dispensandamque. Christus, apostoli, apostolorum discipuli, patres priorum saeculorum, tota persuasio vetustissimae ecclesiae docent catholicum principium auctoritatis esse regulam fidei proximam. Subiectivismus protestanticus, auctoritatem magisterii respuens eique substituens sive inspirationem privatam singulorum sive liberam inquisitionem ("Freie Forschung"), a christianismo priorum XV saeculorum alienus ac proinde achristianus est.

Corollarium. Episcopos solos, non vero inferiores clericos, esse magistros authenticos fidei constat tum ex mox dictis tum ex eo, quod soli episcopi successores apostolorum sunt in ordinario munere pastoratus.¹⁴ Nihil tamen obstat, quominus sacerdotes modo extraordinario participes reddantur eius potestatis docendi, quae est ordinaria in episcopis. At sacerdotes ad docendum deputati sive ab episcopis singularibus sive ab ipso summo pontifice, munere magistrali vi et auctoritate delegata tantum funguntur ac propterea a nutu delegantis pendent.