Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Postquam statutum est Traditionem oralem exsistere fontem praecipuum, quo revelatio a Christo et apostolis decurrit usque ad nos, disserendum iam est de monumentis sive documentis antiquis, quibus veritates ore traditae pedetentim consignatae fuerunt. Et quidem dicemus de monumentis Traditionis in genere, necnon singillatim de operibus patrum et de scriptis theologorum.

De monumentis in genere tria considerantur: necessitas, species et certitudo.

1. Monumentorum necessitas. Monumenta Traditionis non quidem absolute, sed tamen secundum quid sunt necessaria.

a) Monumenta Traditionis non sunt absolute necessaria. Etenim organum princeps a Christo electum ad Traditionem testandam, transmittendam et conservandam est successio apostolica, i. e. magisterium semper vivens ecclesiae, uti ex articulo praecedenti patet. Unde Traditio perenniter custoditur et manifestatur testimonio vivo episcoporum ecclesiam actu regentium. Et quidem consensus moralis episcoporum, cum convertatur cum magisterio totius ecclesiae dispersae,¹ est testimonium infallibile Traditionis. Licet ergo nulla monumenta exsisterent vel adhiberentur ad comprobandam veritatem traditam, veritas tradita constaret eo ipso, quod in eam consentit collegium episcoporum. Nihilominus:

b) Monumenta Traditionis sunt necessaria secundum quid ad Traditionem conservandam et indagandam. Licet enim magisterium ecclesiae habeat "charisma veritatis certum", tamen veritatem non assequitur charismate revelationis novae. Propterea necessaria saepe est inquisitio in fidem et professionem antiquitatis christianae, ubi vel consensus praesens non est satis perspicuus, vel quoties ad fideles instruendos aut haereticos confundendos demonstranda est connexio professionis praesentis cum antiquitate et unitas fidei per omnes aetates. Ergo magisterium vivens ecclesiae atque, a fortiore, scientia theologica indigent subsidio monumentorum Traditionis.

2. Monumentorum species. Traditiones pristinas documentis variis consignaverunt tum praepositi ecclesiae, tum simplices fideles, tum aliquando etiam haeretici et infideles. Praecipua documenta haec sunt:

a) Acta conciliorum, summorum pontificum et episcoporum singularium. Haec acta primo loco ponuntur tum quia sunt testimonia immediata custodum Traditionis, tum quia insimul sunt iudicia authentica magisterii, quae constituunt etiam regulam proximam fidei.

b) Symbola fidei, nominatim symbolum apostolicum, nicaeno-constantinopolitanum, athanasianum et tridentinum. Commentaria in symbola sunt catechismi variorum temporum et variarum ecclesiarum, inter quos eminet "catechismus romanus ex decreto concilii trident. a Pio V editus".²

c) Libri liturgici: missalia, sacramentaria, pontificalia, ritualia, breviaria, omnia denique monumenta, quae spectant ad cultum religiosum. Quae quidem eximiae auctoritatis sunt secundum illud: "Legem credendi lex statuit supplicandi".³ Liturgiae nempe practice exprimunt dogmata fidei et ad oculos demonstrant Traditiones antiquissimae ecclesiae.

d) Ius canonicum omnium aetatum: libri paenitentiales, canones disciplinares, leges ecclesiasticae generales et particulares. His omnibus nempe vita christianorum ad normam fidei dirigitur ac proinde ipsa fides copiose manifestatur.

e) Opera artis christianae sculpta, picta, architectonica in catacumbis, cryptis, sacrariis, sarcophagis, cathedris, supellectilibus sacro vel profano usui fidelium destinatis, in quibus saepissime inscriptiones vel epigrapha inveniuntur. Huiusmodi monumenta doctrinam traditam aliquando vividius illustrant quam libri scripti, quia veterum vitam, cultum fidemque ipsam arte oculis subiiciunt.

f) Documenta historiae ecclesiasticae quaecumque: acta martyrum, vitae sanctorum, historia haeresum, dogmatum, pontificum, episcoporum, ordinum religiosorum etc.

g) Scripta patrum et theologorum, quae omnibus aliis monumentis Traditionis ita praestant, ut singillatim tractari mereantur.

3. Monumentorum certitudo. Monumenta antiquitatis eatenus praebent argumentum certum Traditionis divinae, quatenus consensum successorum apostolorum manifestant. Quod quidem contingit:

a) Quando monumenta omnium aetatum congruentia aliquam doctrinam ut revelatam perhibent. Hoc sane idem est, acsi successores apostolorum sive magisterium vivens omnium saeculorum una cum ecclesia discenti coram sisteretur ad testandam fidem inde ab apostolis semper praedicatam. Atqui manifestior demonstratio Traditionis nulla cogitari potest. Ergo...

b) Quando monumenta unius tantum aetatis congruentia aliquam doctrinam ut revelatam perhibent. Sic enim ostenditur magisterium vivens respectivae aetatis in illam doctrinam consensisse. Atqui consensus magisterii vivi singulae cuiusvis aetatis fidem infallibiliter testatur. Ergo...

c) Quando monumenta prostant numero quidem pauca, sed pondere talia, ut communem fidem ecclesiae referant. Etenim sunt veritates, quae raris monumentis expressae fuerint. Item permulta monumenta antiqua cursu saeculorum perierunt. Perpensis tamen indole et adiunctis, pauca monumenta, quae supersunt, consensum magisterii certo interdum demonstrare valent. Ergo...

d) Quando demum vel unico monumento probatur ecclesiam sollemni iudicio doctrinam aliquam ut revelatam proposuisse. Si enim sollemni iudicio concilii oecumenici vel summi pontificis infallibiliter constat doctrinam aliquam revelatam esse, a fortiore constat eam ab apostolis eorumque successoribus esse traditam. Ergo...

Scholion. Ex dictis aestimare licet canonem pernotum s. Vincentii lirinensis: "Magnopere curandum est, ut id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est. Hoc est etenim vere proprieque catholicum."⁴ Haec regula est positiva, i. e. id omne catholicum est, "quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est"; non vero exclusiva, i. e. quasi id solum catholicum sit, "quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est". Nam permulta in Traditione implicite tantum continentur atque demum decursu saeculorum et progressu cognitionis et propositionis explicite ab ecclesia docenti praedicantur, necnon creduntur ab ecclesia discenti. Quamvis autem de his non valeat illud s. Vincentii sensu exclusivo sumptum, tamen vere proprieque catholica sunt. Quod quidem nec ipse Vincentius diffitetur, cum in opere suo maximi faciat progressum fidei per explicitiorem cognitionem et propositionem earum veritatum, quae prius implicite solummodo admittebantur.⁵

Patres in sensu lato intelliguntur omnes auctores ecclesiastici, qui prioribus saeculis doctrinam christianam scriptis illustrarunt.¹

Patrum nomine vocantur, quia ecclesiam iuvenilem sustinuerunt, i. e. primis circiter octo saeculis. Unde s. Ioannes damascenus († 764) ultimus pater vocetur. Minus apte interdum patrum aetas usque ad saeculum XII extenditur; nam tunc ecclesiae aliquae quidem particulares minores natu erant, non vero ecclesia universalis, quam respicit titulus patris. Iam ponderanda est auctoritas tum patrum consentientium, tum patrum singularium.

1. Auctoritas patrum consentientium. Propositio: Consensus unanimus patrum de aliqua doctrina ut revelata est certum argumentum Traditionis divinae.

Explicatur. In propositione dicitur:

a) Consensus unanimus patrum. Nam patres eatenus Traditionem infallibiliter testantur, quatenus fidem ecclesiae universalis repraesentant. Atqui fidem universalis ecclesiae nec singuli patres, nec patres plurium ecclesiarum particularium repraesentare valent, sed patres totius orbis tantum sive consensus omnium patrum moraliter sumptus. Qui consensus constare potest directe vel indirecte. Directe sive cumulatione consensus constat, si tot patres allegari possunt, ut unanimitas moralis numerice probata appareat. Huc spectat regula cardinalis Perronii a theologis communiter recepta: "Tunc unanimus consensus patrum cumulate probatus aestimari debet, cum singularum nationum eminentissimi in alicuius rei adsertione consentiunt, ita ut inter illos nemo, qui semper orthodoxus semper orthodoxis adhaesit, dissentiat." Indirecte sive illatione consensus constat, si ea est patrum testificantium condicio, ut ex plurium testimonio omnium sententia totiusque ecclesiae fides inferri valeat. Idque contingit, cum conveniunt omnes patres occidentales,² vel omnes patres posteriores, qui floruerunt, postquam doctrina aliqua primum impugnari vel tractari coepta est, vel plures patres aetate et patria diversi, ceteris non abnuentibus,³ vel demum pauci patres, quos duces in aliqua controversia sequitur tota ecclesia, v. g. Basilius, Hilarius, Athanasius, duo Gregorii, Augustinus mysterium ss. Trinitatis contra arianos defendentes; Cyrillus alexandr., Leo M., Agatho, Sophronius dogma christologicum contra nestorianos et monophysitas statuentes; Augustinus et Fulgentius pro gratia contra pelagianos militantes.

b) De aliqua doctrina ut revelata. Non ergo sufficit, ut patres doctrinam quandam affirment, sed requiritur, ut eam revelatam esse affirment. Quod quidem docere debent vel verbis expressis vel saltem aequivalentibus dicendo v. g. totam ecclesiam sic credere, contrariam opinionem esse haereticam, necessarium esse omnino talem doctrinam amplecti etc. Contra, patrum licet consentientium sententia tuta non est, si doctrinam non docent esse revelatam, ab ecclesia professam, absolute necessariam. A fortiore non est certum testimonium patrum, dum opinando, dubitando, inquirendo agunt doctores privatos. Exemplum celebre habes chiliasmum plurium patrum vetustiorum, puta Papiae, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Commodiani, Sulpicii Severi. Haec eorum opinio de regno millenario tuta non est tum quia alii patres permulti eam reiiciunt, tum quia chiliastae ipsi ingenue fatentur oppositam sententiam fidei non contradicere.⁴

c) Est certum argumentum Traditionis divinae. Doctrinae scil., quae consensu patrum ut revelatae affirmantur, eo ipso infallibili certitudine probantur pertinere ad Traditionem. Et quidem ad Traditionem divinam sive divino-apostolicam, i. e. ad depositum fidei a Deo per apostolos traditam, non ad traditiones tantum ecclesiasticas (praecepta nempe et instituta, quae post apostolos in ecclesia initium sumpserunt), neque ad traditiones humano-apostolicas (quae ortum habent ab ipsis apostolis ut primis ecclesiae pastoribus).

Probatur. Propositionem nostram invicte stabiliunt:

a) Doctores christiani universi. Et primo quidem ipsi patres, quos tamen hic solummodo ut testes historicos allegamus. Ita s. Cyrillus alexandrinus: Facile quis se corriget ab erroribus, "si sanctorum patrum labores scrutatus fuerit, qui ab omnibus ob rectitudinem et certitudinem dogmatum celebrantur omniumque approbationem meruerunt; tunc sollerter suam fidem explorabit. Omnibus enim, quibus integra mens est, propositus est hic scopus, ut illorum opiniones sequantur, quoniam et ipsi, apostolica et evangelica traditione cum mentem implessent suam ac fidei doctrinam recte ac citra labem et errorem admodum tractassent, luminaria in mundo fuerunt, verbum vitae continentes."⁵ S. Vincentius lirin.: "Necesse est profecto omnibus deinceps catholicis, qui sese ecclesiae matris legitimos filios probare student, ut sanctae sanctorum patrum fidei inhaereant, agglutinentur, immoriantur, profanas vero profanorum novitates detestentur, horrescant, insectentur, persequantur."⁶ Cassiodorus: "Vias intelligentiae patrum labore repertas pio studio subsequamur ... Hoc procul dubio credamus esse divinum; si quid dissonum aut discordans patrum regulis contigerit inveniri, vitandum esse iudicemus."⁷

Patrum viam triverunt etiam theologi scholastici totius medii aevi. Ita s. Anselmus cantuariensis, pater theologiae scholasticae, profitetur se in expositione Scripturae nihil admittere, "quod non catholicorum patrum scriptis cohaereat",⁸ plures autem veritates solis "sanctorum patrum post apostolos et evangelistas inexpugnabilibus rationibus ... sine Scripturae auctoritate probari" posse.⁹ Petrus lombardus protestatur Librum Sententiarum tramitem patrum sequi: "In quo [libro] maiorum exempla doctrinamque reperies ... Sicubi vero patrum vox nostra insonuit, non a paternis discessit limitibus."¹⁰ Secundum s. Bonaventuram documenta patrum convenientia eiusdem firmitatis sunt ac eloquia Scripturarum.¹¹ Similiter sentiunt omnes scholastici, immo omnes omnium saeculorum theologi, exceptis solis protestantibus et liberalismi atque modernismi fautoribus.

b) Concilia omnia in eo sunt, ut arcte sequantur doctrinam fidei a patribus traditam. De concilio nicaeno I (325) s. Athanasius scribit: "Episcopi non sibimetipsis adinvenientes verba, sed habentes ea a patribus testimonia conscripserunt."¹² Concilium constantinopolitanum I (381) macedonianos adegit, ut starent "iudicio patrum, qui floruerunt, antequam nascerentur illae hareses, de quibus agebatur".¹³ Concilium ephesinum (431) statuit: "Divinitus placuit nihil aliud posteris credendum decernere, nisi quod sacra sibi consentiens ss. patrum tenuerit antiquitas."¹⁴ Concilium constantinopolitanum II (553): "Confitemur nos fidem tenere et praedicare ..., quam ss. patres confessi sunt et explanarunt."¹⁵ Concilium lateranense a. 649: "Si quis secundum ss. patres non confitetur proprie et secundum veritatem omnia, quae tradita sunt et praedicata sanctae catholicae et apostolicae Dei ecclesiae ... condemnatus sit."¹⁶ Concilium constantinopolitanum IV (869): "Per aequam et regiam divinae iustitiae viam inoffense incedere volentes, veluti quasdam lampades semper lucentes et illuminantes gressus nostros, qui secundum Deum sunt, ss. patrum definitiones et sensus retinere debemus."¹⁷ De posterioribus conciliis non est cur dicamus.

c) Ratio theologica e necessitudine patrum ad magisterium ecclesiae coaevum et posterum. Patres intima necessitudine coaluerunt cum magisterio coaevo ecclesiae. Plurimi eorum erant episcopi proindeque pertinebant ad magisterium tunc vivens; qui autem episcopi non erant, ab episcopis consulebantur et approbabantur ut optimi fidei interpretes. Ergo aut patrum conveniens doctrina aliena erat ab errore, aut erravit ipsum magisterium vivens. — Insuper, ut ex dictis (sub a et b) patet, patres intima necessitudine cohaeserunt et cohaerent etiam cum magisterio postero ecclesiae. Magisterium vivum omnium saeculorum pressit et premit vestigia patrum, nec umquam deflexit vel deflectit ab eorum consensu. Ergo aut consensus patrum non errat, aut errat tota ecclesia docens. Cum autem ecclesia docens, organum princeps Traditionis divinae atque infallibilis fidei regula, errare nequeat, constat profecto propositio nostra: Consensus patrum in aliquam doctrinam ut revelatam est certum argumentum divinae Traditionis.

2. Auctoritas patrum singularium. Propositio: Singularium patrum testificatio in re fidei et morum est argumentum probabile Traditionis divinae.

Explicatur. Propositio sic intelligi vult:

a) Singularium patrum testificatio. Supponuntur ergo patres singulares, i. e. unus alterve tantum, aut certe non talis patrum numerus, qui valeat consensum patristicum efficere. Supponitur insuper testificatio patrum, i. e. ut patres respectivi qua testes Traditionis loquantur, non qua doctores privati sententiam suam subiectivam promant. Si enim ut testes referunt Traditionem ecclesiae, ecclesiae auctoritatem maiorem vel minorem mutuantur; sin vero ut doctores privati opinionem suam promunt, tantum valent, quantum probant. Quare maius est testium quam doctorum pondus.¹⁸ Eos autem loqui ut testes, non vero ex opinione propria, patet, si id diserte vel aequivalenter affirmant, si ad fidem ecclesiae provocant, si doctrinam oppositam ut haereticam reiiciunt etc.

b) In re fidei et morum, i. e. in materia, quae pertinet ad obiectum magisterii ecclesiastici. In rebus enim profanis patres non maiorem habent auctoritatem quam ipsa ecclesia; immo tales res non diiudicant ex revelatione supernaturali, sed ex ratione naturali, sequentes opiniones aetatis et systemata scientifica tunc placita. Unde ne consensus quidem patrum in rebus mere philosophicis, physicis, mathematicis etc. urget; ergo a fortiore non urget in his rebus singularium patrum opinio.

c) Est argumentum probabile Traditionis divinae. Singularium patrum testimonia non praebent argumentum certum, cum singulus quisque nec subiective infallibilis sit nec sit vox repercussa totius magisterii vivi, infallibilis organi Traditionis. Immo multi patres in rebus fidei errarunt, vixque unus afferri potest, qui non in aliquo puncto erraverit. Hoc tamen non obstante singulorum patrum testimonium argumentum probabile praebet, et quidem eo probabilius, quo maior est patris auctoritas. Haec vis testimonii singularis crescit, si plures patres consentiunt, et eo magis augetur probabilitas argumenti, quo magis augetur testificantium numerus et pondus. Contra infirmatur aut etiam tollitur omnino singulorum vel plurium patrum testimonium, si dissentiunt alii patres.¹⁹

Probatur. Propositio sic intellecta expedite constat:

a) Ex proprietate patris. Patres spectata eorum antiquitate, eruditione ac plerumque sanctitate veritatem revelatam et traditam optime noverunt, toto studio propagaverunt atque amore praecipuo defenderunt subeuntes saepe gravissimas molestias vel interdum etiam mortem ... De ipsis ergo plenissime valet illud: "Peritis in arte credendum."

b) Ex usu ecclesiae. Ecclesia sanctos patres, etiam non spectato consensu, pia veneratione, reverentia, pietate suscepit et suscipit. S. Augustinus de ipsis scribit: "Fideles et multis excellentiores paucos dispensatores suos Deus per diversas aetates, temporum locorumque distantias, sicut ei placet atque expedire iudicat, ipse dispensavit."²⁰ Leontius byzantinus: "Post apostolos et prophetas Deus in ecclesia doctores posuit secundum providentiam Spiritus Sancti incomprehensam in opus ministerii ad aedificationem corporis Christi."²¹ A concilio nicaeno II (787) extollitur "sanctorum patrum nostrorum doctrina, id est Traditio sanctae catholicae ecclesiae"²² Concilium constantinopolitanum IV (869) protestatur: "Igitur regulas, quae... a quolibet deiloquo patre ac magistro ecclesiae traditae sunt, servare ac custodire profitemur."²³ Pius IX plangit a modernis quibusdam non "ea sanctos patres reverentia haberi, quam conciliorum canones praescribunt quamque splendidissima ecclesiae luminaria omnino promerentur"²⁴ Pius X theologos catholicos iureiurando compellit: "Fidei doctrinam ab apostolis per orthodoxos patres eodem semper sensu eademque semper sententia ad nos usque transmissam, sincere recipio ... Fidem patrum firmissime retineo et ad extremum vitae spiritum retinebo."²⁵

Theologi hic intelliguntur ii sacrae scientiae, eximii cultores qui post patres veritatem catholicam illustrarunt nomine et missione magisterii ecclesiastici. Unde theologorum nomine vocantur scholastici medii aevi eorumque usque ad nostram aetatem sequaces, quatenus iisdem principiis scholasticis imbuti scripserunt et docuerunt. Propterea isti theologi omnes interdum vocantur scholastici simpliciter, quamvis non omnes aetate scholastica vixerint, nec omnes methodo scholastica usi sint et utantur. Dicendum est de auctoritate theologorum consentientium, necnon de auctoritate theologorum singularium ac imprimis s. Thomae.

1. Auctoritas theologorum consentientium. Propositio: Consensus theologorum unanimus de doctrinam ut credenda est argumentum certum divinae revelationis.

Propositio explicatione non indiget, cum iisdem condicionibus subiaceat ac thesis de consensu patrum. Probatur autem:

a) Ex connexione cum magisterio ecclesiae. Etenim a saeculo XII ad nostra usque tempora magisterium ecclesiae totum e scholis catholicis prodiit: sacerdotes, confessarii, praedicatores, episcopi, summi pontifices principiis et doctrinis scholasticis instructi fuerunt et instruuntur. Si igitur omnes scholae errores docuissent, ipsum magisterium universum erroribus imbutum fuisset. Insuper magisterium ecclesiasticum omni tempore scholis theologicis invigilavit doctrinam earum inspiciendo, libros scholasticos approbando vel reprobando, doctores laudando vel coercendo. Igitur magisterio ecclesiastico imputandum esset, si errores in scholis communiter docerentur. Demum magisterium universum scholis catholicis inhaesit in documentis fidei praeparandis, elaborandis, evulgandis et fidelibus proponendis. Ergo aut non errant scholae universae, aut errat tota ecclesia docens et discens, quod est absurdum.

b) Ex decretis pontificiis, quibus theologia scholastica extollitur eiusque damnantur impugnatores. E permultis¹ unius Pii IX litteras ad archiepiscopum monachiensem a. 1863 datas: "Neque ignorabamus in Germania etiam falsam invaluisse opinionem adversus veterem scholam et adversus doctrinam summorum illorum doctorum, quos propter admirabilem eorum sapientiam et vitae sanctitatem universalis veneratur ecclesia. Qua falsa opinione ipsius ecclesiae auctoritas in discrimen vocatur, quandoquidem ipsa ecclesia non solum per tot continentia saecula permisit, ut ex eorundem doctorum methodo et ex principiis communi omnium catholicarum scholarum consensu sancitis theologica excoleretur scientia, verum etiam saepissime summis laudibus theologicam eorum doctrinam extulit illamque veluti fortissimum fidei propugnaculum et formidanda contra suos inimicos arma vehementer commendavit."²

c) Ex insectatione haeretica. "Connexae quippe sunt et fuere semper post natam scholam scholae contemptio et haeresium pestes."³ Haeretici theologiam scholasticam semper oderunt. Ita Lutherus: "Ego simpliciter credo, quod impossibile sit ecclesiam reformari, nisi funditus canones, decretales, scholastica theologia, philosophia, logica, ut nunc habentur, eradicentur et alia studia instituantur."⁴ Melanchthon: "Theologia scholastica nihil est nisi vana, ficta, ementita, damnata, diabolica cavillatio et monachorum somnium."⁵ Odium theologiae scholasticae ad haeresim semper conduxit. Historia enim docet numquam unanimo scholarum vel theologorum consensui pertinaciter repugnatum esse, quin tardius citius ipsa incurreretur haeresis. Certe e. g. de Lamennais, Bautain, Gioberti, Hermes, Bonnetty, Guenther, Döllinger, Tyrrell aliique modernistae in errores suos lugendos ideo prolapsi sunt, quia theologorum scholasticorum vestigia contempserunt et reliquerunt.

2. Auctoritas theologorum singularium. Propositio: Theologorum singularium auctoritas diversa est pro numero et pondere auctorum; omnes auctoritate superat s. Thomas, quin tamen negligendi sint ceteri scholasticae magistri ac imprimis s. Bonaventura.

a) Theologorum singularium auctoritas diversa est pro numero et pondere auctorum. Theologos singulares intelligimus theologos extra consensum sumptos. Horum auctoritas per se non aequat auctoritatem patrum. Nam patres plerique erant episcopi proindeque testes authentici Traditionis; non item theologi. Insuper ecclesia singulos sanctos patres approbavit saltem in universum; non vero singulos theologos, sed theologorum scholas approbavit ut testes Traditionis. Unde unius theologi sententia non parit argumentum probabile, nisi forsan sit ex auctoribus gravissimis, v. g. Magister Sententiarum, b. Albertus Magnus, s. Bonaventura, Scotus, Bellarminus, Suarez. Plures vero auctores graves et spectati auctoritatem probabilem sibi conciliant. Et quo magis augetur pondus et numerus theologorum assentientium, eo maior fit probabilitas argumenti. Attamen nec plurimorum opinio omnino certa et necessario amplectenda est, si aliae scholae aliive auctores probati contradicunt.⁶ Ad rem optime Canus: "Theologorum scholasticorum, etiam multorum, testimonium, si alii contra pugnant viri docti, non plus valet ad faciendam fidem quam vel ratio eorum vel gravior etiam auctoritas comprobarit. Videlicet in scholastica disputatione plurium auctoritas obruere theologum non debet, sed si paucos viros, modo graves secum habeat, poterit sane adversus plurimos stare. Non enim numero haec iudicantur, sed pondere... Non enim si quid scoticis aut thomisticis pronuntiatis contrarium est, error illico est."⁷

b) Omnes auctoritate superat s. Thomas, quin tamen negligendi sint ceteri scholasticae magistri ac imprimis s. Bonaventura. Etenim "inter scholasticos doctores, omnium princeps et magister, longe eminet Thomas Aquinas, qui veteres doctores sacros quia summe veneratus est, ideo intellectum omnium quodammodo sortitus est. Illorum doctrinas, velut dispersa cuiusdem corporis membra, in unum Thomas collegit et coagmentavit, miro ordine digessit, et magnis incrementis ita adauxit, ut catholicae ecclesiae singulare praesidium et decus iure meritoque habeatur. Ille quidem ingenio docilis et acer, memoria facilis et tenax, vitae integerrimus, veritatis unice amator, divina humanaque scientia praedives, soli comparatus, orbem terrarum calore virtutum fovit et doctrinae splendore complevit... Ita disputavit, ut in eo neque copiosa quaestionum seges, neque apta partium dispositio, neque optima procedendi ratio, neque principiorum firmitas aut argumentorum robur, neque dicendi perspicuitas aut proprietas, neque abstrusa quaeque explicandi facilitas desideretur ... Illud a se ipse impetravit, ut et superiorum temporum errores omnes unus debellarit, et ad profligandos, qui perpetua vice in posterum exorituri sunt, arma invictissima suppeditarit. — Praeterea rationem, ut par est, a fide apprime distinguens, utramque tamen amice consocians, utriusque tum iura conservavit, tum dignitati consuluit, ita quidem ut ratio ad humanum fastigium Thomae pennis evecta, iam fere nequeat sublimius assurgere; neque fides a ratione fere possit plura aut validiora adiumenta praestolari, quam quae iam est per Thomam consecuta."⁸

Hanc ob intrinsecam auctoritatem scripta s. Thomae summam quoque auctoritatem extrinsecam adepti sunt. Doctissimi quique philosophi et theologi catholici omnium aetatum divo Thomae sese non tam excolendos, quam penitus nutriendos tradiderunt. Omnes prope fundatores et legiferi ordinum religiosorum doctrinam Aquinatis asseclis suis vel commendaverunt vel sequendam omnino praescripserunt. Celeberrimae universitates, academiae et scholae Angelicum principem summumque magistrum elegerunt. Sed, quod pluris est, concilia oecumenica et summi pontifices miris laudibus et documentis amplissimis eum prosecuti sunt. "In conciliis lugdunensi, viennensi, florentino, vaticano deliberationibus patrum interfuisse Thomam et pene praefuisse dixeris ... Patres tridentini, in ipso medio conclavi ordini habendo, una cum divinae Scripturae codicibus et pontificum maximorum decretis Summam Thomae Aquinatis super altari patere voluerunt, unde consilium, rationes, oracula peterentur."⁹ Ipsi pontifices maximi a Ioanne XXII usque ad aetatem nostram innumeris fere documentis philosophiam et theologiam s. Thomae commendaverunt.¹⁰ Praecipue tamen Leo XIII, Pius X et Benedictus XV saepe iusserunt "in scholis catholicis, ubi ad philosophiae ac theologiae scientiam instituitur sacra iuventus, summum haberi magistrum Thomam Aquinatem"¹¹ Denique novus codex iuris canonici omnibus tum clericorum saecularium tum ordinum religiosorum scholis stricte praecipit: "Philosophiae rationalis ac theologiae studia et alumnorum in his disciplinis institutionem professores omnino pertractent ad Angelici doctoris rationem, doctrinam et principia, eaque sancte teneant."¹² Haec lex, quatenus theologiam sacram spectat, sic intelligenda est, ut in communibus scholis "adhibere liceat eorum libros auctorum, qui, derivatas de Aquinatis fonte doctrinas, compendio exponunt",¹³ in universitatibus autem aliisque institutis, quibus potestas facta est academicos gradus conferendi, "de ipsa Summa theologica habeantur scholae",¹⁴ i. e. magistri "Summam theologicam s. Thomae tamquam praelectionum suarum textum habeant, et latino sermone explicent"¹⁵ Unde doctrina s. Thomae approbatione specialissima ecclesiae gaudet, et qui illam sequitur, doctrinam sequitur communissime in ecclesia receptam.

Tamen hac approbatione s. Thomas ponitur magister communis theologiae solummodo quoad partem scholasticam (quam et dogmaticam ac moralem vocant), cum theologia positiva late dicta (apologetica, introductio, patrologia, ius canonicum, pastoralis, historia ecclesiastica) a divo Thoma omnino vel maxima ex parte aliena sit ac aliunde sumenda. At etiam quoad partem scholasticam non probantur omnia et singula puncta doctrinae s. Thomae, sed doctrina generatim, in qua "si substantialia eius spectes, nihil reperiatur, quod defendi non possit."¹⁶ Igitur, servato corpore doctrinae, in singulis sententiis licebit aliquando cum s. Thoma reverenter dissentire; immo in aliquibus, paucis quidem, opinionibus cum ipso dissentire oportet.¹⁷ Ex quo demum patet ecclesiam sollemnius approbando et praeferendo s. Thomam, ceteros scholasticos non improbare neque negligere. Ecclesia, uti supra ostendimus, totam scholasticam genuinam summi facit. Quantumvis effert s. Thomam, monet tamen, ut et ceteros scholasticae magistros veluti "insignes duces novi doctores sequantur".¹⁸ Immo consensum scholasticorum agnoscit tamquam irrefragabile testimonium divinae Traditionis. Id unum improbat, si a quibusdam scholasticis statuantur aliqua "principiis s. Thomae repugnantia"¹⁹ Igitur "si alicuius auctoris vel sancti doctrina ... umquam comprobata est singularibus laudibus, facile intelligitur eatenus comprobata, qua cum principiis Aquinatis cohaereret aut iis haudquaquam repugnaret".²⁰

Hac laude singulari prae omnibus aliis scholasticis comprobatus est s. Bonaventura, ita ut post divum Thomam quidem, sed simul cum ipso a scholis catholicis sit venerandus.

Item S. Congregatio de seminariis et de studiorum universitatibus die 7. martii 1916 decrevit: "Summa theologica s. Thomae habenda est uti textus praelectionum quoad partem scholasticam quaestionum; ita scil. ut, una cum aliquo textu, qui ... partem positivam contineat, habeatur prae manibus et explicetur Summa theologica quoad partem scholasticam." Acta ap. sed. II, 656 sq.; VIII, 157.

Ipsi pontifices maximi, qui doctorem Angelicum efferunt, et doctorem Seraphicum concelebrant. Sixtus V declarat: "Divino Illius munere, qui solus dat spiritum scientiae et sapientiae et intellectus, quique ecclesiam suam per saeculorum aetates, prout opus est, novis beneficiis auget, novis praesidiis instruit, inventa est a maioribus nostris sapientissimis viris, theologia scholastica, quam duo potissimum gloriosissimi doctores, angelicus s. Thomas et seraphicus s. Bonaventura, clarissimi huius facultatis professores, ... excellenti ingenio, assiduo studio, magnis laboribus et vigiliis excoluerunt atque ornarunt, eamque optime dispositam, multisque modis praeclare explicatam posteris tradiderunt ... Hi enim sunt duae olivae et duo candelabra in domo Dei lucentia, qui et caritatis pinguedine et scientiae luce totam ecclesiam collustrant: hi singulari Dei providentia eodem tempore tamquam duae stellae exorientes ex duabus clarissimis regularium ordinum familiis prodierunt. Hi duo Sancti, cum essent coaevi iisdemque studiis dediti, condiscipuli, simul magistri, pari ratione a Gregorio X summo pontifice honorati, et in huius vitae peregrinatione fraterna caritate, spirituali familiaritate, sanctorum laborum societate valde coniuncti fuerunt, ... ut merito Sixtus IV, hos duos Sanctos persimiles et quasi geminos in Christo fratres agnoscens, statuerit sanctum Bonaventuram consimili venerationis et honoris praerogativa atque s. Thomam decorandum esse."²¹ Leo XIII hoc encomium sui praecessoris plene confirmans addit: "Quanta inter sanctum Thomam ac Seraphicum Doctorem necessitudo, quanta sanctitatis ac doctrinae similitudo intercesserit, omnibus in comperto est ... Quapropter nullo modo dubitandum, quin catholici praesertim iuvenes in spem ecclesiae succrescentes, qui ad philosophica ac theologica studia secundum Aquinatis doctrinam sectanda se conferunt, perlegendis s. Bonaventurae operibus plurimam utilitatem sint hausturi, atque ex amborum scriptis, quasi ex praecipuis armentariis, gladios ac tela sumant, quibus in teterrimo bello adversus ecclesiam ipsamque humanam societatem commoto hostes superare strenue queant."²² Denique Pius X: "Bonaventuram, utpote non suo dumtaxat saeculo, sed omni posteritati datum divinitus, egregie prodesse huic etiam aetati posse arbitramur ... Eo magis, quod is princeps scholasticorum alter exstitit cum Aquinate."²³