Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Postquam de finali iudicio determinavit Sanctus Thomas, consequenter de statu mundi post iudicium determinat¹.

I. Et ponit sex conclusiones. Prima est: Peracto finali iudicio, a tota creatura corporali tolletur generationis et corruptionis status: idest, nulla deinceps generatio erit, aut corruptio. Probatur sic. Conveniens erit ut totius creaturae corporeae status immutetur, ut congruat hominum statui. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia omnia corporalia facta sunt² quodammodo propter hominem. Tunc autem natura humana totaliter in suo termino constituetur. Consequentia vero probatur: quia tunc homines incorruptibiles erunt.

Advertendum primo quod, cum omnia corporalia aliquo modo ad hominem ordinentur, et ideo oporteat omnia statui hominis adaptari; sicut homo in finali iudicio mutabit statum, quia non remanebit amplius in via, sed in suo ultimo termino constituetur; ita oportet ut omnia corporalia a suo statu mutentur, adaptenturque illi hominum statui. Et hic est sensus probationis antecedentis.

Attendendum secundo, quod non dixit Sanctus Thomas absolute omnia corporalia esse propter hominem, sed addidit quodammodo: ut daret intelligere hominem non esse finem principalem earum rerum sed secundarium, modo quo in praecedentibus est ostensum³.

Attendendum tertio, quod idem status est generationis et corruptionis rerum: nam natura non operatur ad generationem nisi propter conservationem speciei quorum individua per successivam corruptionem deficiunt; unde videmus in rebus incorruptilibus, cuiusmodi sunt corpora caelestia, generationem non esse. Propterea, volens Sanctus Thomas, ex similitudine ad statum hominum post iudicium inferre non esse amplius generationis et corruptionis statum, probat quia tunc homines erunt incorruptibiles: per hoc intelligens quod etiam tunc hominum generatio non erit.

Confirmatur per illud quod dicitur Rom. VIII, quod scilicet ipsa creatura liberabitur etc.

II. Secunda conclusio est: Cessabit etiam tunc motus caeli. Probatur. Quia generatio et corruptio quae est in⁴ inferioribus corporibus, ex motu caeli causatur: (supple) et ad ipsam generationem et corruptionem caeli motus ordinatur. Ostensum est autem quod illa cessabit. — Confirmatur. Quia dicitur Apoc. X quod tempus amplius non erit.

III. Contra hanc conclusionem posset aliquis instare, dicens impossibile esse ut motus caeli cesset: cum sit naturalis. Sed ad hoc respondet Sanctus Thomas:

Et dicit primo, quod motus caeli non est naturalis ex aliquo interiori principio activo, sicut motus gravium et levium: sed quia caelum ad talem motum in sua natura aptitudinem habet. Movetur autem ab intellectu et voluntate.

Dicit secundo quod, cum voluntas moveat propter finem, motus caeli finis neque potest esse ipsum moveri, quia, cum motus semper in aliud tendat, non habet rationem ultimi finis; neque reductio corporis caelestis secundum ubi de potentia in actum, quia, cum haec potentia nunquam possit tota in actu reduci, eo quod caelum, dum est actu in uno ubi, sit in potentia ad aliud, quemadmodum est de potentia materiae respectu formarum; sicut finis naturae in generatione non est reducere materiam de potentia in actum, sed aliquid ad hoc consequens, scilicet perpetuitas rerum, per quam ad divinam similitudinem accedunt; ita finis caelestis motus non est caelum reduci de potentia in actum, sed aliquid ad hoc consequens, scilicet assimilari Deo in causando.

Dicit tertio quod, cum omnia generabilia et corruptibilia, quae causantur per motum caeli, ad hominem quodammodo ordinentur sicut ad finem, motus caeli praecipue est propter hominum generationem; in quo maxime divinam similitudinem consequitur in causando, cum anima rationalis immediate creetur a Deo.

Dicit quarto quod, cum hic finis non sit multiplicatio animarum in infinitum, eo quod infinitum rationi finis contrarietur; nihil inconveniens sequitur si, certo numero hominum completo, ponamus motum caeli desinere.

IV. Advertendum primo, quod ex primo dicto vult habere Sanctus Thomas rationem permanentiae motus caeli non posse sumi ex aliqua natura caelestis corporis, cum in eo sit principium tantum passivum motus, non autem activum: sed ex principio activo separato. Quod cum agat propter finem, oportet rationem huiusmodi permanentiae ex fine accipere. Si enim congruat eius fini quod aliquando terminetur, caelum quandoque quiescet: si autem non conveniat quies, motus erit sempiternus.

Advertendum secundo, quod finis motus caeli non ponitur a nobis similitudo ad Deum in causando per motum absolute, sicut quidam philosophi posuerunt: sic enim oporteret dicere motum caeli esse perpetuum: quia hunc finem non consequeretur caelum nisi dum actualiter moveretur; nam, cessante motu, caelum non haberet suum finem sed magis cessaret eius finis, quia non assimilaretur Deo, in causando, eo quod tunc nihil causaret. Sed ponitur similitudo ad Deum in causando hominum multiplicationem usque ad determinatum numerum electorum. Ideo ponimus quod, habito hoc fine, scilicet completo numero electorum per generationem virtute motus caeli provenientem, motus caeli cessabit. Ideo, postquam dixit Sanctus Thomas finem motus caeli esse assimilari Deo in causando; ne quis putaret hoc esse absolute intelligendo, addidit praecipue ordinari hunc motum ad hominum generationem et multiplicationem animarum, non quidem in infinitum, sed usque ad determinatum numerum.

Advertendum tertio, quod, cum in generatione hominis duo sint, scilicet dispositio corporis pro animae intellectiva suscipienda, et introductio intellectivae in materiam dispositam, ipsa animae productio est a Deo animam creante: ipsa vero corporis dispositio est a generante et motu caeli. Unde homo productus est effectus hominis generantis atque motus caeli; et effectus Dei per se et immediate unam eius partem producentis. Et ideo, dum caelum per suum motum ad hominis generationem operatur, maxime assimilatur Deo in causando, quia ad eundem effectum cum Deo aliquo modo concurrit, scilicet ad animae a Deo immediate creatae unionem cum materia. Propterea bene arguit Sanctus Thomas esse maximam⁵ assimilationem caeli ad Deum cum ad hominis generationem operatur, quia anima rationalis immediate creatur a Deo.

V. Sed circa id quod dictum est, gravia et levia ab aliquo interiori principio activo inclinari ad motum, dubium occurrit. Oppositum enim huius videtur dicere Sanctus Thomas I Caeli, lect. 3⁶; II Caeli, lect. 2⁷; et III Caeli, lect. 6⁸; item Tertia, q. xxxii, a. 4.

Ad huius evidentiam considerandum est quod, cum ad motum gravis concurrat generans grave tanquam movens⁹, grave tanquam quod movetur, et forma gravitatis tanquam id quo fit motus; dupliciter potest gravitas considerari. Uno modo, ut se tenet ex parte generantis: tanquam scilicet id, quo mediante generans causat motum. Alio modo ut se tenet ex parte ipsius gravis: ut scilicet est id ex quo in gravi naturaliter motus resultat. Si primo modo consideretur, sic habet rationem principii activi quo: est enim id quo generans movet gravia; sicut qualitas impressa ferro a magnete, est id quo magnes ad se trahit ferrum. Si autem secundo modo consideretur, sic habet rationem principii passivi: non enim est principium quo grave moveat, sed quo a generante movetur.

Ad primum ergo sensum loquitur hoc loco Sanctus Thomas. Unde et Potentia, q. v, a. 5, dicit quod formam corporis elementaris sequitur motus, sicut et aliae proprietates ex essentialibus principiis consequuntur: et in eis generans dicitur esse movens, inquantum dat formam quam consequitur motus. — In aliis vero locis loquitur ad secundum sensum.

VI. Tertia conclusio est: Cessante motu caeli et generatione et corruptione ab elementis, eorum substantia remanebit. Probatur. In ultimo illo statu mundi remanebunt secundum substantiam quae quoquo modo ad perpetuitatem aptitudinem habent, Deo supplente quod eis ex propria infirmitate deest. Sed elementa sunt huiusmodi. Ergo etc.

Probatur maior. Quia divina voluntas, quae immobilis est, creavit res ut essent¹⁰. — Minor vero declaratur. Quia corpora caelestia habent naturam ut sint perpetua secundum totum et partem; elementa vero secundum totum, non autem secundum partem, cum secundum partem corruptibilia sint; homo vero secundum partem, scilicet secundum animam intellectivam, non autem secundum totum.

Circa probationem maioris, advertendum sensum eius esse quod, cum divina bonitas creaverit res ut essent, secundum quod voluit illas esse, ita eis ad esse naturam et aptitudinem dedit. Ideo, si aliquibus dedit aptitudinem secundum naturam ad esse perpetuum, signum est quod illas voluit habere esse perpetuum: si autem aliquibus non dedit ad esse perpetuum aptitudinem, signum est quod illa non produxit ut perpetua essent. Cum ergo divina voluntas immobilis sit, oportet dicere quod illa perpetuo secundum substantiam maneant, quae ad perpetuitatem secundum naturam aptitudinem habent.

Advertendum secundo, quod idcirco addit Sanctus Thomas, Deo supplente etc., quia, cum ut dictum est superius¹¹, post finale iudicium nulla sit generatio et corruptio, illud quod aliquo modo est incorruptibile et perpetuum et aliquo modo corruptibile, necesse est ut divina virtute omnino incorruptibile fiat: cum hoc sibi ex propria virtute convenire non possit. Unde elementa, quae secundum partem sunt corruptibilia, fient divina virtute etiam secundum partem incorruptibilia; et homo, qui secundum totum, idest secundum compositum, est corruptibilis, fiet [divina] virtute secundum totum incorruptibilis; et sic in omnibus quorum substantia post finale iudicium remanebit, supplebitur divina virtute quod eis ad omnimodam incorruptibilitatem deest.

VII. Quarta conclusio est: Alia animalia ab homine, plantae, et corpora mixta, nullo modo in illo incorruptionis statu remanebunt. Probatur. Quia sunt corruptibilia et secundum totum et secundum partem.

Ex praedictis infert Sanctus Thomas intellectum illius quod dicitur I Cor. VII, scilicet, Praeterit figura huius mundi. Intelligitur enim quod species mundi, idest status huius corruptionis qui nunc est, cessabit, remanebit vero substantia. — Similiter quod Iob XIV dicitur, donec atteratur caelum, intelligitur: donec ista caeli dispositio cesset qua movetur et in aliis motum causat.

2. Sed occurrit dubium contra praedictam conclusionem. Si enim corpora mixta post finale iudicium non remanebunt, videtur quod eorum naturalis appetitus, qui est ad perpetuitatem secundum speciem, et propter quem est generatio, erit frustra.

Respondet Sanctus Thomas in Quarto, d. XLVIII, a. ult.¹², ad 5, quod iste appetitus naturalis mixtorum non est ad perpetuitatem simpliciter, sed in ordine ad motum caeli: ut scilicet tantum in esse permaneant quantum motus caeli durabit. Ideo non est frustra, si illa, cessante motu caeli, non permaneant.

De hac conclusione et praecedenti egregie determinat Sanctus Thomas in Quarto¹³, et in Qu. Pot., q. v¹⁴.

VIII. Quinta conclusio est: Consumptio eorum quae in futuro statu remanere non debent, convenientissime fiet per ignem. Probatur, quia ignis inter omnia elementa est maxime activus, et corruptibilium consumptivus.

Ex hoc autem infertur quod idcirco secundum fidem ponitur convenienter quod finaliter mundus per ignem purgabitur, non solum a corruptibilibus corporibus, sed etiam ab infectione quam locus iste ex habitatione peccatorum incurrit: iuxta illud II Petri III, Caeli qui nunc sunt et terra etc., nomine caeli intelligendo istos caelos aereos terrae vicinos.

Ad evidentiam huius conclusionis, considerandum primo ex doctrina Sancti Thomae in Quarto, d. XLVII¹⁵, quod iste ignis qui universum purgabit, erit eiusdem speciei cum igne elementari, in hoc tantum differens ab illo, quod sibi de materia aliena admiscebitur. Et generabitur, secundum mentem Augustini, xx de Civitate Dei¹⁶, ex congregatione, virtute divina facta, omnium causarum superiorum et inferiorum habentium igniendi naturam¹⁷. Unde et virtus illa purgandi faciem mundi, non erit illi igni naturalis, sed conveniet sibi virtute divina, cuius erit instrumentum.

Considerandum secundo quod, quamvis res corporalis subiectum infectionis culpae esse non possit, in ipsa tamen ex culpa quaedam incongruitas relinquitur ad hoc ut rebus spiritualibus dedicetur: unde et loca in quibus aliqua crimina sunt commissa, non reputantur idonea ad aliqua sacra in eis exercenda¹⁸. Cum ergo hic dicitur ignem esse purgaturum hunc locum ab infectione ex inhabitatione peccatorum contracta per infectionem, non est intelligenda aliqua culpa ipsi inhaerens loco, sed ineptitudo quaedam ad gloriae corporum susceptionem, quae purgatione ignis eliminabitur.

Attendendum vero, ex doctrina Sancti Thomae loco praeallegato¹⁹, quod illa ignis conflagratio quantum ad sui initium iudicium praecedet, sed quantum ad hoc quod corpora involvet impiorum iudicium sequetur.

IX. Sexta conclusio est: Creatura corporalis quandam claritatis gloriam suo modo consequetur. Probatur. Quia creatura corporalis finaliter disponetur per congruentiam ad hominis statum. Homines autem non solum a corruptione liberabuntur, sed etiam gloria induentur, ut ex dictis patet²⁰. — Confirmatur per illud Apoc. XXI, Vidi caelum novum et terram novam; et per illud Isaiae LXV, Ego creabo, etc.

Advertendum quod addidit Sanctus Thomas in conclusione, suo modo, ut daret intelligere non omnia corpora aequaliter esse luce perficienda, sed unumquodque suo modo, idest, secundum convenientiam suae naturae. Nam ut dicitur, terra erit in superficie exteriori pervia ut vitrum; aqua sicut crystallus; aer ut caelum; ignis vero ut luminaria caeli²¹.

Ad quae nos deus sua clementia, et meritis DIVI thomae aquinatis, dignetur perducere. Amen.