Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Postquam determinavit Sanctus Thomas de universali resurrectione, consequenter de finali iudicio, resurrectionem concomitante, determinat ¹. Circa hoc autem duo facit: primo, agit de ipso finali iudicio; secundo, de iis quae finale iudicium consequuntur ².

Quantum ad primum, ponit quatuor conclusiones. Prima est: Necesse est esse duplex iudicium: unum scilicet quo divisim singulis quantum ad animam redditur poena vel praemium; aliud vero commune, quo quantum ad animam et corpus reddetur omnibus simul quod meruerunt. Probatur. Duplex est retributio pro iis quae homo in vita gessit. Una scilicet secundum animam: quam aliquis percipit statim cum anima fuerit a corpore separata: quae singillatim fiet. Alia vero erit in resumptione corporum, secundum quod quidam impassibilia et gloriosa corpora, quidam vero passibilia resument et ignobilia: quae simul omnibus fiet. Ergo etc. Probatur consequentia. Quia omnis retributio qua diversa redduntur secundum diversitatem meritorum, iudicium requirit.

Advertendum primo, quod conclusio haec intelligitur non de necessitate absoluta, sed de necessitate congruentiae.

Advertendum secundo, ex doctrina Sancti Thomae Quarto, d. XLVII ³, a. 1 ⁴, quod sicut particulare iudicium fit singulariter de unoquoque inquantum est singularis persona, ita commune iudicium de unoquoque fiet secundum quod est pars totius humani generis: sicut etiam secundum humanam iustitiam dicitur quis iudicari, quando iudicium datur de communitate cuius ipse est pars. Unde et propria sententia illius generalis iudicii erit universalis separatio bonorum a malis. Propterea bene dicitur hic quod per commune iudicium redditur omnibus simul, quantum ad corpus et animam, quod meruerunt.

II. Secunda conclusio est: Illud commune iudicium quo resurgentes vel praemiantur vel puniuntur, competit Christo: et intelligitur secundum humanam naturam. Probatur. Quia Christus sua humanitate, secundum quam passus est et resurrexit, nobis et resurrectionem et vitam aeternam promeruit. — Confirmatur per illud Ioan. v, Potestatem dedit ei iudicium facere etc.

Advertendum primo, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. LIX, a. 2; et in Quarto, d. XLVIII ⁵, a. 1, quod dupliciter iudicium alicui convenit: uno modo, tanquam habenti primariam auctoritatem iudicandi; alio modo, tanquam cui committitur iudicare ab habente primariam auctoritatem. Primo ergo modo convenit Christo iudicare inquantum est Deus: iudicare vero secundo modo sibi convenit inquantum est homo qui est totius Ecclesiae caput. — Unde rationes Scoti in Quarto, d. XLVIII ⁶, quibus probat non convenire Christo secundum humanam naturam iudicare primaria et suprema auctoritate, contra mentem Sancti Thomae non procedunt.

Advertendum secundo, cum arguitur Christo convenire iudiciariam potestatem quia nobis et resurrectionem et vitam aeternam promeruit, quod non intelligitur de merito cum exclusione causae efficientis, sed cum eius inclusione. Quia enim Christus nobis ista meruit et efficienter causavit secundum humanitatem, inquantum erat divinitatis instrumentum, ideo meruit ut sibi potestas iudicandi inter bonos et malos traderetur. Propterea rationes Scoti ⁷, quibus probat male probari Christo convenire iudiciariam potestatem eo quod nobis salutem meruerit, non procedunt contra nos: quia procedunt ac si diceremus Christum fuisse solam causam meritoriam salutis, et nullo modo causam efficientem.

III. Tertia conclusio est: Conveniens est ut illud iudicium visibiliter agatur: idest quod fiat visibilis omnium congregatio, et visibilis separatio bonorum a malis. Probatur. Finale iudicium erit de praemio vel poena visibilium corporum. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia oportet iudicium proportionale esse iis de quibus iudicatur.

Confirmatur primo. Quia etiam Christus in forma humanitatis iudicabit, quam omnes possunt ⁸ videre, tam boni quam mali: licet eius divinitas, cuius visio beatos facit, a solis bonis possit videri.

Confirmatur secundo. Quia iudicium animarum, quia de invisibilibus est, invisibiliter agitur.

Advertendum circa antecedens rationis, quod in hoc finali iudicio non sententiatur de poena vel praemio animae proprie et per se, quia hoc statim cum a corpore separatur, efficitur: sed de poena vel praemio corporis, quod ab anima reassumitur non amplius deponendum, et cui convenit cum anima puniri aut praemiari, sicut et eius instrumentum fuit dum peccaret et bonum ageret. Ideo bene dicitur quod finale iudicium erit de poena vel praemio visibilium corporum. — Utrum autem mali sint visuri Christi divinitatem, vide Doctorem, scilicet Quarto, d. XLVIII ⁹.

IV. Quarta conclusio: Simul cum Christo iudicabunt, velut iudicis assessores, Apostoli, et qui eorum vestigia imitantur. Probatur. Quia Christo prae caeteris adhaeserunt. — Confirmatur per illud Matth. xix, Vos qui secuti estis etc.

Ad huius conclusionis evidentiam, considerandum primo quod per eos qui Apostolorum vestigia imitantur, intelligendi sunt, non quidem omnes Christiani, etiam boni, sed perfecti viri, qui scilicet alios sanctitate praecellunt: ut dat intelligere Sanctus Thomas in Quarto, d. XLVII ¹⁰, a. 2 ¹¹.

Considerandum secundo, ex doctrina Sancti Thomae ibidem, quod cum dicitur, Apostolos et Sanctos iudicaturos cum Christo, non intelligitur quasi ipsi habeant in alios sententiam ferre propria auctoritate, hoc enim solius Christi est, sed quia sententiam a Christo auctoritate propria latam, in aliorum notitiam ducent, quod est pronuntiare sententiam. Ducent enim alios in divinae iustitiae cognitionem, ut sciant quid eis iuste debeatur. Unde ad hoc insinuandum dicit Sanctus Thomas hoc loco ¹² quod Christus habet auctoritatem iudicandi, Apostoli vero simul iudicabunt ut assessores.

Attendendum tamen quod in illo iudicio duplex erit sententia. Una videlicet generalis, qua mali igni aeterno adiudicabuntur, boni vero caelestibus sedibus. Quam quidem probabile est faciendam esse vocaliter. Et quia haec voce Christi fiet omnibus manifesta, non pronuntiabitur per assessores. — Alia vero erit particularis, qua unusquisque tali poenae aut tali praemio iudicabitur: quae quidem mentaliter fiet. Et de hac intelligitur quod per assessores manifestabitur unicuique, scilicet per modum intelligibilis revelationis, eo modo quo unus angelus alteri aliquid intelligibiliter manifestat.