Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Restat tertio loco ut Arii perversum dogma excludatur¹. Circa hoc autem tria facit Sanctus Thomas: primo, eius opinionem narrat; secundo, eam improbat, cap. seq.; tertio, ad eius obiectiones respondet, cap. VIII.

Circa primum duo facit: primo, ponit Arii opinionem cum suis fundamentis; secundo, ostendit unde originem habuerit².

I. Quantum ad primum, ait quod fuerunt aliqui alii, a praedictis deviantes, qui dixerunt Filium Dei extitisse ante Incarnationis mysterium, et etiam ante mundi conditionem, sed aestimaverunt eum sic esse alium a Patre quod non esset cum eo eiusdem naturae. Unde crediderunt naturam Filii non ab aeterno extitisse, licet fuerit Filius ante alias creaturas; et exinde dixerunt Filium Dei ex nihilo esse factum, et creaturam esse. Addebant autem ipsum esse unum cum Deo Patre, non per naturam, sed per consensus unionem, et per divinae similitudinis participationem super ceteras creaturas; et quod prae ceteris etiam supremis creaturis, quos angelos dicimus, qui dicuntur dii et filii Dei, Iob. XXXVIII, et in Psalmis, Deus stetit etc., ipsum dici et Deum et Dei Filium oportebat. Item quod per eum Deus Pater omnem aliam condiderit creaturam.

II. Hanc autem positionem confirmare nitebantur, primo, quia Ioan. XVII, solus Pater dicitur Deus. — Secundo, quia I ad Tim. ult., solus Pater dicitur potens Rex regum, et solus habere immortalitatem, et lucem inaccessibilem. — Tertio, quia Ioan. XIV dicitur Pater maior Filio, et I Cor. XV, dicitur Filius esse subiectus Patri: quod non esset si una esset natura Patris et Filii. — Quarto, quia natura Patris non patitur indigentiam: sed bene Filii natura, qui a Patre recipit, ut patet Matth. XI et Ioan. III. — Quinto, quia a Patre docetur et iuvatur, ut patet Ioan. V et Ioan. XV: quod est indigentis. — Sexto, quia recipere praeceptum, obedire, orare, et mitti, inferioris esse videtur. Haec autem de Filio leguntur: ut patet Ioan. XIV, Sicut mandatum etc.; Philipp. II, Factus est obediens etc.; Ioan. XIV, Ego rogabo etc.; Galat. IV, Cum venerit etc. — Septimo, quia Christus clarificatus est a Patre, Ioan. XII, Pater clarifica etc.; et ab eo suscitatus, ad Rom. VIII; et exaltatus, Act. II; ex quibus videtur quod sit Patre inferior. — Octavo, quia in Patre nullus defectus. In Filio autem invenitur defectus potestatis, Matth. XX, Sedere etc.; et defectus scientiae, Matth. XXIV³, De die autem etc.; et defectus quietae affectionis, cum Scriptura asserat in eo fuisse tristitiam et iram et huiusmodi. — Nono, quia invenitur in Scripturis quod Filius Dei sit creatura: ut patet Eccli. XXIV, Dixit mihi Creator etc.; et, Ab initio etc. — Decimo, quia connumeratur creaturis: Eccli. XXIV, Ego ex ore etc.; et Coloss. I dicitur quod est primogenitus creaturae. - Undecimo, quia Christus volebat ut discipuli eius unum essent sicut Pater et Filius unum sunt, Ioan. XVII. Non autem volebat discipulos esse unum per essentiam.

III. Quantum ad secundum ⁴, inquit Sanctus Thomas hanc fuisse Arii et Eunomii opinionem; eamque ex dictis Platonicorum exortam esse, ponentium summum Deum patrem et creatorem omnium rerum, a quo effluxisse quandam mentem dicebant, in qua essent omnium rerum formae, superiorem omnibus aliis rebus, quam paternum nominabant intellectum; et post hanc animam mundi; deinde alias creaturas.

Huic etiam consonat Avicennae positio, ponentis supra animam caeli intelligentiam moventem primum caelum; supra quam Deum in summo ponebat.