Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Postquam de sacramento Ordinis, in quo ministris Ecclesiae quaedam datur potestas ad dispensanda fidelibus sacramenta, determinavit Sanctus Thomas, consequenter de ministris sacramentorum, quibus potestas ordinis est collata, in generali determinat, quantum scilicet ad idoneitatem ipsorum ¹.

I. Et ponit hanc conclusionem: A peccatoribus et malis, dummodo ordinem habeant, ecclesiastica possunt sacramenta conferri.

Probatur primo sic. Potestas ordinis perpetuo in ministris Ecclesiae manet. Ergo non tollitur per peccatum. Ergo etc. — Ambae consequentiae notae. — Probatur vero antecedens. Quia ministri Ecclesiae potentiam quandam in Ordinis susceptione, per quandam videlicet consecrationem, suscipiunt. Quod autem alicui rei per consecrationem acquiritur, perpetuo in eo manet. Cuius signum est, quod nihil consecratum iterato consecratur: scilicet, integrum manens.

Secundo. Nullus potest sacramenta dispensare, quantumcunque sit bonus, nisi potestatem accipiat dispensandi. Ergo nec per peccatum ille qui potestatem accepit, impeditur quominus sacramenta dispensare possit. — Consequentia probatur. Quia bonitati hominis opponitur malitia et peccatum. — Antecedens vero probatur, quia ea quae in sacramentis aguntur, facultatem humanam excedunt. Nihil autem potest in id quod eius facultatem excedit, nisi accepta aliunde potestate. Declaratur in aqua respectu calefactionis, et in balivo respectu coercendi cives.

Advertendum fundamentum huius rationis esse quod, sicut ex bonitate non habet quis ut possit sacramenta dispensare, ita ex malitia, quae bonitati opponitur, non habet ille qui potestatem accepit, a tali sacramentorum dispensatione impediri.

Tertio. Per habitum non datur neque tollitur nobis aliquod posse, sed tantum datur ut bene vel male aliquid agamus. In quo a potentia differt. Ergo, ex hoc quod aliquis sit bonus vel malus, non est potens vel impotens ad dispensandum sacramenta, sed idoneus vel non idoneus ad bene dispensandum. — Probatur consequentia. Quia homo dicitur bonus vel malus secundum virtutem vel vitium, qui sunt habitus quidam.

Advertendum, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. LXIV, a. 6; et Quarto, d. v, q. II, a. 2 ², quod mali ecclesiastica sacramenta ministrantes peccant, eo quod non conformentur ei cuius sunt instrumenta. Propterea hic dicitur quod malus non est idoneus ad bene dispensandum, idest, ad dispensandum secundum convenientiam et congruentiam sacramenti: licet sit idoneus ad dispensandum sacramenta simpliciter idoneitate sufficiente. Sufficit enim ad hoc ut quis sacramentum conferat, quod sit homo potestatem Ordinis habens.

Quarto. Ministri Ecclesiae in sacramentis non agunt in virtute propria, sed in virtute Christi, de quo dicitur Ioan. 1, Hic est qui baptizat. Ergo malitia ministrorum non impedit quin fideles salutem per sacramenta consequantur a Christo. — Probatur consequentia. Quia quod agit in virtute alterius, non assimilat sibi patiens, sed principali agenti: ut patet in instrumentis domus. — Antecedens vero probatur, quia ministri sicut instrumentum agere dicuntur.

II. Sed videtur quod haec ratio non sit efficax. Nam licet instrumentum non assimilet sibi effectum, sed principali agenti, si tamen sit indispositum et ineptum, non potest effectum ad similitudinem principalis agentis perducere: sicut propter defectum et malitiam instrumenti, non potest quandoque artifex effectum intentum inducere. Et sic licet malus minister non impediatur a dispensatione sacramenti quia oporteat effectum illi assimilari, ut scilicet ex ipso malus effectus producatur; potest tamen impediri propter eius indispositionem et ineptitudinem ad effectum principalis agentis, scilicet Christi.

Respondetur quod duplex potest esse indispositio in instrumento: una per quam indisponitur ad suscipiendam motionem et virtutem principalis agentis, quae scilicet est carentia alicuius perfectionis sibi debitae inquantum est instrumentum; alia per quam in seipso est imperfectum, utpote carens aliqua perfectione sibi debita inquantum est talis res, non autem inquantum est instrumentum. Per primam imperfectionem potest instrumentum impediri a productione effectus principalis agentis; non autem per secundam, quia ista accidentaliter se habet ad ipsum inquantum est instrumentum: sicut chirurgici manus si sit arida, ita ut non possit ab ipso moveri, ab ipsa non poterit provenire curatio quam chirurgicus intendit; sed si sit disposita ad suscipiendum motum a chirurgico, quamvis aliqua aegritudine laboret, puta lepra, non impeditur a productione effectus principaliter intenti. Homo ergo malus, licet sit indispositus in seipso per privationem virtutis quam habere deberet, non est tamen indispositus inquantum est instrumentum divinae virtutis. Ad hoc enim ut secundum ordinationem possit moveri a Deo ad causandum instrumentaliter salutem et gratiam, per quam quis Christo assimilatur, per sacramenti ministrationem, sufficit quod sit homo ordinem habens. Et ideo per malitiam non impeditur quin verum sacramentum conferre possit. Secus autem esset si effectum oporteret ipsi malo ministro assimilari: quia, cum ipse sit male affectus secundum mentem, et sit gratia divina privatus, non posset in altero bonam mentis dispositionem et gratiam effective causare. Et ad hunc sensum procedit ratio Sancti Thomae.

III. Quinto. Si malitia ministri sacramenti effectum impedire posset, non posset homo habere fiduciam certam de sua salute, nec conscientia eius remaneret libera a peccato. Sed hoc est inconveniens. Ergo etc. — Probatur sequela. Quia de malitia vel bonitate alterius hominis homo iudicare non potest, sed hoc est solius Dei, qui occulta cordis rimatur. — Confirmatur ista ratio. Quia si homo salutem consequi per sacramenta non speraret nisi a bono ministro dispensata, videretur spem suae salutis in homine aliqualiter ponere. Hoc autem est contra id quod dicitur Ierem. XVII, Maledictus etc. — Confitendum est igitur quod sacramenta sunt salutaria ex virtute Christi, sive per bonos sive per malos ministros dispensentur.

Sexto. Dominus etiam malis praelatis obedire docet, quorum tamen opera non sunt imitanda, ut patet Matth. XXIII. Ergo et malis ministris est obediendum. Ergo in eis manet Ordinis potestas. Ergo habent potestatem dispensandi sacramenta — Probatur prima consequentia. Quia multo magis obediendum est aliquibus propter hoc quod susceperunt ministerium a Christo, quam propter cathedram Moysi. — Secunda vero probatur, quia propter Ordinis potestatem eis obeditur.

Sed videtur quod haec ratio non sit efficax. Alicui enim obediendum est propter potestatem iurisdictionis in ipso existentem. Ergo ex eo quod malis praelatis aut malis ministris est obediendum, non sequitur quod possint sacramenta ministrare, sed tantum quod in subditos possint iurisdictionem exercere.

Dicitur, quod non solum propter potestatem iurisdictionis est alicui obediendum, sed etiam propter Ordinis potestatem: nam confitens tenetur obedire sacerdoti sibi poenitentiam satisfactoriam iniungenti. Et de tali potestate ratio procedit. Unde, ut ostenderet Sanctus Thomas de hac Ordinis potestate loqui, non autem de potestate iurisdictionis, assumpsit quod propter Ordinis potestatem malis ministris obeditur.

Per hoc autem, inquit Sanctus Thomas, excluditur error dicentium quod omnes boni possunt sacramenta ministrare, et nulli mali.