Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Excluso errore circa Christi divinitatem, vult Sanctus Thomas excludere errores circa corpus ipsius¹. Et triplicem errorem excludit: unum in hoc capite; alterum capite sequenti; tertium capite xxxi.

I. Primus ergo error fuit Manichaeorum, dicentium Dei Filium non verum corpus, sed phantasticum assumpsisse. Unde nec verus homo esse potuit, sed apparens; neque ea quae secundum hominem gessit, in veritate fuisse consequitur, sed in quadam assimilatione².

Contra autem hunc errorem arguit Sanctus Thomas primo, quia haec positio Scripturae auctoritatem evacuat. Cum enim similitudo carnis caro non sit, et sic de ceteris, mentitur Scriptura dicens quod Verbum caro factum est, quod ambulavit, quod comedit, etc. Si autem vel in modico auctoritati Scripturae derogetur, iam nihil in fide nostra fixum esse poterit, quae Sacris Scripturis innititur: iuxta illud Ioan. xx, Haec autem etc.

II. Si dicatur quod propter hoc non oportet veritatem Sacrae deesse Scripturae, quia rerum similitudines aequivoce ac figurate rerum ipsarum nominibus nuncupantur; et ipsa Sacra Scriptura consuevit illo modo loquendi uti, ut est illud I Cor. x, Petra autem erat Christus, et similia: — contra hoc instatur primo, quia non competit Sacrae Scripturae ut narrationem totam unius facti sub tali aequivocatione proponat, ita quod ex aliis Scripturae locis manifesta veritas haberi non possit: quia ex hoc non eruditio hominum, sed magis deceptio sequeretur, contra illud Rom. xv, Quaecumque scripta etc.; et II ad Tim. iii, Omnis Scriptura etc.

Secundo, quia esset tota evangelica narratio poetica et fabularis: contra illud quod dicitur II Pet. 1, Non indoctas etc.

2. Ad rationem autem huius opinionis dicitur quod, sicubi Scriptura narrat aliqua quae apparentiam, et non rerum existentiam habuerunt, ex ipso modo narrationis hoc intelligere facit: ut patet Gen. xviii, cum dicitur, Cumque elevasset etc.

Dicitur secundo, Isaiam et Ezechielem et alios prophetas aliqua alia descripsisse quae imaginarie visa sunt, errorem non generat: quia huiusmodi ponunt non in narratione, sed in prophetiae descriptione. Et tamen semper aliquid addunt per quod apparitio designatur: sicut Isaiae vi, Vidi Dominum etc.; et Ezech. viii, Emissa similitudo etc.

Dicitur tertio, quod aliqua in Scripturis de rebus divinis per similitudinem dici, errorem non potest generare. Tum ex vilitate rerum a quibus sumuntur similitudines. — Tum quia inveniuntur aliqua proprie dicta in Scripturis per quae veritas expresse manifestatur, quae sub similitudinibus in aliis locis occultatur. Quod quidem in proposito non accidit: cum nulla Scripturae auctoritas veritatem eorum quae de humanitate Christi dicuntur, excludat.

3. Si dicatur quod immo hoc invenitur: quia ad Rom. viii dicitur, Misit Deus etc.; et Philipp. ii, in similitudinem etc. — respondetur primo, quod Apostolus non dicit solum in similitudinem carnis, sed addit peccati: quia Christus veram quidem carnem habuit, sed non carnem peccati, sed similem illi, scilicet passibilem, qualis facta est caro hominis ex peccato.

Dicitur secundo, quod in illa auctoritate ad Philipp. fictionis intellectus excluditur per hoc quod dicitur, formam servi accipiens: ubi manifestum est formam pro natura poni, non pro similitudine, ex eo quod dixerat, qui cum in forma Dei esset, ubi pro natura ponitur forma. — Excluditur etiam fictio per hoc quod dicitur, factus obediens usque ad mortem. — Similitudo igitur in illa auctoritate pro natura et similitudine speciei sumitur: sicut omnes homines similes specie dicuntur.

III. Secundo principaliter arguitur, quia, discipulis videntibus Christum ambulantem super mare, et putantibus ipsum phantasma esse, hanc Dominus ab eis suspicionem removit, cum inquit, Habete fiduciam etc. Non enim videtur rationabile quod aut discipulos lateret ipsum corpus phantasticum assumpsisse, cum electi essent in testimonium veritatis: aut, si eos non latebat, existimatio phantasmatis tunc eis timorem non incusserit.

Tertio, quia post Resurrectionem, ut dicitur Lucae ult., existimantibus discipulis se spiritum videre, dixit eis Dominus, Palpate et videte etc. Frustra enim se palpandum praebuisset, si non nisi phantasticum corpus habuisset.

Quarto. Si corpus Christi fuit phantasticum, et non vere manducavit et bibit, neque vere visus est et palpatus, sequitur non esse verum testimonium Apostolorum de Christo. Hoc est falsum. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia non potest sumi efficax testimonium veritatis per ea quae non in rei existentia, sed solum in apparentia sunt gesta. — Falsitas consequentis probatur. Tum quia Apostoli seipsos idoneos Christi testes ostendunt: ut patet Act. x, et in principio Epistolae Ioannis. Tum quia inanis fuisset eorum praedicatio, et inanis fides nostra: ut dicitur I Cor. xv.

Quinto. Sequitur quod Christus vere non est mortuus; et consequenter quod non vere resurrexit. Ergo Apostoli hoc praedicantes sunt falsi testes: ut arguitur ibidem, scilicet I Cor. xv.

Sexto. Fuisset in Christo aliqua falsitas, si ea quae de ipso dicuntur, in apparentia tantum fuissent: quia falsum est quod non est ut videtur. Sed in Christo non fuit aliqua falsitas: quia adventus eius in mundum fuit ad manifestationem veritatis, ut dicitur Ioan. xviii; falsitas autem non est idonea via ad veritatem, iuxta illud Eccli. xxxiv, A mendace etc. Ergo etc.

Advertendum, ex doctrina Sancti Thomae Prima, q. xvii, a. 1, quod, cum veritas et falsitas inveniatur in rebus in ordine ad intellectum, per comparationem ad intellectum nostrum dicitur res falsa quae nata est de se facere falsam existimationem. Et ideo ea quae in exterioribus accidentibus habent similitudinem aliarum rerum, dicuntur falsa secundum illam rem: eo quod innatum sit nobis per ea quae exterius apparent, de rebus iudicare. Propterea bene hic dicitur, et est de mente Aristotelis V Metaph.³, falsum esse, scilicet ex parte rei, quod non est ut videtur, idest, quod habet alterius rei similitudinem.

Septimo. Cum dicamur, Rom. viii, in sanguine Christi iustificati, et Apoc. v, redempti, si Christus non habuerit verum sanguinem, non vere pro nobis ipsum fudit. Ergo neque vere iustificati, neque vere redempti sumus. Ergo ad nihil utile est esse in Christo.

Octavo. Sequitur quod nihil novum in Christi adventu accidit: quia et in Veteri Testamento Deus apparuit Moysi et prophetis secundum multiplices figuras. Sed hoc totam doctrinam Novi Testamenti evacuat. Ergo etc.