Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Postquam ostendit Sanctus Thomas quae sit materia sacramenti Eucharistiae, quia videlicet est panis et vinum, vult ostendere qualis huiusmodi materia esse debeat, scilicet qualis panis et quale vinum¹. Et ponit tres conclusiones.

I. Prima est: Nec ex alio pane quam qui ex granis tritici conficitur, neque ex alio liquore quam qui ex uvis exprimitur, hoc sacramentum confici potest; neque si pani et vino tanta alienae materiae admixtio fieret quod species solveretur.

Probatur. Necesse est eas conditiones panis et vini in hoc sacramento servari quae sunt de ratione panis et vini: cum ex pane et vino hoc sacramentum conficiatur. Sed vinum non dicitur nisi quod ex uvis exprimitur, nec panis dicitur proprie nisi qui ex granis tritici conficitur: alii vero qui dicuntur panes, pro supplemento panis in usum venerunt; et similiter alii liquores in usum vini. Ergo etc.

2. Advertendum, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. lxxiv²; et IV Sent., d. xi, q. ii³, quod, cum generans generet sibi simile in specie, si qua frumenta sint quae ex semine tritici generari possint, sicut ex grano seminato in malis terris nascitur siligo, panis ex tali frumento confectus potest esse materia huius sacramenti, licet frumentum illud alio nomine, propter aliquam diversitatem accidentium, significetur: talis enim vere dicitur panis triticeus, cum granum ex quo conficitur, eiusdem speciei sit cum grano tritici. Ex aliis autem frumentis, quae nullo modo possunt ex grani semine generari, ut est hordeum, spelta, far, non potest confici panis qui sit materia conveniens huius sacramenti: cum non sint eiusdem speciei cum tritico.

3. Advertendum secundo, quod aliquando est tanta corruptio panis et vini quod solvitur species: id quod ex solutione continuitatis et ex saporis et coloris atque aliorum accidentium mutatione deprehendi potest. Et tunc ex tali materia non potest confici; sicut ex aceto confici non potest; neque ex amido, cum fiat ex tritico corrupto; licet quidam contrarium dicant. Aliquando vero est solum dispositio ad corruptionem: quod aliqualis immutatio saporis declarat. Et tunc ex tali materia potest confici sacramentum, sicut ex vino acido: licet conficiens peccet propter irreverentiam sacramenti.

II. Secunda conclusio est: Ex pane fermentato et ex pane azymo hoc sacramentum confici potest.

Probatur. Esse fermentatum vel esse azymum, non est de ratione panis, sed utrolibet existente, species panis salvatur. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia si qua pani triticeo et vino vero accidunt quae non sunt de ratione panis et vini, iis praetermissis, potest verum confici sacramentum.

Confirmatur conclusio primo: quia diversae ecclesiae in hoc diversum usum habent.

Confirmatur secundo: quia utrumque congruere potest significationi sacramenti: azymi scilicet panes, secundum Gregorium, in Registro⁴, puritati carnis Christi; fermentatum vero unioni Verbi divini cum carne.

III. Tertia conclusio est: Convenit magis puritati corporis mystici, idest Ecclesiae, quae in hoc sacramento configuratur, usus azymi panis. Declaratur auctoritate Apostoli, I Cor. v, dicentis, Pascha nostrum etc.

IV. Per hoc excluditur error dicentium in azymo hoc sacramentum celebrari non posse. Qui utique error etiam evidenter Evangelii auctoritate destruitur: cum et Matth. xxvi, et Marc. xiv, et Luc. xxii, dicatur quod Dominus prima die azymorum Pascha cum discipulis suis comedit. Constat enim quod non erat licitum secundum legem, ut prima die azymorum fermentatum in domibus Iudaeorum inveniretur, ut patet Exodi xii. Unde, cum Dominus, quandiu fuit in mundo, legem servaverit, manifestum est quod panem azymorum in suum corpus convertit et discipulis sumendum dedit.

2. Dicunt tamen quidam ipsum, imminente passione, diem azymorum praevenisse, et tunc fermentato pane eum fuisse usum. Quod nituntur ostendere, tum ex eo quod Ioan. xiii dicitur, Ante diem festum paschae etc. — Tum ex eo quod Ioan. xviii dicitur, sexta feria, qua Christus est crucifixus, Iudaeos non intrasse praetorium Pilati ut non contaminarentur, sed manducarent pascha. Pascha autem dicuntur azyma. Et sic concluditur quod cena fuit ante azyma celebrata.

3. Sed ad hoc respondet Sanctus Thomas: cum festum azymorum septem diebus celebraretur; inter quas prima erat sancta atque praecipue solemnis inter alias, scilicet quintadecima mensis; et apud Iudaeos solemnitates a praecedenti vespere inciperent; quartadecima die ad vesperam incipiebant comedere pascha, ut patet Exodi xii, et eadem die immolabatur agnus paschalis. Ideo ab aliis Evangelistis prima dies azymorum dicitur quartadecima dies mensis: quia ad vesperam comedebant azyma, et tunc immolabatur agnus paschalis. Hoc autem secundum Ioannem, erat ante diem festum paschae, idest ante quintamdecimam diem, qui erat solemnior; in quo Iudaei volebant comedere pascha, idest azymos panes; non autem agnum paschalem.

Ex istis infert Sanctus Thomas planum esse quod Christus ex azymo pane corpus suum consecravit: et ideo Latinorum ecclesia rationabiliter pane azymo utitur in hoc sacramento.

IV. Advertendum, ex doctrina Sancti Thomae in locis praeallegatis⁵, quod etiam consuetudo Graecorum aliquam rationem habet: videlicet, et propter significationem, quam tangit Gregorius; et in detestationem haeresis Nazaraeorum, sive Ebionitarum⁶, qui legalia Evangelio miscebant. In primitiva enim ecclesia Apostoli in azymis celebrabant: et hunc morem Romana ecclesia ab Apostolis accepit, ut Innocentius tradit⁷: Sed postea, imminente haeresi quod simul cum Evangelio essent observanda legalia, sancti patres, ut Leo Papa dicit⁸, ne eis viderentur consentire, voluerunt ad tempus⁹ hoc sacramentum ex fermentato confici. Cessante deinde hac haeresi, ad pristinum morem Romana quidem rediit ecclesia: sed Graeci morem illum, ad tempus institutum, servare perpetuo voluerunt.

2. Advertendum ulterius, ut inquit Sanctus Thomas in locis praeallegatis, quod licet in utroque pane sacramentum confici possit, peccaret tamen presbyter in ecclesia Latinorum celebrans de pane fermentato. Ut enim patet Extra, de Celebratione missae, cap. Litteras¹⁰, punitur sacerdos qui in pane fermentato celebrare praesumpsit. Peccaret etiam presbyter Graecus in ecclesia Graecorum celebrans de azymo pane, utpote ecclesiae suae ritum pervertens.