Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Ostenso quod rationes Arii contra Catholicam fidem invalidae sunt, vult Sanctus Thomas ex praedictis ostendere quod nec etiam ea quae pro suis opinionibus Photinus et Sabellius ex Sacris Scripturis adducebant, eorum errores confirmant¹. Et primo, respondet ad Photinum; secundo, ad Sabellium².

I. Quantum ad primum³, dicit ad primam auctoritatem, quod non dicit Christus datam sibi potestatem quasi tunc eam de novo acceperit: sed quia, quam ab aeterno acceperat, ea in ipso facto homine incoeperat apparere per victoriam quam habuerat resurgendo.

Ad secundam dicitur quod Filius Dei dicitur factus, non simpliciter, sed secundum carnem, per assumptionem humanae naturae, quo modo dicitur, Verbum caro factum est: ut patet per Apostolum. - Similiter dicitur praedestinatus secundum humanam naturam, quae ad Filium pertinet: eius enim unio cum Filio non fuit ex humanis meritis, sed ex gratia Dei praedestinantis.

Ad tertiam dicitur primo, quod ad humanam naturam, in qua fuerat humilitas passionis, referendum est quod dicitur Deus per passionis meritum Christum exaltasse. - Dicitur, secundo, quod sic intelligendum est Patrem illi dedisse nomen super omne nomen, quod nomen conveniens Filio ex nativitate aeterna, manifestandum erat in fide populorum convenire Filio incarnato.

Ad quartam dicitur quod Petrus intellexit Deum Iesum fecisse Christum et Dominum, secundum humanam naturam, in qua incoepit id habere ex tempore quod in natura divinitatis habuit ab aeterno.

II. Quantum ad secundum⁴, respondetur primo ad auctoritates a Sabellio inductas de unitate deitatis. Et dicitur quod non repugnant Catholicae fidei ponenti Patrem et Filium non duos deos sed unum Deum, ut dictum est superius.

Ad id quod Christus dicit, Pater in me manens etc., dicitur quod ostendit unitatem essentiae, non autem unitatem personae. Si enim esset una persona Patris et Filii, non congrue diceretur Pater esse in Filio et e converso: cum non dicatur proprie idem suppositum in seipso esse, sed solum ratione partium, quo modo aliquando totum dicitur esse in seipso, eo quod partes sunt in toto; quod enim convenit partibus, solet attribui toti. Qui modus in divinis, in quibus partes esse non possunt, non congruit.

Dicitur secundo, quod ex unitate essentiae apparet qualiter Pater est in Filio et Filius in Patre. Nam cum Pater sit sua essentia, relinquitur quod in quocumque est essentia Patris, sit Pater. Unde, cum essentia Patris sit in Filio, sequitur quod Pater est in Filio; et eadem ratione Filius in Patre. Et sic eodem verbo et Sabellii et Arii error confutatur.

III. Ad evidentiam eius quod hic secundo loco dicitur, considerandum est primo, quod unum esse in alio includit et distinctionem illorum, eo quod idem in seipso esse non possit; et quandam illorum unionem, si aliqua enim omnino separata sunt, unum illorum non dicitur in alio esse. Dicitur ergo Filius esse in Patre et e converso, inquantum, cum sint duo supposita realiter distincta, habent unam numero essentiam, quae est eadem utrique supposito. non enim sola unitas essentiae in utroque supposito est ratio huius: sed haec unitas simul cum omnimoda identitate suppositi ad essentiam; ut patet ex Sancto Thoma super Ioan., cap. xiv⁵; et in hoc capite; atque etiam Prima Parte, q. xlii, a. 5. Unde talis unitas essentiae, et identitas eius cum supposito, est ratio quod unum dicatur esse in alio. Distinctio vero inter ipsas personas huic inexistentiae praesupponitur.

IV. Considerandum secundo quod, licet semper quando unum dicitur in alio esse, inter illa aliquam distinctionem esse oporteat; ubi tamen unum est realiter in altero, non sufficit quaecumque distinctio, sed necesse est inter illa realem esse distinctionem. Et ideo, ubi unum ab altero realiter non distinguitur, non potest proprie dici unum in alio esse: licet, si secundum rationem distinguantur, unum possit dici esse in altero secundum rationem, aliis conditionibus requisitis existentibus. Propter hoc, essentia divina non dicitur realiter esse in Filio, si proprie loquamur, sed tantum secundum modum intelligendi et significandi, non enim a Filio realiter distinguitur: sed bene Pater est in Filio realiter, a quo distinguitur, cum sit idem quod sua essentia ipsamque non deserat, et sua essentia sit in Filio.

Ex quo patet solutio ad argumenta Aureoli recitata a Capreolo I Sent., d. xix⁶, cum arguit quod eadem ratione posset concludi quod Filius esset in Filio, et quod Filius esset in essentia. Patet enim quod optime quidem arguitur Patrem esse in Filio quia sua substantia est in illo, eo quod Pater et Filius realiter distinguantur. Non autem hac ratione de illis quae adducuntur, idem concludi potest: quia Filius nec a seipso, nec a sua essentia realiter distinguitur.

2. Si autem instetur, quia non videtur ratio adducta a Sancto Thoma concludere quod Pater sit in Filio realiter, sed tantum secundum rationem: quia non videtur alia ratione Pater esse in Filio quam quia sua essentia sit in eo, cum non sit in Filio nisi ratione essentiae; essentia autem non est in Filio, nisi secundum rationem, iuxta praedicta: — respondetur quod, licet essentia Patris, inquantum est etiam in Filio, sit id ratione cuius Pater dicitur esse in Filio, non tamen oportet quod eodem modo essentia sit in Filio et Patre; quia, non obstante unitate numerali essentiae Patris et Filii, est inter Patrem et Filium secundum oppositionem relativam realis distinctio. Et ideo, sicut cum unitate numerali essentiae stat distinctio realis personarum, ita cum existentia rationis essentiae in Filio et in Patre, stat realis existentia Patris in eo, propter eorum realem distinctionem.

Non putet autem aliquis me dicere essentiam divinam non esse in Filio realiter, quasi ipsa realitas essentiae Filio non attribuatur. Hoc enim non intelligo: sed quod, cum per istam praepositionem in importetur distinctio, praesuppositive saltem, realitas essentiae qua Filio realiter identificatur, non habet illam realem distinctionem quae importatur cum dicitur unum esse in alio realiter, licet essentiae realitas sit in Filio, idest, non sit extrinseca a Filio.

V. Advertendum tertio, quod iste modus essendi in non est proprie aliquis illorum modorum essendi in aliquo qui a Philosopho IV Physicorum⁷ enumerantur: sed tamen per quandam similitudinem remotam potest ad aliquos illorum reduci. Ut enim habetur ex doctrina Sancti Thomae I Sent., d. xix, q. iii, a. 2, ad 1, dupliciter possumus loqui de esse unius personae in alia: uno modo, secundum esse; alio modo, secundum intellectum⁸. Primo modo, reducitur ad illum modum quo genus est in sua specie (intellige, sicut dixi, reductione remota): quia, cum propter unitatem essentiae Pater dicatur esse in Filio eo quod sua essentia sit in Filio, ad illum modum reducitur ad quem reduceretur si essentia diceretur esse in Filio sicut in rebus materialibus essentia est in supposito, a quo aliquo modo realiter distinguitur, ut est ostensum superius.⁹ Iste autem modus reducitur ad illum modum quo genus est in specie.

Secundo autem modo, reducitur ad illum modum quo aliquid est in suo principio efficiente vel originante, et e converso originans in originato, si relative sumantur: quia videlicet unum est de intellectu et ratione alterius, sicut unum relativum alterius rationem ingreditur. Et ad hunc sensum intelligitur quod ait Sanctus Thomas Prima Parte, loco allegato, ad primum¹⁰.

VI. Patet ergo ex istis quod, proprie loquendo, Patrem esse in Filio secundum esse et e converso, nihil aliud est quam Patrem, distinctum realiter a Filio, esse illi consubstantialem, et eiusdem numero essentiae cum ipso, et e converso.

Apud Scotum vero, I Sent., d. xix¹¹, Patrem esse in Filio est ipsum illi esse praesentem praesentia subsistentis ad subsistentem, cum unitate naturae talem praesentiam exigente. Quod in idem redit cum eo quod diximus. — Cetera vide apud Capreolum, loco allegato¹².

Circa id quod dicitur, uno verbo errorem Arii et Sabellii confutari, advertendum est quod, cum, ut ostensum est, Patrem esse in Filio ostendat et distinctionem illorum personalem, et unitatem essentiae in illis atque consubstantialitatem; per hoc quod importat personarum distinctionem, excluditur error Sabellii ponentis unam esse personam Patris et Filii; per hoc vero quod importat consubstantialitatem et unitatem essentiae, excluditur error Arii dicentis Filium esse creaturam, et non esse eiusdem essentiae cum Patre.