Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Probato quod Spiritus Sanctus sit Deus, vult Sanctus Thomas ostendere quod sit etiam subsistens persona¹, contra dicentes ipsum esse divinitatem Patris et Filii; et contra dicentes ipsum esse aliquam accidentalem perfectionem mentis, sapientiam videlicet vel caritatem, vel aliquid huiusmodi. Ostenditur enim quod non est aliquid huiusmodi: et arguitur primo, quod accidentalis forma non sit; secundo, quod non sit Patris et Filii divinitas².

I. Primum ostenditur dupliciter. Primo. Spiritus Sanctus operatur pro suae arbitrio voluntatis: ut patet ex dictis superius³. Formae autem accidentales non proprie operantur, sed magis habens eas utitur eis pro suo arbitrio. Ergo etc.

Secundo. Spiritus Sanctus est causa omnium perfectionum humanae mentis: ut patet Rom. v, Caritas Dei etc.; et I ad Cor. xii, Alii per Spiritum. Ergo etc.

II. Secundum vero, scilicet quod nomine Spiritus Sancti non designatur essentia Patris et Filii, tanquam a neutro personaliter distinguatur, ostenditur tripliciter.

Primo. Spiritus Sanctus procedit a Patre, Ioan. xv; et accipit a Filio, Ioan. xvi. Sed neutrum horum convenit essentiae divinae. Ergo etc.

Secundo. Sacra Scriptura manifeste de Spiritu Sancto loquitur tanquam de persona divina subsistente: ut patet Act. xiii, et xv. Ergo etc.

Tertio. Spiritus Sanctus connumeratur Patri et Filio, quae sunt personae subsistentes et divinae naturae. Ergo etc. — Probatur antecedens ex eo quod dicitur Matt. ult., Euntes etc.; et II Cor. ult., Gratia Domini etc.; et I Ioan. ult., Tres sunt etc.

2. Si quis diceret aliud esse Spiritum Sanctum, et aliud Spiritum Dei — in quibusdam enim praemissarum auctoritatum nominatur Spiritus Dei, in quibusdam vero Spiritus Sanctus: — manifeste ostenditur quod idem sit Spiritus Dei et Spiritus Sanctus, ex processu Apostoli I Cor. ii; et ex eo quod ubi, Matt. x, dicitur, Spiritus Patris vestri, Marcus dicit, Spiritus Sanctus.

III. Ex istis infert Sanctus Thomas quod non cogimur dicere eodem modo intelligendum esse Spiritum Sanctum mentes sanctorum implere et eas inhabitare, sicut diabolus aliquos implere et inhabitare dicitur, Ioan. xiii, et Act. v. Quia diabolus, cum sit creatura, non implet aliquem neque inhabitat participatione sui, vel per suam substantiam, sed tantum per effectum suae malitiae, ut habetur Act. xiii, O plene etc. Spiritus autem Sanctus, cum sit Deus, per suam substantiam mentem inhabitat, et sui participatione bonos facit. — Nec tamen per hoc removetur quin per effectum suae virtutis sanctorum impleat mentes.

IV. Circa hoc ultimum dictum, considerandum est quod duobus modis potest intelligi substantiam spiritualem mentem hominis implere: uno modo, per effectum suae virtutis, quia videlicet aliquis effectus virtutis ipsius ab ipsa causatur in mente; alio modo, per propriam substantiam. Primo modo, substantia spiritualis creata potest mentem hominis implere et inhabitare, quia aliquem effectum in ipsa causare potest, directe vel indirecte agendo, ut in superioribus ⁴ est ostensum: non autem potest secundo modo inhabitare. Sed Deus utroque modo implere mentem hominis potest. Et ideo, postquam dixit Sanctus Thomas quod Spiritus Sanctus secundum suam substantiam mentes sanctorum inhabitat dando illis esse, ut in capite praecedenti est ostensum; addidit quod non excluditur per hoc quin per effectum suae virtutis eas inhabitet: nam virtutes a Deo in mentem causantur.

V. Sed tunc occurrit dubium. Nam substantia spiritualis ibi est secundum suam substantiam ubi operatur ⁵. Si ergo operatur aliquid in mentibus sanctorum, illuminando videlicet aut aliquid aliud agendo, sequitur quod in mentibus sanctorum sit secundum suam substantiam. Ergo non tantum per effectum suae virtutis.

Pro huius solutione, advertendum est, ex doctrina Sancti Thomae II Sent., d. VIII, a. 5, ad 3, quod, cum esse intra aliquid sit esse intra terminos eius, secundum quod substantia spiritualis est intra terminos alicuius, ita dicitur esse intra ipsum. Cum autem duplex sit terminus rei, scilicet terminus corporalis quantitatis, ut invenitur in corporibus; et terminus essentiae, ut invenitur in omni creatura: intra terminos corporalis quantitatis substantia spiritualis esse potest, quia intra illos potest operari; non autem potest esse intra terminos essentiae, neque sicut pars, neque sicut virtus dans esse, quia esse, maxime rerum spiritualium, est per creationem, ut ostensum est in praecedentibus ⁶. Ideo potest esse substantia spiritualis intra corpora, et ipsa corpora implere et inhabitare, secundum terminos corporeae quantitatis. Non autem potest esse intra mentem humanam, quae nullos habet terminos corporeae quantitatis, sed tantum essentiae, intra quam intrat et operatur solum is qui dat esse menti, scilicet ipse Deus: quamvis etiam substantia creata circa ipsam mentem aliquid possit extrinsecus operari, quod est esse in ipsa per suae virtutis effectum.

Cum ergo dicitur quod substantia spiritualis ibi est secundum substantiam ubi operatur: — dicitur quod, si proportionaliter sumantur ibi esse et ibi operari, sic propositio est universaliter vera. Substantia enim spiritualis, si in aliquo operatur tanquam intra ipsius terminos operans, intra illud est et illud inhabitat. Similiter, si in aliquo est tanquam extrinsecus operans aliquid in ipso, extrinsecus est in eo: quod tamen improprie est unam substantiam esse in alia. Unde et, si subsumatur minor ad hunc sensum, quod substantia creata aliquid operatur in mentibus sanctorum tanquam intra ipsarum terminos operans, falsa est. Si vero subsumatur ad alium sensum, videlicet quod operatur in mentibus sanctorum tanquam extrinsecus operans, et non intra essentiam, tunc vera est; et vera conclusio, scilicet quod substantia creata sit secundum substantiam in mentibus sanctorum tanquam aliquid extrinsecum; quod tamen, ut dicebatur, est improprie dictum. — Si vero sumatur dicta propositio ad hunc sensum, quod in ea re in qua operatur quomodocumque substantia spiritualis (sive inquam intra terminos rei agendo, sive extrinsecus aliquid operando), intra ipsam est et ipsam implet aut inhabitat: falsa est.

A doctoribus autem ponitur ibi esse ubi operatur, ad hunc sensum, quod in eo loco est secundum substantiam suam, in quo est corpus in quod operatur. Et sic habet veritatem.