Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Posita veritate fidei de Filio Dei, vult Sanctus Thomas refellere haereticorum positiones, qui huius doctrinae, Sacrae scilicet Scripturae, veritatem suo sensu, idest suo ingenio, metiri praesumpserunt¹.

Circa quod tria facit: primo, ipsas falsas opiniones, cum suis fundamentis, adducit et improbat; secundo, ad eorum fundamenta respondet, cap. ᴠɪɪɪ.

Circa primum tria facit: primo, agit de opinione Photini; secundo, de opinione Sabellii, cap. seq.; tertio, de Arii opinione, cap. ᴠɪ.

Circa primum tria facit: primo, recitat Photini opinionem, cum suis fundamentis; secundo, eam improbat²; tertio, ad eius fundamenta in generali respondet³.

I. Quantum ad primum, ait quod Photinus, et ante eum Paulus Samosatenus, et Cerinthus atque Ebion ante Paulum Samosatenum, considerantes hanc esse Scripturae consuetudinem, ut eos qui divina gratia iustificantur, filios Dei dicat, ut patet Ioann. ɪ, Dedit eis etc.; ad Rom. ᴠɪɪɪ, Ipse enim Spiritus etc.; I Ioann. ɪɪɪ, Videte qualem etc.; — et hoc quoque a Deo genitos non tacet, ut patet Iac. ɪ, Voluntarie enim etc.; I Ioan. ɪɪɪ, Omnis qui natus est etc.; — item eisdem nomen divinitatis adscribat, ut patet cum dixit Dominus ad Moysen, Ego constitui te deum Pharaonis; in Psalmo quoque, Ego dixi, dii estis, et Ioan. x, Illos dixit deos etc.: — existimaverunt Iesum Christum purum hominem esse; et ex Maria Virgine sumpsisse initium; perque beatae vitae meritum, divinitatis honorem prae ceteris fuisse adeptum. — Existimaverunt quoque ipsum similiter prae aliis hominibus filium Dei per adoptionis spiritum dici: per gratiam scilicet, secundum quam homo fit idoneus ad hereditatem caelestem percipiendam, quae sibi per naturam non convenit. — Item, existimaverunt ipsum ab eo genitum per gratiam; et per quandam ad Deum assimilationem dici Deum, non per naturam, sed per consortium quoddam divinae bonitatis; sicut et de sanctis dicitur II Petri I, Ut efficiamini etc.

Confirmare autem nituntur hanc positionem, primo, quia dicitur Matth. ult., Data est mihi etc. Hoc enim non esset si ante tempora Deus esset. — Secundo, quia ad Rom. I dicitur factus et praedestinatus. Quod autem praedestinatur et est factum, non videtur esse aeternum. — Tertio, quia ex eo quod ad Philipp. dicitur, Factus est obediens etc., videtur quod propter obedientiae et passionis meritum divino sit honore donatus, et super omnia exaltatus. — Quarto, quia ex eo quod dicitur Act. II, Certissime ergo sciat etc., videtur Christus ex tempore Deus esse factus, non natus ante tempora. — Quinto, quia multa ad defectum pertinentia in Scripturis dicuntur de Christo, quae Deo per naturam existenti convenire non possunt.

II. Secundo loco, improbat hanc positionem Sanctus Thomas⁴, inquiens non eum sensum in verbis Sacrae Scripturae contineri quem praedicti sua opinione conceperunt.

Et arguit primo. Inquit Salomon, Proverb. VIII: Nondum erant abyssi, et ego iam concepta eram. Ergo generatio praedicta ante omnia corporalia extitit. Ergo Filius a Deo genitus initium essendi a Maria non sumpsit.

Si dicatur hoc debere intelligi secundum praedestinationem tantum, quia scilicet ante mundi constitutionem⁵ dispositum fuit ut ex Maria Virgine filius Dei nasceretur: — constat hoc falsum esse ex sequentibus verbis. Subditur enim, Quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens: ex quibus patet quod etiam realiter fuerit ante Mariam, nam si in sola praedestinatione fuisset, nihil agere potuisset. — Constat etiam hoc falsum esse ex verbis Ioannis Evangelistae. Nam cum praemisisset, In principio erat Verbum, ne secundum praedestinationem acciperetur, subiungit, Omnia per ipsum facta sunt etc.: quod verum non esset nisi realiter ante mundum extitisset.

2. Ad horum evidentiam, duo sunt notanda. Primum est, quod hic non accipitur praedestinatio secundum proprium suum significatum, inquantum est ratio ordinis creaturae rationalis in vitam aeternam: sed accipitur pro praeordinatione alicuius a Deo producendi, secundum videlicet quod Deus ab aeterno in sua mente praeordinavit aliquid efficere.

3. Alterum est quod, cum dupliciter res habeat esse, scilicet in sua causa, antequam producatur in esse; et in seipsa, quando iam producta est: secundum quod est in sua causa, non est aliud ab ipsa, aut ab eius virtute; secundum vero quod est in seipsa, iam est aliud a causa. Ubi ergo importatur aliquid rei convenire ut a sua causa distinguitur, oportet illud sibi convenire secundum quod est in seipsa, non autem secundum quod est in causa tantum.

Quia igitur Filium Dei adesse Deo in creatione rerum, et cum eo cuncta componere, similiter omnia per ipsum fieri, sibi convenit ut distinguitur a suo principio, id quod per illas praepositiones significatur; non potest dici illud sibi convenire tanquam creaturae existenti solum in praeordinatione divina, sed etiam tanquam habenti realem distinctionem a suo principio, et habenti esse in seipso; licet habitudo inter ipsum Patrem et Filium non sit, proprie loquendo, habitudo inter causam et causatum; et nec etiam habeant distincta esse existentiae, sed tantum personaliter distinguantur, sicut principium et id quod est a principio. Propterea bene inquit Sanctus Thomas praedicta verba de Filio Dei dici non posse nisi ponatur ipsum habere esse ante Mariam Virginem et ante mundum.

III. Secundo. De Filio Dei dicitur Ioan. III, Nemo ascendit in caelum etc.; item Ioan. VI, Descendi de caelo etc. Ergo apparet eum fuisse antequam de caelo descenderet.

Si dicatur quod ex istis auctoritatibus non habetur filium Dei fuisse antequam descenderet de caelo, sed descendisse de caelo per novam sui creationem a Deo, cuius virtus maxime manifestatur in caelo: — contra hoc instari potest, primo, quia descendere de caelo per novam creationem commune est non solum omnibus hominibus, sed etiam omnibus creaturis. Illa autem verba dixit Christus de seipso tanquam exprimentia particularem quendam sui descensum de caelo. — Secundo, quia de ipsomet Filio qui descendit, dixit quod est in caelo. In hoc enim significatur, cum ipse esset tunc simul in caelo et in terra, quod per suum descensum non reliquerat caelum, quantum videlicet ad personam divinam; et sic quod antequam descenderat, habebat esse, non autem esse incoepit per creationem in Maria. — Confirmatur quoque hunc oportere sensum in praedictis verbis esse, ex eo quod dicitur Ioan. VI⁶: Si ergo videritis filium hominis ascendentem ubi erat prius, scilicet secundum divinitatem.

IV. Tertio. Secundum praedictam positionem, homo per vitae meritum proficit in Deum. Sed e converso ostendit Apostolus, ad Philipp. II, quod, cum Filius Dei Deus esset, factus est homo, ubi ait, Cum in forma Dei esset etc. Ergo etc.

Quarto. Eadem ratione Moyses diceretur filius Dei qua et Christus, licet Christus abundantiori gratia fuerit dotatus. Hoc est falsum. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia Moyses gratiam Dei habuit copiose, ut patet Exodi XXXIII. — Falsitas vero consequentis probatur ex eo quod, ad Heb. III, dicitur, Moyses quidem fidelis etc.

Confirmatur⁷*. Quia Scriptura quodam singulari modo Christum prae aliis Dei Filium nominat: quandoque quidem, absque aliis, singulariter eum Filium nominans, sicut in baptismo, vox Patris intonuit etc.; quandoque vero Unigenitum, ut Ioan. I, quod non esset si communi modo filius diceretur sicut et alii; quandoque etiam Primogenitum, ut quaedam filiationis derivatio ab eo in alios ostendatur, ut ad Rom. VIII, et ad Galat. IV.

Attendendum est quod, licet in Sacra Scriptura aliqui pluraliter filii Dei dicantur; et ipse etiam populus sit dictus filius Dei⁸: nunquam tamen invenitur in ipsa quod aliqua singularis persona dicatur filius Dei, a Deo genitus, nisi quando de filiatione naturali, qua Deus est Dei Filius, agitur. Ideo bene inquit Sanctus Thomas quod Sacra Scriptura quodam singulari modo Christum prae aliis Dei Filium nominat. Hoc enim verum est non solum de Novo Testamento, sed etiam de Veteri.

Sexto. Christo attribuit Scriptura sanctificationem animarum, et remissionem peccatorum: primum quidem ad Heb. II, Qui sanctificat etc., et ult., Iesus ut sanctificaret etc.; secundum vero Matth., IX. Sed haec ita Deo proprie attribuuntur quod alteri convenire non possunt: ut patet Levit. XX, et Isaiae XLIII. Ergo non sic Christus dicitur Deus sicut qui sanctificantur et quorum peccata remittuntur: sed sicut virtutem et naturam divinitatis habens.

V. Tertio loco, datur quaedam communis responsio ad auctoritates quibus praedicti suum propositum confirmabant⁹: — nam inferius ad singulas particulariter respondebitur¹⁰. Dicitur ergo quod propositum eorum non confirmant: quia, cum in Christo Dei Filio, post incarnationem, duas naturas confiteamur, humanam scilicet et divinam, de eo dicuntur et quae Dei sunt propria, ratione divinae naturae; et quae ad defectum pertinere videntur, ratione naturae humanae.

Ad huius evidentiam, considerandum est quod, cum in Christo unicum suppositum sit in divina et in humana natura subsistens, ideo quae de supposito humanae naturae dicuntur, de ipso quoque Christo inquantum in humana natura subsistit, dici possunt, loquendo videlicet de iis quae pertinent ad humanam naturam. Similiter de ipso dici necesse est ea quae de supposito in divina natura subsistenti dicuntur. Propter hoc bene hic dicitur quod de Christo dicuntur ea quae Dei sunt propria, ratione divinae naturae; et quae ad defectum pertinere videntur, ratione humanae.