Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Exclusis falsis haereticorum positionibus circa Christi generationem, accedit Sanctus Thomas ad solutionem eorum quae ab ipsis pro confirmatione suarum positionum sunt inducta¹. Et primo, solvit rationes Arii²; secundo, rationes Sabellii et Photini, capite sequenti.

I. Quantum ad primum, praemittit quod, cum dicimus Patrem et Filium Deum esse, non dicimus duos esse Deos, sed unum: cum dictum sit eorum esse eandem numero divinam naturam. Nam si essent plures dii, oporteret divinitatis naturam in utroque partitam esse: praecipue cum non sit aliud divina natura et ipse Deus. Ex quo patet quod non recedimus a sententia qua ponitur unus solus Deus.

Advertendum quod haec conditionalis Sancti Thomae, Si essent plures dii, oporteret naturam divinitatis partitam esse in utroque, fundatur super hoc quod nomen substantivum pluraliter non dicitur de aliquibus nisi propter pluralitatem formae per ipsum significatae in ipsis inventam: sicut dicuntur plures homines propter plures humanitates in ipsis existentes. Addit autem, praecipue cum non sit aliud natura divina et ipse Deus, quia omnimoda identitas inter Deum et deitatem illam conditionalem manifestiorem facit. Si enim Deus et deitas sunt omnino idem ex parte rei significatae, et plures sunt dii, necesse est et plures deitates esse.

2. Isto supposito, ad primam rationem dicitur primo quod, cum loquitur ad Patrem Dominus dicens, ut cognoscant te solum etc., non est intelligendum quod solus Pater sit verus Deus et Filius non sit verus Deus, sed quod illa quae est sola vera deitas, Patri conveniat. Unde dixit, ut cognoscant te, hic scilicet punctuando: deinde addit, solum verum Deum. Immo, quia verum Filium oportet esse eiusdem naturae cum patre, magis sequitur quod illa quae est sola vera divinitas, Filio conveniat, quam ab ea Filius excludatur. Unde I Ioan., in fine, utrumque istorum, scilicet quod sit verus Deus, et quod in eo sit vita aeterna, Filio attribuitur.

Dicitur secundo quod, si etiam confessus esset Filius solum Patrem esse verum Deum, non propter hoc excludi Filius intelligitur: quia, cum Pater et Filius sint unus Deus, quicquid ratione divinitatis de Patre dicitur, idem est ac si de Filio diceretur, et e converso. — Quod confirmatur ex eo quod, cum dicitur Matth. XI, Nemo novit Filium nisi Pater, neque quis Patrem nisi Filius, non intelligitur vel Pater a sui cognitione excludi, vel Filius.

3. Ad evidentiam huius responsionis, considerandum est quod, licet ista dictio solus ex parte praedicati non proprie ponatur, sed tantum ex parte subiecti, ut dicitur Prima, q. XXXI, a. 3³; tamen aliquando ex parte praedicati, propter aliquam aliam implicationem, poni potest. Unde propositio ista, ut cognoscant te solum verum Deum, potest resolvi sic: ut cognoscant te Deum, qui est solus verus Deus. Et potest etiam sic resolvi: ut cognoscant te, Patrem, qui solus es verus Deus. In prima enim, ly solus ponitur ex parte praedicati: in secunda vero, ex parte subiecti. In prima sensus est Patrem esse Deum, cuius, scilicet Dei, sola natura est vera deitas: in secunda vero sensus est deitatem veram soli Patri convenire.

Utrumque ergo sensum huius propositionis, dupliciter respondens, Sanctus Thomas admittit. Et ad innuendum primum sensum, quem in prima responsione accipit, inquit non dixisse Evangelistam per quandam continuationem, ut cognoscant te solum verum Deum: sed quaedam punctuatione interposita, scilicet, ut cognoscant te, deinde, quasi declarando quid sit Pater, addidisse, solum verum Deum, ut ostenderet Patrem esse Deum in quo invenitur illa quae sola est vera divinitas. — Ad innuendum autem secundum sensum, quem in secunda accipit responsione, inquit, si tamen confessus esset Filius quod solus Pater esset verus Deus.

4. Ubi advertendum est, ex doctrina ipsius loco prae-allegato, a. 4; et I Sent., d. xxi, q. 2 ⁴, quod ly solus potest excludere alium masculine, et potest excludere aliud neutraliter. Si excludat alium masculine, sensus est quod nullus alius a Patre est verus Deus. Et quia Filius est alius a Patre, per hoc excluditur Filius a vera deitate. Quod quia falsum esse superius ⁵ est ostensum, in hoc sensu talis propositio non est admittenda; nec ad hunc sensum eam sumit Evangelista. — Si autem excludat aliud neutraliter, sensus est nihil aliud a Patre esse verum Deum. Et quia Filius non est aliud a Patre, cum eorum sit una numero substantia et essentia, ideo per ipsam non excluditur Filius. Et ideo, in hoc sensu admittens eam, Sanctus Thomas inquit quod propter hoc non excluditur a vera divinitate Filius: quia, cum Pater et Filius sint unus Deus, quicquid de Patre ratione divinitatis dicitur, idem est ac si de Filio diceretur, et e converso. Sensus est quod, quia Pater non est aliud a Filio, nec e converso, immo sunt substantialiter et in deitate unum, quod de uno dicitur, intelligitur de alio dici: de iis scilicet quae ad deitatem pertinent, in qua sunt unum; vel de iis quae de altero illorum dicuntur ratione divinitatis. Quicquid enim dicitur de uno illorum quae sunt unum in aliquo, ratione illius in quo sunt unum, intelligitur et de altero dici, cum in illo non habeant distinctionem: sicut, quia actio et passio sunt unum in motu, quicquid de actione dicitur ratione motus, dicitur etiam de passione; ut esse actum imperfectum, esse actum existentis in potentia, et huiusmodi.

II. Ad secundam rationem respondetur ex dictis. Et dicitur primo, quod in illis verbis, quem suis temporibus ostendet beatus solus Rex Regum etc., non excluditur vera Filii divinitas: quia non nominatur Pater, sed id quod est commune Patri et Filio, scilicet beatus. Unde quod Filius sit Rex Regum etc., ostenditur Apoc. xix, Vestitus erat veste etc.

Dicitur secundo, quod nec ex illis verbis, qui solus habet immortalitatem, excluditur Filius: cum et sibi credentibus immortalitatem conferat, ut dicitur Ioan. xi. — Similiter et quod subditur, quem nemo hominum vidit etc., scilicet secundum deitatem, certum est Filio convenire, cum dicatur Matth. xi, Nemo novit Filium nisi Pater: quamvis secundum carnem factus sit visibilis, ut patet ex Apostolo in eadem Epistola ⁶, cum dicitur, Manifestum etc.

Dicitur tertio, quod non cogit praedicta auctoritas quasi oporteat alium esse ostendentem et alium ostensum, nam et Filius seipsum ostendit: ut patet Ioan. xiv, Qui diligit etc.; et ei dicitur, Ostende faciem tuam, et salvi erimus.

III. Ad tertiam dicitur, quod Pater dicitur maior Filio secundum quod Filius est minoratus. Hoc autem est secundum assumptionem formae servilis, ita tamen quod Deo aequalis sit secundum formam divinam: ut patet ex Apostolo, ad Philip. ii, Cum in forma etc.

Dicitur secundo, quod mirum non est si Pater ex hoc eo maior dicatur: quia etiam eum ab angelis esse minoratum dicitur, ad Heb. ii, Eum qui modico etc.

Dicitur tertio, quod ex hoc etiam patet Filium secundum humanitatem esse Patri subiectum. Quod ex ipsa circumstantia litterae Apostoli apparet, quae ostendit hoc convenire Christo secundum quod mortuus est et resurrexit.

IV. Ad quartam dicitur primo, quod Patrem dare Filio, ex quo sequitur Filium recipere, non ostendit aliquam indigentiam in Filio, sed hoc requiritur ad hoc ut Filius sit: quia non posset dici Filius nisi a Patre genitus esset. Unde per hoc quod Pater dare Filio dicitur, nihil aliud intelligitur quam Filii generatio, per quam Pater dedit Filio suam naturam.

Dicitur secundo, quod hoc ex eo quod datur intelligi potest. Ioannis enim x ostenditur id quod datur Filio, maius omnibus esse. Hoc autem est divina natura, in qua Filius est Patri aequalis. — Ad Philip. etiam ii dicitur quod dedit illi nomen quod est super omne nomen etc.: tale autem est nomen divinitatis. — Item, omnia sibi dicuntur esse data a Patre. Hoc autem non esset nisi omnis plenitudo divinitatis, quae est in Patre, esset in Filio. — Ex quibus patet hac datione generationem ipsam intelligi, secundum quam Pater Filio veram deitatem dedit.

Ex hoc infertur quod, cum Christus sibi Patrem dedisse asserit, confitetur se verum Filium, contra Sabellium: ex magnitudine vero eius quod datur, confitetur se Patri aequalem esse, contra Arium.

Dicitur tertio, quod ex dictis patet talem donationem indigentiam in Filio non designare. Tum quia non ante fuit Filius quam sibi daretur. — Tum quia plenitudo dati hoc non patitur ut indigere possit ille cui constat esse donatum.

Si instetur, quia ex tempore Pater dedisse Filio legitur in Scripturis: sicut post Resurrectionem Dominus discipulis dicit, Data est mihi etc.; et ad Philip. ii dicitur quod propter hoc Deus ipsum etc.: — dicitur quod consuetus Scripturae modus est ut aliqua dicantur esse vel fieri quando innotescunt. Et sic intelligendum est de Christi potestate, quae post Resurrectionem praedicantibus Apostolis est manifestata. Hoc etiam ostenditur Ioan. xvii, per verba ipsius, Clarifica me Pater etc.

2. Ad huius responsionis evidentiam, considerandum est quod indigere aliqua re praesupponit esse: nam quod non est, non potest dici aliquo indigere. Similiter indigere aliquo includit carentiam alicuius: quod enim nulla re caret, sed quod omnem habet perfectionem, indigere non potest. Propter primum ergo dixit Sanctus Thomas quod datio qua Pater dat Filio naturam divinam, non ostendit indigentiam: quia ante ipsam dationem Filius non erat, ut scilicet posset dici indigere, sed, sicut ab aeterno fuit, ita ab aeterno a Patre naturam accepit. Propter secundum dixit quod plenitudo dati non patitur indigere illum cui datum est, etiam scilicet postquam est: quia si sibi data est omnis boni plenitudo, iam nullo potest indigere.

V. Ad quintam dicitur primo, quod Filius per hoc quod a Patre naturam divinam accepit, dicitur a Patre audisse et huiusmodi, quia, cum intelligere et esse in Deo sit idem, communicatio naturae divinae est etiam intelligentiae communicatio. Communicatio autem intelligentiae demonstratio, vel locutio, sive doctrina, dici potest. Non autem tale quid dicitur quasi prius Filius fuerit ignorans et postea Pater eum docuerit, cum I Cor. i dicatur Dei virtus et sapientia: non potest enim sapientia ignorans esse, neque virtus esse infirma.

Dicitur secundo quod, cum dicitur Filius non posse a se facere quicquam, nullam infirmitatem agendi demonstrat in Filio: sed quia, cum in Deo non sit aliud agere quam esse, nec sua actio sit aliud quam sua essentia, ita dicitur Filius non posse agere a se, sicut quod non potest esse a se, sed solum a Patre.

Dicitur tertio quod, licet Filius a se non sit nec a se operetur, est tamen per se, et per se operatur: quia sicut est per propriam naturam, quam accepit a Patre, ita et per propriam naturam a Patre acceptam operatur.

2. Ad huius evidentiam, considerandum est ex doctrina Sancti Thomae I Sent., distin. xxxii, quaest. 2, art. 2 ⁷, quod istae praepositiones « a » et « per » in hoc differunt, quia « a » designat tantum habitudinem principii per modum efficientis, sed « per » designat habitudinem principii secundum quodlibet genus causae: unde illud quod est ab aliquo, est per illud, sed non convertitur. Quia ergo in divinis non potest esse habitudo nisi per modum principii effectivi sive originantis, et per modum principii formalis, ista propositio per in divinis alteram tantum illarum habitudinum importat. Bene itaque hic dicitur quod Filius non est a se, nec operatur a se: quia tunc significaretur quod a seipso haberet esse et operari, et non ab alio tanquam a principio originante; quod falsum est, cum habeat a Patre esse et agere. Sed bene dicitur per se esse et per se operari, secundum quod ista praepositio per construitur in habitudine principii formalis. Est enim formaliter per suam essentiam, et formaliter agit sua virtute: nam per se, ut dicitur V Metaph. ⁸, significat quod est per essentiam rei.

VI. Ad sextam dicitur primo, quod praecipere Patrem Filio, et Filium Patri obedire, conveniunt Filio secundum quod est Patri subiectus, quod non est nisi secundum humanitatem assumptam. Quod ostenditur ex contextu Evangelii, ubi allegatur; et etiam ex Apostolo, ad Philip. II.

Dicitur secundo, quod etiam orare sibi convenit secundum humanam naturam: ut patet per Apostolum, ad Heb. v.

Dicitur tertio, quod etiam missus dicitur secundum carnem assumptam, secundum quod factus est ex muliere, ut ostenditur ad Gal. iv. - Quamvis etiam mitti dicatur Filius invisibiliter a Patre inquantum Deus, sine praeiudicio aequalitatis ad Patrem, ut inferius ostendetur.

VII. Ad septimam similiter dicitur primo, quod Filius non dicitur clarificari a Patre nisi secundum humanam naturam, in quantum sua claritas, quae occultata erat sub infirmitate carnis, per carnis glorificationem et miraculorum operationem manifestata est in fide credentium populorum.

Dicitur secundo, quod etiam secundum carnem suscitatus est, passus, et mortuus: ut patet I Pet. iv.

Dicitur tertio, quod etiam exaltatus fuit secundum quod fuit humiliatus, scilicet secundum carnem: ut patet ad Philip. II.

Unde ex praedictis non ostenditur Filius esse minor Patre nisi secundum humanitatem. Nam secundum divinam naturam Filius propria virtute se exaltat: Psalm., Exaltare etc. Seipsum suscitat: Ioan. x, Potestatem etc. Non solum seipsum, sed etiam Patrem clarificat: Ioan. xvii, Clarifica etc.: non quidem claritatem ei dando, sed eum mundo manifestando, qui suae invisibilitate naturae est occultus.

VIII. Ad octavam dicitur primo quod, cum Christus dicit, Sedere autem etc., non ostendit Filium distribuendarum caelestium sedium potestatem non habere. Tum quia per huiusmodi sessionem participatio vitae aeternae intelligitur, cuius collationem ad se pertinere ostendit cum dicit, Ioan. x, Oves meae etc. - Tum quia, ut dicitur Ioan. v, Pater omne iudicium dedit Filio: ad iudicium autem pertinet ut pro meritis aliqui in caelesti gloria collocentur. - Confirmatur etiam auctoritate Matth. xxv, ubi ostenditur ad potestatem Filii pertinere statuere aliquem a dextris vel a sinistris: sive referatur utrumque ad differentem gloriae participationem; sive unum referatur ad gloriam, et alterum ad poenam.

Dicitur secundo, quod sensus praedictorum verborum est quod non erat suum hoc dare inquantum filius erat Virginis, ratione cuius ad eum pertinebat ⁹ secundum carnalem propinquitatem, sed inquantum erat Filius Dei; et quibus paratum erat a Patre per praedestinationem aeternam, quam quidem praedestinationem etiam ad Filium pertinere ostenditur Ioan. xiv, ubi dicitur, In domo etc. Iste sensus ostenditur ex eo quod, cum mater illud peteret quadam fiducia propinquitatis carnalis quam habebat ad Christum, respondit quod non pertinebat ad eum illis dare: non autem quod non pertineat absolute ad eius potestatem dare quod petebatur.

Dicitur tertio, quod non potest intelligi Filium horam adventus sui ignorare, cum in eo sint omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi, et etiam ipsum Patrem, quod maius est, perfecte cognoscat: sed quod ad modum ignorantis se habuit, dum discipulis non revelavit. Consuetus enim modus in Scripturis est ut Deus dicatur aliquid cognoscere si illud cognoscere facit: ut patet Gen. xxii, Nunc cognovi etc. Et sic, per oppositum, dicitur Filius nescire quod non facit nos scire.

Dicitur quarto, quod tristitia, timor, et huiusmodi, ad Christum pertinent secundum quod homo.

IX. Ad nonam dicitur primo, quod auctoritas allegata potest intelligi non de ea sapientia quae est Filius Dei, sed de ea quam Deus indidit creaturis, de qua dicitur Eccli. I, Ipse creavit eam etc.

Dicitur secundo, quod potest etiam referri ad naturam creatam assumptam: ut sit sensus, Ab initio creata sum, idest, praevisa sum creaturae uniri.

Dicitur tertio, quod potest etiam de Filio intelligi, ut per hoc quod sapientia et creata et genita nuncupatur modus divinae generationis nobis insinuetur: ut scilicet ex creatione accipiatur immutabilitas Patris, et ex generatione unitas naturae in Patre et Filio. Et sic huiusmodi Scripturae intellectum Synodus exposuit, ut patet per Hilarium.

2. Advertendum est quod, cum nomen aliquod in suo significato importat aliquid perfectionis et aliquid imperfectionis, non inconvenit illud in divinis assumi ratione perfectionis quam importat, licet ratione importatae imperfectionis non assumatur: ut est in doctrina Sancti Thomae vulgatissimum. ¹⁰ Quia ergo in creatione creans non mutatur, quod perfectionis est; creatum vero non recipit naturam creantis, quod est imperfectionis; sicut per oppositum in generatione quod generatur accipit naturam generantis, sed generans ipse apud nos mutatur: non est inconveniens creationem de Filio Dei dici, inquantum per ipsam significatur immutabilitas Patris producentis. Et sic Filius potest dici creatus, inquantum in sui productione Pater nullo modo est mutatus. Ex quo sensu apparet propter hoc non debere Filius Dei creaturam simpliciter et proprie dici, sed secundum quid tantum et improprie: inquantum nomen creationis sibi non attribuitur ratione totius suae significationis, sed tantum ratione partis.

X. Ad decimam dicitur quod ex eo quod Filius dicitur primogenitus creaturae, non ostenditur quod sit in ordine creaturarum: sed quod est et accipit a Patre, a quo sunt et accipiunt creaturae; licet ipse eandem naturam accipiat, non autem creaturae. Propter quod dicitur etiam unigenitus.

XI. Ad undecimam dicitur primo, quod loquitur Filius de unione per amorem, quo modo Pater et Filius sunt unum, et discipulos unum esse oportet.

Dicitur secundo, quod hic unionis modus, scilicet inter Patrem et Filium, non excludit essentiae unitatem, sed magis eam demonstrat: cum dicatur Ioan. III, Pater diligit Filium etc.