Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Postquam determinavit Sanctus Thomas de sacramentis in generali, incipit de unoquoque singillatim determinare¹, ostendendo uniuscuiusque proprium effectum et materiam convenientem ex praedictis. Et primo, de baptismo; deinde de aliis ordine suo, in capitulis sequentibus.

I. Quantum ad primum ponit quinque conclusiones. Prima est: Baptismum oportet talem virtutem habere quod et peccatum originale, et omnia peccata actualia commissa tollat. Probatur: baptismus est spiritualis generatio. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia generatio rei viventis est mutatio de non vivente ad vitam. Vita autem spirituali homo privatus est in sua origine per peccatum originale; et adhuc quaecumque peccata sunt addita, abducunt a vita.

Adverte, quod in ista propositione, Baptismus est spiritualis generatio, potest esse praedicatio per causam, si per generationem spiritualem intelligamus ipsam tantum iustificationem interiorem. Est enim sensus quod per baptismum causatur spiritualis generatio, quae est mutatio de non vivente spirituali ad spirituale vivens: unde dictum est in praecedenti capite quod spiritualis generatio est per baptismum. — Potest etiam esse essentialis praedicatio. Quia, cum baptismus sit ipsa absolutio corporalis per quam causatur gratia et removetur peccatum, potest dici esse mutatio quaedam de non vivente spiritualiter ad viventem, secundum quod absolutio passive sumitur. Dicimus enim cum quis baptizatur, quod regeneratur. Sicut, cum materia disponitur successive ad susceptionem formae hominis, dicimus quod homo generatur, ipsam alterationem praecedentem introductionem animae, generationem vocantes.

Hanc conclusionem disputat Sanctus Thomas Tertia, q. LXIX²; et Quarto, d. IV, q. II, a. 1³.

II. Secunda conclusio est: Baptismus convenienter in aqua confertur per Verbum Dei sanctificata. Probatur. Quia signum sacramenti sensibile congruum debet esse ad repraesentandum spiritualem sacramenti effectum. Foeditatis autem ablutio in rebus corporalibus facilius et convenientius⁴ fit per aquam.

Ad evidentiam huius conclusionis attendendum, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. LXVI, a. 3 et 4, item IV Sent., d. III, q. I, a. 3⁵, quod per aquam hic intelligitur naturalis aqua elementaris. Et ideo aqua rosacea non est conveniens materia baptismi: quia non est vera aqua, sed liquor rosae resolutus. Et similiter aqua alchimica.

Attendendum secundo, quod aquam, quae est materia baptismi, non oportet esse simplicem omnino, sed, quantumcumque fuerit transmutata, dummodo non solvatur species aquae, in ea potest fieri baptismus. Unde potest cum lixivio baptizari, et cum aquis sulphureorum balneorum; quia tales aquae non incorporantur aliquibus corporibus mixtis, sed solum alterationem quandam recipiunt ex hoc quod per aliqua corpora transeunt. Item in brodio potest fieri baptismus: nisi forte facta sit tanta resolutio corporum lixatorum in aqua quod liquor plus habeat de aliena substantia quam de aqua: quod ex spissitudine perspici potest. Immo etiam, si ex liquore sic inspissato exprimatur aqua subtilis, potest in ea fieri baptismus, sicut et in aqua quae exprimitur ex luto.

Attendendum tertio, quod aqua secundum suam speciem fuit a Verbo Dei sanctificata quando aquam Iordanis, dum baptizaretur a Ioanne, tetigit⁶. Illam enim aquam tangendo, dedit vim regenerativam toti speciei aquae, eam baptismi sacramentum instituens. Propter hoc dicitur hic quod baptismus convenienter confertur in aqua per Verbum Dei sanctificata.

Advertendum quarto, quod, licet aliqua alia corpora aliquando assumantur ad abluendum, sicut oleum et vinum, tamen non habentur in communi usu ablutionis; nec ita bene abluunt sicut aqua; nec ita communiter inveniuntur in omnibus partibus mundi sicut aqua. Propterea inquit Sanctus Thomas quod foeditatis ablutio in rebus corporalibus, per quam significatur ablutio a peccatis quae fit per baptismum, convenientius⁷ et facilius fit per aquam.

III. Tertia conclusio est: Per baptismum non solum peccata tolluntur, quae sunt spirituali vitae contraria, sed etiam omnes peccatorum reatus, abluendo scilicet a culpa, et ab omni reatu poenae absolvendo. Probatur. Quia quod generatur priorem formam amittit et proprietates ipsam consequentes. Baptismus autem est spiritualis generatio — Confirmatur hoc signo, quod baptizatis satisfactio pro peccatis non iniungitur.

Advertendum, ex doctrina S. Thomae Tertia, q. LXVIII, a. 5, ad 3, quod, licet baptizatis remittatur culpa et poena, atque ob hoc non sit eis imponenda satisfactio pro peccatis, est tamen eis imponendum ut proximis satisfaciant, si eos in aliquo laeserunt: quia debet baptizatus cessare a peccando, proximum autem laesum non placare est peccatum.

Addit quoque q. LXIX. a. 2, ad 3, quod per baptismum non liberatur baptizatus a poena sibi debita in iudicio humano. Unde non est iniustum suspendere latronem noviter baptizatum: quamvis pie possent principes huic poenam indulgere.

IV. Quarta conclusio est. Baptizati, si decedant, statim in beatitudine recipiuntur. Probatur. Baptizati statim idonei ad spirituales actiones, sicut ad susceptionem aliorum sacramentorum, et ad alia huiusmodi; et eis statim debetur locus congruus spirituali vitae, qui est beatitudo aeterna. Ergo etc. — Probatur assumptum. Quia baptismus est spiritualis generatio. Per generationem autem cum res formam acquirat, simul acquirit et operationem consequentem formam, et locum ei congruentem: ut patet in igne. — Confirmatur ex communi dicto, quo dicitur quod Baptismus aperit ianuam caeli.

Advertendum, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. LXIX, a. 7; et IV Sent., d. IV, q. II, a. 2⁸, quod, cum quis non impediatur regnum caeleste introire nisi ratione culpae aut reatus; et per baptismum omnis culpa et omnis reatus poenae tollatur: necesse est dicere baptizatum statim consequi caeleste regnum, aut in spe certa, sicut decedentes cum baptismo Christi ante eius passionem; aut in actu, sicut baptizati post Christi passionem decedentes.

V. Quinta conclusio est: Unus homo est semel tantum baptizandus. Probatur primo, quia unius rei est tantum una generatio. — Secundo, quia et infectio quae per Adam in mundum intravit, contra quam principaliter ordinatur baptismus, semel tantum hominem inquinat. — Tertio, quia hoc commune est, quod ex quo res aliqua semel consecrata est, quandiu manet, ulterius consecrari non debet, ne consecratio inefficax videatur. Baptismus autem est quaedam hominis baptizati consecratio.

Per hoc excluditur error Donatistarum, vel Rebaptizantium.

Advertendum, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. LXVI, a. 9, ad 4, quod, licet baptismus non sit reiterandus, ubi tamen dubium est an aliquis sit baptizatus, baptizari debet sub iis verbis, ut dicit Decretalis Alexandri III⁹: Si baptizatus es, ego non te baptizo: si nondum baptizatus es, ego te baptizo etc.: non enim videtur iterari quod nescitur esse factum.

VI. Attendendum ultimo, quod hoc sacramentum est simpliciter, et absolute necessarium: ita videlicet quod sine ipso, aut actu accepto aut in proposito existente, quis salvari non potest.

Quamvis autem quidam recentiorum¹⁰ dicant parvulos absque baptismo decedentes, etiam in utero materno existentes in fide parentum salvari posse, aliquo sensibili signo facto, puta signo crucis aut aliquo huiusmodi: non puto tamen illud bene dictum esse. Tum propter verbum Domini dicentis¹¹: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei. Tum quia hoc videtur esse contra determinationem Innocentii III in capite Non ut¹², adiuncto praecedente capite Debitum¹³, Extra, de bapt. — Accedit quoque quod est contra doctrinam Sancti Thomae, Tertia, q. LXVIII, a. 3; et IV Sent., d. IV, q. III¹⁴.

Non obstat autem quod in veteri lege, tempore circumcisionis, si puer ante octavum diem decedebat, salvabatur in fide parentum, dato quod circumcisus non esset. Dicitur enim quod salvabatur in fide parentum, quia, ut dicitur a Sancto Thomae, Quarto, d. I, q. II, a. 3¹⁵, ad 4, de mente Hugonis de Sancto Victore¹⁶, isti valebat remedium quod ante circumcisionem fuerat, quia adhuc efficaciam habebat. Idem videtur velle Tertia Parte, q. LXX, a. 3, ad ult. Modo, non sic est in nova lege, in qua praecedentia remedia amplius efficaciam non habent.

2. Si autem instetur adhuc quod tunc aliquod tempus esset in quo nullum remedium esset contra peccatum, quod videtur inconveniens: dicitur primo, quod nunquam homini nato deest remedium contra peccatum. Quia et materia baptismi, scilicet aqua, de facili haberi potest; et unusquisque in casu necessitatis potest baptizare, etiam femina; et sic, antequam infans moriatur, ei potest remedium salutis adhiberi.

Dicitur secundo quod iis qui nondum sunt nati, non est inconveniens si remedium contra peccatum adhiberi non potest. Quia ut dicitur Tertia, q. LXVIII, a. 11, ad 1; et IV Sent., d. VI, q. 1, a. 1¹⁷, ad 1, hoc non est defectu divinae misericordiae, sed quia nondum nati non sunt capaces remedii communiter omnibus exhibiti: non enim possunt subiici operationi ministrorum Ecclesiae, per quos tale remedium ministratur, cum vitam per se cum aliis hominibus non ducant. Possunt tamen in utero per divinam operationem sanctificari.

Si iterum instetur, quia pueri possunt in maternis uteris fieri martyres, si propter Christum occidantur, et sic videtur quod etiam ipsis aliud remedium salutis exhiberi possit: — respondetur quod non est simile. Quia actio inferentis mortem huiusmodi infantibus, eos attingit: nulla autem actio ministri Ecclesiae ad eos potest attingere.