Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Tertium quod praemittit Sanctus Thomas¹ est quod oportuit naturam humanam non praeexistere antequam Verbo uniretur.

I. Probatur autem hoc primo². Illa natura assumenda in aliqua hypostasi vel persona praeextitisset. Ergo oporteret dicere quod aut utraque hypostasis, scilicet Verbi et hominis, remansisset: aut hypostasis vel persona illa non remaneret in illa natura in qua assumenda a Verbo praeextitisset. Si primum, tunc remansissent duae hypostases vel personae post unionem, et sic non esset facta unio in persona: quod est contra sententiam fidei. Si secundum, hoc sine corruptione accidere non potuisset: cum nullum singulare desinat esse hoc quod est, nisi per corruptionem. Et sic oportuisset illum hominem corrumpi, et per consequens humanam naturam in eo existentem. Et sic homo praeexistens non esset assumptus. - Probatur assumptum. Quia oportuisset esse aliquod individuum illius humanae naturae praeexistentis ante unionem: cum natura praeexistere non possit nisi in individuis. Individuum autem humanae naturae est hypostasis et persona.

2. Circa hanc propositionem, Individuum humanae naturae est hypostasis et persona, dubium occurrit. Nam humana natura in Christo est individua: non enim est humanitas universalis, sed singularis et haec. Si ergo individuum humanae naturae est hypostasis et persona, sequitur in Christo duas esse personas. Cuius oppositum hic dicitur, et Catholica fides tenet.

Respondetur, ex doctrina Sancti Thomae Tertia, q. xvi, a. 12³, quod individuum substantiae dupliciter accipi potest. Uno modo, pro quacumque singulari substantia: quo modo manus hominis potest dici individua substantia. Alio modo, pro substantia completa per se subsistente separatim ab aliis: quo modo accipit Boetius, cum definit personam, quod est rationalis naturae individua substantia⁴.

Dicitur ergo quod Sanctus Thomas accipit individuum secundo modo, non autem primo modo. Unde non sequitur quod in Christo sint duae personae, eo quod humanitas in Christo sit singularis et individua primo modo. Licet enim non sit humanitas universalis, sed haec humanitas, non tamen est secundo modo individua: cum in alio, scilicet in divino supposito existat, et ultimum complementum non habeat.

3. Ubi advertendum est, praetermissis multorum ⁵ opinionibus, et Capreoli positione ⁶, quod persona supra hanc humanitatem singularem aliquid positivum addit de genere substantiae, quod est ultimus terminus ultimumque complementum naturae; quod hoc nomine personalitas significatur, et est intrinsece constitutivum formaliter personae in esse personali, sicut punctus est ultimus terminus, ultimumque complementum lineae finitae. Ideo, licet concedatur quod humanitas in Christo sit singularis, non conceditur tamen quod sit persona: quia non habet illum ultimum terminum, eo quod a Verbo divino illam assumente sit impedita. Diligenter enim consideranti dicta Sancti Thomae, dicere oportet quod hypostasis et persona aliquid positivum supra naturam singularem addat: ut egregie Cardinalis Caietanus ostendit, Tertia, q. IV, a. 2 ⁷, citans etiam quod hic dicitur: quod scilicet, si illa persona praeexistens non remaneret, hoc sine corruptione illius hominis, et per consequens naturae in eo existentis, accidere [non] potuisset; constat enim quod substantia non dicitur corrumpi nisi per amissionem alicuius positivi substantialis. — Idem quoque habetur ex Tertia, q. IV, a. 2, in corpore et ad 3; item III Sent., d. v, q. III, a. 3.

II. Secundo ⁸. Derogaretur perfectioni incarnationis Verbi Dei. Ergo etc. — Probatur assumptum. Quia naturale est homini ut nascatur nativitate humana. Hoc autem Verbum Dei non haberet: quia homo ille in sua nativitate purus homo extitisset. Et sic eius nativitas Verbo non posset attribui; nec Beata Virgo mater Dei dici posset: cum tamen fides per omnia, sine peccato, similem ipsum nobis in naturalibus confiteatur, scilicet factum ex muliere et natum, et Beatam Virginem matrem Dei.

Adverte fundamentum huius rationis in hoc consistere, quod Verbum Dei non posset dici natum nativitate humana. Quia nativitate humana nascitur id quod est homo. Quando autem homo praeexistens assumptioni natus esset, Verbum non fuisset ille homo, sed homo nascens fuisset purus homo. Et sic non potuisset dici quod, nascente illo homine assumendo, Verbum Dei nasceretur. — Ex hoc autem ulterius sequitur quod Virgo mater Dei dici non posset: cum maternitas consequatur humanam nativitatem.

III. Ex hoc deducit ulterius quod Verbum univit sibi humanam naturam ab ipso conceptionis exordio.

Probatur primo ⁹, quia si humana natura assumenda prius in qualicumque statu fuisset quam uniretur Verbo, non posset Verbum dici conceptum conceptione humana. Hoc autem derogat humanationi Verbi. Quia sicut requiritur Verbum Dei esse natum nativitate humana ad hoc ut sit verus homo et naturalis, ita requiritur ut sit conceptum conceptione humana: cum, secundum naturae ordinem, homo non nascatur nisi prius concipiatur.

Ad evidentiam huius rationis, considerandum primo ¹⁰, quod ad hoc ut aliquid dicatur concipi conceptione humana, requiritur ut sibi attribuatur conceptio tota, a principio conceptionis usque ad finem. In qualicumque autem statu fuisset humana natura antequam fuisset assumpta, sive, inquam, in statu completo sive in statu incompleto, tota humana conceptio Verbo Dei attribui non potuisset: quia conceptio sibi non attribuitur nisi ratione assumptionis; ab ipso autem conceptionis initio non fuisset assumpta humana natura a Verbo. Ideo non posset de Verbo Dei dici quod esset conceptum conceptione humana. Et hoc est huius rationis intentum.

Considerandum secundo ¹¹, quod homo potest dici naturalis multis modis: aut scilicet quantum ad principium agens, et principia naturalia intrinseca, et ordinem procedendi; aut quantum ad principia intrinseca et ordinem procedendi; aut quantum ad principia intrinseca naturalia. Hoc ultimo modo Adam, productus a Deo immediate, poterat dici homo naturalis, quia constabat ex principiis ex quibus natura hominis constituitur: non autem aliis modis, quia nec productus fuit secundum naturae ordinem, nec ab agente naturali. — Secundo modo, Christus fuit homo naturalis: quia et veram humanam naturam habuit, et secundum naturae ordinem, ex parte geniti, fuit generatus. Non autem primo modo: quia non fuit a naturali agente productus. — Sed alii homines primo modo dicuntur naturales.

Cum ergo hic dicitur requiri ad hoc quod Verbum Dei sit homo verus et naturalis, quod sit natum nativitate humana et conceptum conceptione humana, accipitur ly verus et naturalis homo secundo modo: non autem primo et tertio.

2. Secundo ¹², quia non fuisset una numero humana generatio Christi; nec fuisset uniformis secundum totum. Quia, cum in generatione humana virtus activa agat ad complementum naturae in aliquo determinato individuo, si Verbum Dei non a principio conceptionis humanam naturam assumpsisset, virtus activa in eius generatione ante conceptionem ordinasset suam actionem ad aliquam hypostasim humanae naturae; post conceptionem vero, totam generationem ad aliam hypostasim ordinasset, scilicet ad Dei Verbum; et sic generatio ad duas personas ordinata fuisset.

3. Advertendum, cum dicitur quod generatio non esset uniformis secundum totum, quod hominis puri generatio dicitur uniformis secundum totum, quia a principio usque ad finem est generatio hominis. Generatio autem Christi, posito quod humana natura prius fuisset concepta quam assumpta, non fuisset a principio usque ad finem generatio hominis: sed primo quidem hominis fuisset generatio secundum quod per ipsam purus homo generatus fuisset, pro illo priori in quo homo conceptus esset et non assumptus; postmodum vero fuisset generatio Verbi Dei, pro illa duratione in qua fuisset humana natura assumpta a Verbo Dei. Et ideo non esset uniformis secundum totum.

Si dicatur quod nec etiam, eadem ratione, generatio hominis puri potest dici uniformis secundum totum: quia prius generatur vivens quam animal, et prius animal quam homo: — respondetur quod non est eadem ratio. Quia vivens et animal in generatione hominis non sunt aliquid completum in specie, sed ordinantur ad hominem tanquam ad id quod est completum in specie, et ab hoc habet generatio ut uniformis dicatur. Unde, cum generatur et vivens et animal, illa generatione dicitur generari homo. In illa autem generatione Christi essent duo completa in natura: scilicet homo purus prius conceptus quam assumptus; et Verbum Dei ipsum hominem assumens. Ideo non esset uniformis secundum totum.

IV. Tertio ¹³. Quia videtur generationis humanae ordo requirere ut qui concipitur, ipse idem nascatur, et non alius: cum conceptio ad nativitatem ordinetur.