Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV

Septimum quod praemittit Sanctus Thomas¹, est quod, quamvis Christus de Spiritu Sancto et Virgine conceptus dicatur, non potest tamen Spiritus Sanctus dici pater Christi secundum generationem humanam, sicut Virgo dicitur mater eius.

I. Probatur primo. Quia Spiritus Sanctus non produxit humanam naturam in Christo ex sua substantia, sed sola virtute operatus est ad eius productionem.

Advertendum quod haec ratio procedit ex hoc supposito, quod filius generatur de substantia generantis, idest ex semine, quod habet virtutem ex forma generantis, et est in potentia ad substantiam sive naturam ipsius, ut exponit Sanctus Thomas Prima, q. cxix, a. ult., ad 1. — Quamvis etiam hoc possit intelligi quia semen patris, quod est substantia eius, non quidem sicut actu pars, sed sicut in proxima dispositione ad hoc ut sit pars eius, transit in substantiam filii, secundum aliquorum opinionem.

Secundo. Quia esset hoc inductivum in errorem hunc, quod Christus esset duo filii, et consequenter quod in Christo essent duae personae: cum filiationis nomen ad personam pertineat, non ad naturam. — Probatur prima sequela. Quia Verbum Dei secundum hoc habet personam distinctam, quod est Filius Dei Patris, et ipsum Spiritus Sancti filius esse non potest.

Tertio. Quia auctoritas Patris in divinis et nomen ad personam aliam transferretur, scilicet ad Spiritum Sanctum. Quod est inconveniens.

II. Advertendum quod non solum non est absolute verum Spiritum Sanctum esse patrem Christi, propter rationes supra dictas: sed nec etiam cum hac additione, inquantum homo. Quod significavit Sanctus Thomas cum dixit ipsum non esse patrem Christi secundum generationem humanam.

Sed tunc resultat dubium, praecipue contra secundam rationem. Si enim, quia Verbum Dei non potest esse filius Spiritus Sancti, sequitur quod Christus sit duo filii, posito quod dicatur filius Spiritus Sancti secundum humanam naturam, eadem ratione poterit concludi quod non sit filius Beatae Virginis. Quia, cum Verbum Dei non possit esse filius Beatae Virginis, sequitur, si Christus sit eius filius secundum humanam naturam, quod Christus sit duo filii.

2. Respondetur, et dicitur primo, quod non est eadem ratio de Spiritu Sancto et de Beata Virgine. Quia unum filium esse a duobus patribus est impossibile: et ideo ubi ponatur Christum habere pro patre personam Patris in divinis, et personam Spiritus Sancti secundum humanam naturam, statim sequitur ipsum esse duos filios. Unum autem filium esse duorum quorum unum sit pater et alterum sit mater, non inconvenit. Ideo, si ponatur Christum esse Filium Dei Patris et Beatae Virginis, non sequitur quod sit duo filii.

Cum autem dicitur quod nec etiam Beatae Virginis Verbum Dei filius esse potest: dicitur quod hoc non est verum. Quia ad hoc quod aliquis sit filius alicuius tanquam matris, sufficit ut illa materiam in conceptione ministret, et sit eiusdem speciei secum. Hoc autem egit Beata Virgo in conceptione humana Verbi Dei, et est eiusdem speciei cum ipso inquantum est homo. Ideo potest Verbum Dei dici eius filius secundum conceptionem humanam. Ad hoc autem ut quis dicatur filius alicuius tanquam patris, requiritur ut ab ipso esse accipiat: ut dicitur Tertio, d. iv, q. 1, a. 2². Verbum autem Dei, etiam secundum generationem humanam, non habet esse ab alia persona divina quam a Patre: quia non habet aliud esse quam esse divinum. Ideo nullo modo potest dici filius Spiritus Sancti.

3. Dici secundo potest quod illam rationem non inducit Sanctus Thomas ad ostendendum simpliciter falsum esse quod Spiritus Sanctus sit pater Christi: sed, cum hoc probatum sit per primam rationem, ostendit hoc, etiam si esset verum, non esse dicendum, propter periculum et occasionem erroris. Quia licet posset aliquis dicere non esse inconveniens ut Christus, unus existens secundum suppositum, sit filius Dei Patris secundum deitatem, Spiritus Sancti autem secundum humanitatem; multi tamen, considerantes filii nomen ad personam pertinere, et Verbum Dei non esse filium Spiritus Sancti secundum divinitatem; si Christus ponatur filius Spiritus Sancti, faciliter in hunc errorem labi possent, quod in Christo, praeter personam Verbi, esset alia persona humana, secundum quam diceretur Spiritus Sancti filius. Hoc autem non ita facile existimari potest si ponatur Christus filius Beatae Virginis: quia, ut dictum est, non apparet inconveniens ut is qui est Filius Patris aeterni, sit etiam filius Beatae Virginis per assumptionem humanitatis ex ea.

4. Attendendum autem quod non solum Christus non potest dici filius naturalis Spiritus Sancti: sed nec etiam filius eius per gratiam aut per creationem dici potest. Ratio huius est, secundum Sanctum Thomam, Tertia, q. xxxii, a. 3; et Tertio, dist. praeallegata³, quia quando aliquid dicitur de altero secundum perfectam rationem, nullo modo dicitur de ipso secundum rationem imperfectam, aut cum determinatione diminuente: sicut Sortes, qui naturaliter et perfecte dicitur homo, secundum propriam hominis rationem, nunquam dicitur homo pictus. Unde, cum Christus dicatur naturalis Filius Dei et secundum perfectam rationem filiationis, non poterit dici filius Dei per gratiam aut per creationem.