Universa Philosophia

ESt ergo logicae obiectum ens reale, non vero rationis (ut ens rationis est extra latitudinem entis realis ut sic.) Quae conclusio disertis verbis traditur a Sancto Thoma adducto §. 57. et 58. ubi constituit logicae obiectum actus intellectus, quemadmodum constituit obiectum philosophiae moralis actus voluntatis, et actiones externas obiectum artis mechanicae: sed mechanicae et moralis Philosophia considerant eas operationes ut sunt ens reale: ergo Sanctus Thomas reale constituit logicae obiectum. Eadem opinio est Durandi adducti §. 46. constituentis dialecticae obiectum extrinsecas denominationes quas ipse vocat ens rationis. Consentiunt P. Toletus adductus §. 46. Didacus Masius adductus §. 50. Pater Fonseca lib. 2. metaph. cap. 3. et P. Suarez 1. metaph. disp. 1. sect. 4. n. 25. et tom. 2. disput. 39. initio: disputatione vero 54. initio ait, esse dialecticum errorem opinari ens rationis esse logicae obiectum: collegium Conimbricense in praemio logicae. q. 5. art. 2. et 3. et alii complurimi.

Probatur primum, quia logicae adaequata materia sunt conceptus generis, speciei, definitionis, argumentationis, etc. Sed haec omnia sunt denominationes extrinsecae reales, non distinctae ab actibus intellectus: ergo obiectum adaequatum dialecticae est ens reale. Minor probatur ex disp. 19. Metaph. sect. 1. maxime autem sect. 2. a §. 56. §. autem 62. totam doctrinam aptari huic sententiae. quia cognitio et amor per se, sine aliqua forma reali aut rationis, denominat hominem amantem et cognoscentem, ut omnes admittunt: ergo etiam denominant per se obiectum amatum aut cognitum. Consequentia patet; quia amor et cognitio tam immediate extrinsece versantur circa obiectum amatum et cognitum quam immediate intrinsece circa cognoscentem et amantem. quia qui immediate amat, aliquid amat immediate: ergo aliquis amatur immediate: amor enim ille facit et hominem amantem et obiectum amatum. Has autem denominationes esse reales, inde patet; quod forma denominans est ens reale: cum autem subiectum et forma sint realia, neque aliquid interiiciatur inte utrumque, non est cur illa denominatio exulet a classe entis realis ut sic: ut constat ex ea disp. 19. metaphysicae §. 14.

Obiicies cum patre Rubio, actus intellectus considerari posse ut intelligenti communicant denominationem intelligentis: sub qua consideratione non spectant ad logicum, sed ad animasticum: quia secundum illam rationem sunt actus secundum se, et pertinent ad scientiam realem. Considerari item possunt ut tribuunt obiectis denominationem cogniti: sub qua consideratione abripiuntur a logica: sic autem non sunt entia realia, quia denominatio cogniti nihil ponit in rebus. Respondeo primum, intellectiones eodem gaudere conceptu ut denominant cognoscentem, ac ut denominant cognitum: quia per eandem rationem per quam homo est cognoscens, obiectum est cognitum, ac propterea utraque denominatio est realis, quia est utraque a reali forma. Ad probationem, respondeo intellectionem ad animasticum pertinere, qui considerat utrum sit actio? an passio? qualitasue? an vero utrumque? et eiusmodi alia quae logicus neque attingit. Considerari item possunt ut ex arte fiunt, nempe actum de genere coniungendum esse cum actu de differentia ad definiendum: item actum affirmativum universalem iungendum actui affirmativo particulari ad colligendam conclusionem in Darii; hoc spectat ad logicum, neque est de actibus secundum se, sed de illorum dispositione ex arte: quae dispositio praeter essentiam illorum actuum addit denominationem extrinsecam unius actus ab alio: vel modum aliquem accidentarium: quemadmodum architectus agit de lapide, et calce, non secundum se, sed ut misceantur. Denominatio autem cogniti ponit aliquid in rebus: obiecto quidem extrinsecum, intrinsecum autem potentiae. Recognosce §. 109.

Secundae probationi conclusionis praemitto permittendam esse adversariis distinctionem inter denominationes cognoscentis et cogniti, atque donandum aliquod ens rationis ab intellectione distinctum, quo proxime et formaliter constituantur genus, species, et aliae intentiones secundae, ut ea permisi §. 66. et 67. His constitutis, probo secundo conclusionem: actus intellectus ut sunt formaliter et active definitio, divisio, et argumentatio sunt logicae obiectum: sed sub hac consideratione sunt entia realia et non rationis: ergo obiectum logicae amplectitur entia realia. Minor ab adversariis datur: quia illi actus sunt de genere qualitatis, et actionis. Maior patet, primum ab exemplo, quia omnes operationes humanae tam internae quam externae, capaces alicuius praecepti, spectant ad aliquam facultatem per quam dirigantur: ut actiones voluntatis ad philosophiam moralem. Circa quos bipartita est philosophia: animasticus enim considerat de actibus voluntatis an sint actio? an vero qualitas? an solum ex natura rei a cognitione pendeant? an vero essentialiter? an libertas sit illis extrinseca denominatio? an vero intrinseca? Moralis autem philosophus iis animastico permissis disputat, quod sit rectum dictamen rationis ut ex eius praescripto moveatur. Voluntas expendit utrum et in quibus circunstantiis iustitia potius utendum sit quam misericordia. Architectus item acceptis ex philosopho naturali ligni et lapidis attributis considerat qua ratione movenda sit manus ad illorum collocationem, quam suis legibus praescribit. ergo eadem ratione praescribet logicus, qua ratione sumus active argumentaturi.

Primum obiicies, actus intellectus in ea consideratione tractari quidem ab animastico: non vero a logico. Respondeo id apertae falsitatis evinci: quia argumentatio activa est ens per accidens conflatum ex tribus actibus intellectus, artificiosa quidem structura: qua non consideramus utrum actus illi sint actio? an qualitas? quae quaestiones ad animasticum spectant. Artificium autem per accidens, quo argumentatio conflatur, pendet a praeceptis definitionis, et modi sciendi: haec autem praecepta quae pars animasticae disciplinae tradit? compara enim logicam philosophiae morali: quemadmodum haec considerat regulas moris, et circunstantias, quibus honeste sit actus exercendus: sic logicus considerat regulas artis; quibus actus intellectus sint exercendi ex dictamine artis: et quemadmodum philosophia naturalis non considerat rationem, qua voluntas sit exercenda; ita nec considerat qua ratione intellectus sit exercendus ex arte. Igitur ut praeter philosophiam naturalem constituitur moralis, directe contemplans voluntatis actiones honeste exercendas: ita et dialectica est constituenda ut intellectui praescribat rationem se absque errore exercendi. Quod item patet in architectura, musica, et aliis: qua enim ratione pulsandae sint fides, et vox inflectenda, musicus docet; non vero philosophus naturalis: structuram autem lapidis et ligni solus contemplatur architectus: ergo structuram syllogismi activi atque formalis: item intellectionum coniugationem variam ad recte concludendum, contemplabitur logicus: Philosophus autem naturalis nequaquam.

Obiicies secundo cum Patre Rubio directionem activam intellectionum spectare ad animasticum; passivam vero rerum, nempe obiectum esse divisum, definitum etc. quae est passiva directio, spectare ad logicum: contra directionem activam commissionum et passivam obiectorum, non distingui satis ostendi: sed passiva per te spectat ad logicum, ergo et activa. Deinde directionem activam spectare ad logicum constat ex §. 75. exemplo philosophiae moralis et architecturae, quia in activa definitione considerat animasticus rationem qualitatis, actionis etc. logicus autem considerat an sit per genus et differentiam, utrum convertatur cum definito, et habeat secundas intentiones quae ad animasticum nequaquam spectant. Haec autem attributa ipsis intellectionibus convenire ostendam sectione sequenti. Tandem cum in obiectis sit passiva directio et activa in actibus, negari non potest activam per se primo spectare ad logicum: quia ideo volumus rem a nobis esse scitam, ut sit in nobis scientia de tali re. Quod enim volumus, est intellectum perficere dialecticis praeceptis ne erret, sive ut sit sciens: quemadmodum philosophus moralis vult, ut voluntas sit perfecta, et amet secundum rationem; consequenter autem vult, ut obiectum sit secundum rationem amatum. Cum igitur directio passiva non sit formaliter intellectus perfectior, quemadmodum est activa, haec potius spectat ad logicum quam illa.

Confirmatur: dialectica est ars docens rationem et methodum recte disputandi: sed recta disputatio est formaliter et active in intellectu, in obiectis autem tantum est passive vel per extrinsecam denominationem: ergo non solum disputatio passiva, sed etiam activa spectat ad logicum. Maior propositio a nullo negari potest. Aristoteles enim 1. rethoricorum ad Theodectem c. 1. et 2. perspicue docet munus rethorici et dialectici esse disputare: item 1. perihermenias cap. 1. ostendi sciri oportere a dialectico quid sit affirmatio, negatio etc. Idem docet 1. priorum cap. 1. sanctus August. tomo 7. lib. 1. contra Cresconium cap. 18. quid enim (inquit) aliud dialectica quam peritia disputandi? cap. autem 14. sic (inquit) a disputatione dialectica nomen accepit, ita graece dialecticus multo usitatius et tolerabilius latine dicitur disputator. quod si usus admitteret fortasse dialectica latine disputatoria vocaretur. Probatur autem minor ex eodem August. ibid. cap. 15. qui enim (inquit) disputat, verum discernit a falso: ubi ostendit disputationem esse veri discretionem a falso: sed haec discretio spectat formaliter ad intellectum, sicut electio ad voluntatem. ergo disputatio pertinet formaliter ad intellectum. disputatio autem intellectualis non est ens rationis sed reale, quemadmodum electio in voluntate. Minor patet, quia illa discretio est assensus praestitus veritati cum dissensu falsitati, quemadmodum electio est relatio unius medii aliis. quae ex 3. obiectione erunt liquidiora.

Obiicies tertio posse considerari actus intellectus dici definientes et dividentes; item et ens rationis inde derivatur quod vocatur definitio, divisio etc. actus intellectus pertinet ad animasticum, ens autem rationis ad logicum. Respondeo, mirum esse ab August. doceri logicam esse artem disputatoriam; et disputationem esse veri discretionem a falso, quin meminerit somniati huius entis rationis: ut autem eius sententiae fibras evellamus, admitto illud ens rationis, et argumentum: praecepta dialecticae sunt immediate de ipsis actibus dividentibus definientibus etc. ergo illi actus sunt obiectum dialecticae. Probo antecedens, qui haec praecepta, syllogismus in barbara constat tribus propositionibus affirmativis: propositio per se nota est quae cognoscitur ex terminis: dicit de omni, et dici de nullo: haec inquam praecepta sunt de ipsis actibus: propositio enim per se nota, item propositio affirmativa, item dicere de omni et de nullo, actus sunt intellectus. haec autem esse praecepta dialectica quis dubitat? syllogistica enim structura ad quam facultatem pertinet praeter logicam?

Confirmatur: ex structura domus etiam derivatur in hac sententia aliud ens rationis; item ex morali volitionum dispositione derivatur ens rationis: nec tamen architectus illud contemplatur solum, neque philosophus moralis: contemplantur enim ipsam lapidum dispositionem, et collocationem, ex qua aperte oritur ens rationis: architecturae enim praecepta sunt de situ et figura domus quae formaliter fiunt operarum industria, quae ad ens reale et non rationis terminatur. Item Philosophia moralis contemplatur ipsam actuum honestatem: qua ratione exercere oporteat erogationem stipis ut sit honesta: ergo eadem ratione dialecticus contemplatur ipsos actus intellectus, ex quorum dispositione illud ens rationis fingitur derivari. Immo nec partialiter contemplatur logicus illud ens rationis: licet enim sit effectus sui obiecti primarii, tamen sunt effectus nonnulli, qui nullam sibi vendicant facultatem: architectus enim, et philosophus moralis nihil agunt de isto ente rationis. Quamvis enim omnis effectus possit cognosci per facultatem qua agimus de causa, iste tamen effectus tam malae est geniturae, ut a nulla facultate tractetur: quod argumentum est non obscurum, eum recenter esse et obscure natum. Sin roga, obsecro te, aliquem architectum, an de illo aliquid cognoverit, et arbitrabitur se a te illudi.

Hic praeterire nolo cuiusdam novi dialectici inconstantiam: qui late probat, ens rationis non posse esse metaphysicae obiectum: quia metaphysica non potest se extendere ad obiectum quod sit extra ambitum obiecti intellectus: ens autem rationis est extra ambitum hunc. In quem iaculor argumentum. Logica nullum obiectum attingit ultra ambitum intellectus; quia eadem est ratio logicae ac metaphysicae: sed ens rationis est ultra hunc ambitum: ergo non potest ens rationis esse logicae obiectum. Nihil huic argumento responderi potest, nisi illud esse in metaphysica inefficax. Quod pronam disput. 1. metaphys. §. 65. Ens reale esse logicae obiectum constabit apertius sectione sequenti.