Universa Philosophia

DE ampliatione perample disputant Sotus, 2. part. introductionis, cap. 4. atque Fonseca lib. 8. a cap. 36. brevius Toletus, lib. 2. a cap. 8. brevissime Villalpandus, lib. 1. cap. 4. quem imitandum cupio. Status propositionis dicitur, cum res accipiuntur pro tempore significato per verbum, sive sit praeteritum, sive praesens, sive futurum, ut Petrus dormiuit, peccat, ludet. rationem arbitror esse, quia bene stant pro eo tempore omnia significata per eas voces, somnus enim cum Petro stat tempore praeterito: non enim habent ullam oppositionem: item peccatum et Petrus nunc stant, nec, ut vera sit propositio, opus est recurrere ad significationem rerum pro aliis temporibus. Statui opponitur ampliatio, v.g. quando termini propositionis significant res incompossibiles pro tempore significato per verbum, tunc ampliatione est opus, quia subiectum, et praedicatum non stant pro eodem instanti, ut iustus peccavit, stantes sedent, et vigilans dormiet, iustitia cum peccato non potest esse in uno homine: nec sessio cum statione, nec cum vigilia somnus, quam ob rem iustus ampliatur ad aliud tempus diversum ab eo, quod significatur per verbum; nam verbum significat, peccatum fuisse in Petro, instanti B. quo non potuit esse iustitia in eodem Petro, unde opus est, ut iustus non sumatur pro instanti B. sed vel pro instanti A. aut C. reddatque hunc sensum, iustus peccavit, idest, qui instanti A. fuit iustus, peccavit instanti B. Quae doctrina est admodum necessaria ad fugiendas sophistarum captiones: igitur tunc est ampliatione utendum, quando praedicatum, et subiectum non possunt simul poni, subiectum autem explicandum est pro alio instanti, pro quo non significatur praedicatum. Erit ergo ampliatio, Acceptio termini pro diverso tempore ab eo quod significatur per verbum propositionis; Status autem est acceptio termini pro tempore eodem, quod significatur per verbum propositionis.

Duo observa. Alterum, ampliationem soli convenire subiecto in hac nostra doctrina, quia praedicatum significatur convenire subiecto eo tempore quod verbum significat, quod semper habet statum in propositione vera, ut iustus peccat, peccatum est tempore praesenti, iustus autem, quod est subiectum, ampliatur ad tempus praeteritum, quo fuit iustus, non vero ad praesens, quo peccando desinit esse iustus, ac proinde iustitia tunc non habet statum. Alterum observatu dignum, in argumento a termino amplo posse captiose incautos deludi: ut si quis dicat Petrus erat sedens heri, sed Petrus heri stetit, ergo Petrus heri sedens stetit, est enim distinguendum consequens: ergo Petrus heri sedens stetit, quo tempore erat sedens, nego consequentiam, alio tempore transeat consequens, nam illa est argumentatio a sensu diviso ad compositum.

Summulistae in alio sensu accipiunt ampliationem termini, Extensionem a minori ad maiorem significationem, ut Petrus sedet, dicunt ampliari Petrum ad eum qui fuit, vel modo est: item homo est animal, dicunt ly est ampliari ad omnia tempora praeterita, praesentia, futura, possibilia, et imaginaria. Verum non video cur ea vocetur ampliatio, Petrus enim cucurrit, quid significat oppositum statui propositionis, nam statui opponitur ampliatio, at Petrum esse modo vel prius fuisse, nullam habet oppositionem cum cursu, ratione cuius oppositionis opus sit ampliatione.

Dices Petrum, qui cucurrit, posse modo existere. Quid inde? Etiam forte existet cras, nam si quia Petrus post hesternum cursum potest nunc existere, non modo ampliabitur Petrus ad praeteritum, et praesens, sed etiam ad futurum, in quo erit: cuius oppositum docent Summulistae, praescribentes ampliationem propositioni de praeterito, et praesenti, propositioni vero de futuro praescribunt ampliationem ad praesens, et futurum, cum tamen propositio de futuro ampliari possit ad praeteritum, ut Petrus curret, sumitur pro Petro qui heri fuit, nunc est, et postea erit. Item propositio de praeterito ampliari poterit etiam ad futurum, ut Petrus cucurrit ampliatur ad Petrum, qui extitit heri, existit nunc et cras existet.

Terminus ergo amplus est, qui significatur pro tempore distincto ab eo, quod verbum significat: terminus autem non amplus est, qui significatur pro eodem tempore, et constituit propositionis statum. Illa tempora quinque bene recensentur. Imaginarium nihil addit supra possibile, nisi extrinsecam denominationem a nostra imaginatione, qua apprehendimus tempus possibile, ut quandam successivam intercapedinem, capacem temporis realis, ut locus imaginarius apprehenditur, ut quaedam capacitas corporis realis, de quo disp. 14. phys. et 16. metaphysicae: vel dic tempus imaginarium esse obiectivum, quo res in intellectu apprehenditur esse. Propositiones autem illae, quas Summulistae amplas vocant, ad ea quinque tempora, sunt, quas Logici vocant sempiternae veritatis, propter fatalem nexum subiecti cum praedicato, ubicumque sint aut concipiantur.

Restrictio est termini contractio a maiori significatione ad minorem, ut omnis doctus est dignus honore. Illud adiectivum, doctus, statuit fines substantivo homo, quod ex sua institutione amplectitur etiam indoctos, quos ab eius significatione adiectivum excludit. Restrictionem aiunt Summulistae opponi ampliationi: forte quia ampla, et restricta opposita videntur esse; proprie autem non opponuntur, quia omnis homo non est terminus amplus, quia solum subiectum incompossibile cum praedicato tempore significato per verbum, est terminus amplus. Restrictio autem opponitur universalitati vocis, cui appingitur, quia eam limitat a tota sua significatione ad aliam minus universalem, vel omnino singularem. Restrictio melius diceretur opponi alienationi, quia haec vocem extrahit a propria significatione ad impropriam, homo enim, ut significat pictos, et veros, plus significat, quam cum solos veros significat, oppositum restrictioni contingit, quae facit terminum pauciora significare, quam sine restrictione.

Quoddam genus restrictionis censetur esse alienatio, qua per additam vocem aliquam terminus transfertur a propria in impropriam significationem, ut duo homines picti vaeneunt, pictura enim hominis improprie dicitur homo, et qui addit picti, apponit vocem repugnantem homini vero ac proprio: hanc autem melius diceret quis speciem extensionis, sive (quam vulgo vocant, ampliationem) melius (inquam) quam speciem restrictionis, ut patet ex fine, §.48. Diminutio vero est usus termini cum addita voce, qua non absolute, sed secundum quid significat, ut Aethiops est albus secundum dentes, albus enim absolute significat subiectum albedine delibutum, ly autem, secundum dentes, est additum (ut aiunt) diminuens, qui enim solum habet dentes albos, non potest absolute, Hispane. A boca llena, dici albus, sed secundum quid, Hispani, en cierta manera. Regulae iis terminis argumentandi per se sunt clarae, usuque discuntur vel a pueris.