Universa Philosophia

Materialiter, et formaliter, his vocibus frequenter ut imur, et abutimur. Materialiter significat, quando alicui materiae, sive subiecto realiter convenit aliquod praedicatum, ut album est dulce, nempe materialiter, idest, eadem materia sive res, quae est alba, est etiam dulcis, et in divinis paternitas est natura, et iustitia misericordia, identice sive materialiter.

Formaliter significat, quando aliquod praedicatum convenit subiecto ratione alicuius formae, ut album formaliter disgregat visum, idest, albo convenit disgregare visum ratione albedinis, quae vox semper reduplicat formam, et significat, formam esse causam, propter quam convenit praedicatum subiecto, ut albo disgregare visum propter albedinem, qua propter multae propositiones identice, seu materialiter verae, in sensu formali sunt falsae, ut album formaliter est dulce: quia facit hunc sensum, albedo est ratio, propter quam subiectum est dulce.

Hi termini applicantur, et conceptibus realiter distinctis, ut patet ex subiectis exemplis, et conceptibus sola ratione distinctis, ut in divinis, in quibus intellectus formaliter non est voluntas formaliter. Item in humanis animal formaliter non est rationale formaliter: quia efficit hunc sensum, operatio a qua homo denominatur animal non est operatio a qua denominatur rationale, et proportione servata, distinctio rationis imitatur distinctionem realem, quia sicut dulcor non constituit album, ita neque discursus denominat animal, sed rationale, de quo satis dixi disputatione 6. metaphysices, et disputatione tertia logicae, sectione prima.

Reduplicative, et specificative, sive identice. Hae voces recidunt in materialiter, et formaliter. Nam specificative, et identice appellat supra solum subiectum, sive materiam, sive entitatem, vel speciem, respondentque materialiter, reduplicative autem aequivalet formaliter, qua voce denotatur praedicatum convenire subiecto ratione alicuius formae, ut album reduplicative disgregat visum, non tamen est dulce reduplicative, sed specificative.

In communi, et ut sic significant conceptus communes, ut apprehenduntur conceptu confuso, et communi, ut homo ut sic est risibilis, idest rationi communi hominis convenit risibilitas. Haec autem est falsa propositio, homo ut sic est albus, nam rationi communi hominis non convenit albedo. Ut sic potest etiam reduplicare in sensu formali, et in identico, sed usitatius est in identico, nam rationes communes habent diversa praedicata communia, quorum aliqua illis conveniunt ratione essentiae formaliter, ut homo ut sic est animal, alia identice, ut homo ut sic est risibilis. Sumatur ergo ut sic pro solo conceptu communi, ut ab inferioribus praeciso.

Formaliter, et efficienter, significat formaliter praedicatum conveniens subiecto ratione alicuius formae, aut conceptus, v. g. materia prima formaliter est potentia passiva, idest, per suum conceptum, sive essentiam. Item hic calor reddit formaliter calidum, idest per suam entitatem: efficienter autem significat, quando res aliqua praestat aliquid efficiendo aliud, verbi gratia, calor ignis reddit calidam manum efficienter, idest, efficiendo in manu calorem a se distinctum, calor autem existens in manu illam reddit calidam formaliter, idest per suam entitatem illi unitam. Item ignis formaliter est calefactivus, et calefactio formaliter est calefactio, idest, per suas entitates, et essentias. Adverte rationem agendi etiam formaliter denominare terminum actum, nam per suum conceptum formalem illum agit: item agens, immediatum formaliter est agens, ut quod, idest, per suam entitatem agit, ut quod, hae autem denominationes reducuntur ad denominationes efficientium.

Virtualiter, formaliter, et eminenter termini sunt ad expressionem causarum, et effectorum. Formaliter continetur effectus in causa, quando est in illa propria entitas effectus, ut ignis formaliter est calidus, denique quotiescumque res significata secundum suum esse est in alia, dicitur esse in illa formaliter, ut albedo in pariete, a qua denominatur formaliter albus. Virtualiter continetur effectus in sua causa, quando non est secundum suum esse in illa, sed ab illa potest produci, ut sol est virtualiter calidus, non formaliter: quia calor secundum suum esse non reperitur in sole, potest tamen a sole produci, quia sol est virtus ad calorem: ob quod dicitur illum continere virtualiter. Eminenter significat effectum contineri in virtute causae ipso perfectioris, et aequivocae, quae continet perfectionem effectus, sublatis illius imperfectionibus specificis, ut calor continetur eminenter in luce, quae est qualitas, sicut ille, sed contrario carens, et creaturae continentur eminenter in Deo. Nonnunquam Angelus dicitur continere eminenter hominem: quia est illo perfectior, sed immerito, et vulgari ratione, quia illum non potest producere.

Actus, et potentia. Res dicitur esse actu, quando simpliciter est, quod enim non est actu, non est simpliciter. Potentia dicitur res esse, quando non est, sed potest esse, unde sicut homo, qui nondum est Papa, simpliciter non est Papa, licet possit esse: ita res, quae sunt in potentia tantum, simpliciter non sunt, sed possunt esse: ita omnis effectus antequam producatur, dicitur esse in potentia causarum, id est, causae habent potentiam ad illum producendum, de quo disputat. 8. Metaphys.

Absolute sive simpliciter, respective, vel comparative: res simpliciter dicitur esse talis, quando in se spectata secundum suum esse habet tale praedicatum, ut dicitur homo simpliciter magnus, vel doctus, quando in se habet sufficientem magnitudinem, aut doctrinam. Respective autem dicitur, quando in se non habet tale praedicatum; si vero comparetur alteri rei, illud videtur habere, ut homo pusillus dicitur magnus, nano comparatus; et homo procerus dicitur exiguus, giganti collatus, et homo mediocriter peritus dicitur doctus respective, id est, ex collatione cum barbaro. Adde secundum quid, quod fere recidit in respective, ut cum quis scit recte unam rem tantum, ceterasque ignorat, hic absolute est idiota, secundum quid autem est doctus. Item homo pictus, secundum quid est homo, id est, in repraesentando.

Per se, et per accidens. Per se significat, quando subiectum convenit praedicato ex principiis suae naturae, et non accidentario aliquo eventu, ut homo per se est bipes, et vinum per se est necessarium ad ebrietatem, et arma militi. Per accidens autem res dicitur esse, cum forte fortuna, et accidentarie illi convenit praedicatum, ut homo per accidens est monoculus ex accidentario causarum congressu, et domus fit a musico. In causis autem per accidens est illa, sine qua effectus poterat esse.

Ut quo, et ut quod. Ut quod dicitur esse res aliqua, quae ab aliqua forma, vel conceptu accipit denominationem, ut intellectus est intelligens, ut quod, quia ab intellectione accipit illam denominationem. Et materia, et forma uniuntur ut quod. Ut quo autem dicitur res illa, quae talem denominationem dat, ut intellectio intelligit ut quo, id est, est ratio, qua intellectus intelligit, et unio unitur, ut quo.

Positive, et negative. Positive dicitur res esse talis, quando in illa ponitur aliqua forma, a qua ita denominetur, ut studiosus est bonus positive, et qui ceteris omnibus antecedit, est positive primus. Negative autem dicitur res, quando caret forma contrariam denominationem tribuente, ut homo non vitiosus dicitur negative bonus, quia non est malus, et ille, cui nullus praecedit, dicitur negative primus, id est non habet priorem. Sic beata Virgo dicitur peperisse primogenitum, non quod alios postea genuerit, sed quia nullum genuit antequam Christum: et dicitur peperisse antequam convenerit cum Iosepho, non quod postea convenerit, sed quod antea non convenerat.