Universa Philosophia

ARISTOTELES 1. perihermenias cap. 4. Petrus Hispanus lib. 1. c. 6. aliique Summulistae propositionem dicunt esse orationem vere vel false significantem. Bene advertunt Conimbricenses, quaest. 3. art. 2. melius, et profundius propositionem definiri per affirmationem, et negationem, quam per veritatem, et falsitatem; diffinitio enim est quidditas rei; veritas autem et falsitas, non est quidditas propositionis, sed affirmatio, et negatio, ex qua oritur veritas, et falsitas (ut patebit disput. 9. de anima sect. 1.) ergo propositio non est definienda per veritatem, et falsitatem, et quidem Aristoteles eo c. totus est in explicanda negatione, et affirmatione propositionis: cum autem propositionem definiit eo capit. definitionem, ut clariorem pueris, nihil enucleate sentientibus, praemisit. Secundo definitio non est tradenda per disiunctionem differentiarum, nisi ad vitandam obscuritatem, sed per conceptum communem, ut animal male definiretur esse rationale aut irrationale, sed vivens¹, sensibile, sic nec propositio ita est definienda. Tertio, quia etiam in apprehensione reperitur veritas incomplexa (ut ostendam ea disp. 9.) cum tamen non sit propositio.

Est ergo propositio actus intellectus iudicativus: prima pars est genus, quo convenit propositio cum simplici apprehensione, a discursu non differt, quia etiam est iudicativus; differt autem ab apprehensione, quae neutram in partem flectitur, sed praecise sistit in repraesentatione obiecti. Iudicium dividitur in affirmativum, et negativum, illud affirmat alterum de altero, sive dicit utrumque terminum esse idem, ut Petrus est homo, quod significatur verbo, est: quam ob rem verbum dicitur copula, sive unio extremorum, quia in mente uniuntur intentionaliter, id est, non dividuntur, sed mutuo copulantur. Verba autem adiectiva explicantur per participium, et verbum substantivum, ut tu scribis, id est, es scribens, Aliud iudicium est negativum, quo alter terminus negatur alteri convenire, ut Petrus non est lapis, quod vocatur divisio, quia negatur unio verbi, res autem non unitae sunt divisae, quia ergo mens negat copulam extremorum, ideo termini sunt mente divisi, e contra autem affirmatio vocatur compositio.

Propositio definita est a me magis animastice, quam Summulistice, erit autem oratio perfecta subrogata, pro iudicio mentis, vel erit oratio iudicativa, vel erit oratio affirmans aliquid vel negans: vel erit oratio vere vel falso significans, iam monui disput. 2. voces subrogari pro conceptibus, easque debere comparatione illorum explanari.

MAteria propositionis est obiectum iudicii, quod quia obiicitur intellectui, consuevit subiecta appellari materia, (ut patet ex disputatione, 1. logicae sect. 1.) ut Petrus currit, Petrus et eius cursus, sunt materia, circa quam propositio versatur. Haec materia est tripartita. Prima dicitur necessaria, quando praedicatum non potest non convenire subiecto, ut Petrus est homo, quia implicat esse Petrum, quin sit homo. Secunda est remota, quia praedicatum ita amovetur a subiecto, ut nequeant esse idem, ut Petrus est lapis. Tertia contingens, quia potest subiectum esse cum praedicato, item et potest esse absque illo, ut homo currit, unio verbi vocatur a nonnullis forma propositionis: verum etiam unio est materia, quia est obiectum iudicii.

Qualitas propositionis dicitur a nonnullis esse affirmatio, et negatio: essentia autem dicitur esse veritas, vel falsitas: quod esse falsum patet, quia qualitas est accidens, sed affirmatio non est accidens propositionis, ut patet, §.1. ergo non est qualitas. Item accidens non est essentia, sed veritas est quasi accidens propositionis, ergo non est essentia. Alii (ut Conimbricenses, et Fonseca) dicunt affirmationem, et negationem esse qualitatem essentialem propositionis, veritatem vero qualitatem accidentalem: rem capio, et probo: phrasim probare non possum, quia qualitas est accidens, essentia vero non est accidens: coniungere autem quidditatem et accidentalem, est coniungere terminos repugnantes; ut si quis diceret hominem habere rationalitatem irrationalem, ergo essentia propositionis est affirmare aut negare, qualitas vero est esse veram vel falsam.

Quantitas non reperitur proprie in propositione, sed per tropum. Nam in corpore magnitudo, et parvitas rei pendet ex quantitate, quae si multum porrigitur, reddit corpus magnum; si vero contrahitur, illud reddit parvum: ita quantitas propositionis est illa, qua propositio redditur magna sive extensa, atque porrecta ad multa obiecta: vel qua adstringitur ad pauca, unde quaerenti quae est propositio? Respondetur affirmativa, aut negativa. Qualis est? vera aut falsa. Quanta? Universalis aut singularis. Quantitas ergo propositionis dividitur, in universalem, particularem, confusam, et singularem, ut omnis homo currit, aliquis homo currit; haec est confusa, quam alii vocant particularem, Hic homo currit, quantitas pendet ex subiecto, et ut subiectum supponitur, propositio dicitur universalis, vel singularis.

Nonnullae propositiones sunt absolutae, nonnullae pendent ab aliquo alio, e. g. Petrus est homo, est propositio absoluta, quia eius veritas aut falsitas non pendet aliunde, sed tantum ex absoluta identitate, aut distinctione subiecti et praedicati: quamobrem eiusmodi propositio dicitur categorica. Ostendi autem disput. 1. sect. 9. categoriam esse praedicationem, item terminum categorematicum esse perfecte significativum se solo, et absolute; unde infero contra nonnullos Summulistas propositionem categoricam non converti cum simplici enuntiatione, nam complexa propositio potest esse categorica, ut Petrus currit, et Ioannes legit, est propositio absoluta, et se sola perfecte significativa. Exemplum autem propositionis pendentis aliunde sit: si Petrus venerit, loquetur, subiectum cum praedicato nectitur non absolute, sed cum dependentia a Petri adventu: nec potest dici absolute Petrum locuturum aut non, nec propositionem esse absolute veram aut falsam, nisi expectetur adventus Petri, a quo pendet et locutio, et veritas propositionis.

Haec propositio recte potest dici syncategorematica, quia copula verbi se sola non significat absolute, sed dependenter a conditione. Melius tamen dicitur Hypothetica. Hypothesis enim Graece sonat, quod Latine suppositio, sive conditio: quam ob rem non convertitur propositio complexa sive constans ex duabus cum hypothetica, quia haec Petrus currit, et Paulus loquitur, non est hypothetica, quia nulla hypothesis in illa constituitur, ergo propositio categorica est propositio absoluta, quae absolute iudicat de obiecto. Hypothetica autem est propositio conditionalis, quae dependenter ab aliqua hypothesi, aut suppositione, iudicat de obiecto, quemadmodum promissio absoluta est, quae non pendet a conditione, ut dabo tibi centum, promissio autem conditionata pendet a suppositione, ut si Navis venerit dabo tibi centum. Hanc doctrinam vide in Toleto lib. 1. cap. 19. quamvis Petrus Hispanus lib. 1. cap. 15. hypotheticam dicit esse, quae componitur ex duabus categoricis, sed non bene, ut observavi, quia est contra nominis etymologiam apertamque rationem.