Universa Philosophia
Pedro Hurtado de Mendoza (1578–1641)
First published 1624
Hurtado de Mendoza, Universa Philosophia (Lyon 1624): the Summulae and the Logica through Disputatio VII, with an original English translation. The rest of the work follows in later append batches.
✦ This work is being completed — add a section.
Summulae
Institutio tyronis de arguendi ratione
§ 1
§ 2
§ 3
§ 4
§ 5
§ 6
§ 7
§ 8
§ 9
§ 10
§ 11
Disputatio I. De terminis propositionum, et eorum unione.
Aristoteles primo Physicorum
Sectio I. Quid sint subiectum, praedicatum, et unio?
§ 1
§ 2
§ 3
§ 4
Sectio II. Terminorum definitio.
§ 5
§ 6
§ 7
§ 8
§ 9
§ 10
§ 11
§ 12
§ 13
§ 14
§ 15
§ 16
§ 17
§ 18
§ 19
§ 20
Sectio III. De termino vocali, scripto, et mentali.
§ 21
§ 22
§ 23
§ 24
§ 25
§ 26
Sectio IV. De terminis significativis, et non significativis.
§ 27
§ 28
§ 29
§ 30
§ 31
§ 32
§ 33
§ 34
§ 35
Signum significativum ad placitum
Sectio V. Divisiones termini mentalis.
§ 37
§ 38
§ 39
§ 40
§ 41
§ 42
§ 43
Sectio VI. De termino universali, particulari, confuso, et determinato, superiori, et inferiori.
§ 44
§ 45
§ 46
§ 47
§ 48
§ 49
§ 50
§ 51
§ 52
§ 53
§ 54
§ 55
§ 56
§ 57
§ 58
§ 59
§ 60
§ 61
§ 62
§ 63
§ 64
§ 65
§ 66
Sectio VII. De transcendentibus, et non transcendentibus.
§ 67
§ 68
Sectio VIII. De termino univoco, aequivoco, et analogo.
§ 69
REperies plures res inter se similes in aliqua ratione; alias omnino dissimiles; alias nec similes omnino, nec omnino dissimiles, sed in parte similes, in parte vero dissimiles. Quae sunt omnino similes, solent vocari una, quia non dividimus unam ab alia per intellectum, sed potius omnes facimus unam. Unde effluxit adagium inter similia ut similia non est distinguere, quia inter illarum differentias non satis distinguit intellectus, sic homines habentes similes annuos redditus dicimus eos habere eosdem redditus: Hispani una mesma renta. Quae vero sunt dissimilia omnino, nullam fundant unitatem in ea ratione, sed diversitatem. Immo non habent unam rationem, sed plures, et sic non fundant unitatem. Quae vero mixtam habent similitudinem, et dissimilitudinem, nec omnimodam habent diversitatem, nec unitatem, aut similitudinem.
§ 70
Igitur terminus univocus est, qui significat plura, quae sunt idem in ratione per illam significata. Haec definitio colligitur ex Aristotelis definitione univocorum, quorum nomen est commune, et secundum nomen ratio substantiae est eadem. ergo illud nomen, quod sic ea significat, est univocum. Confirmatur: res similes, ut omnino similes, possunt uno nomine significari, ergo illud est univocum, quia una ratione tendit in omnia: huiusmodi termini sunt, Homo, leo, et omnes voces spectantes ad quinque praedicabilia.
§ 71
Terminus aequivocus est, qui significat plura omnino diversa in ratione significata per nomen: quia aequivoca sunt quorum nomen est commune, et secundum nomen ratio substantiae diversa. Exempli gratia. Canis non significat unum conceptum, in quo conveniant animal, piscis, et sidus. Hi termini sunt aequivoci, vel casu, quia forte fortuna, eadem vox fuit imposita diversis rebus, ut Rolanus militi, et cani; vel consilio, ut cum quis eamdem vocem, quae imposita est uni rei, imponit et alii: idque dupliciter, primo ad significandum in re secunda aliquam proprietatem, in qua convenit cum prima, ut si quis strenuum militem appellet Cidum ob similitudinem, quam habet cum Roderico Cido in bellorum administratione: huiusmodi autem nomina non sunt aequivoca, sed analoga proportionis, ut cum Christus dicitur leo aut vitis: nec enim significant res omnino diversas, sed aliquo modo similes. Secundo quando non imponitur vox uni propter similitudinem alterius, sed vel memoriae vel amoris, aut honoris ergo, cum Principis servus se vocat Guzmanum, aut Mendoçam, propter Dominum cui servit, quae voces sunt aequivocae, quia in significatione illorum nominum non conveniunt significata: servus enim, qui non trahit originem a Guzmanorum, vel Mendoçarum capite, non convenit cum Guzmanis in nobilitate, ut significatur per illud nomen.
§ 72
Terminus analogus est, qui significat plura nec omnino eadem, nec omnino diversa in ratione significata per illum. Sic enim analoga definiuntur. Exempli gratia, ens est analogum substantiae, et accidenti, quod in illis partim est idem et in parte diversum, quod difficillimum est explicatu, ut patet, disput. 9. logicae, sect. 4. Analoga sunt alia propria, id est, quando ratio analoga reperitur proprie in singulis analogatis, ut ens reperitur proprie in substantia, et accidente, Deo, et creatura: alia impropria, quando ratio analoga reperitur proprie in uno analogato, in aliis vero improprie, et per comparationem ad proprium: exempli gratia, Risus est analogus risui hominis, et prati, sed risus proprie reperitur in solo homine, in prato vero per tropum ad hominem. In his analogis verum est commune adagium. Analogum per se sumptum stat pro famosiori significato, id est pro significato proprio. Si enim quis dicat, risus dolore miscebitur: non loquitur de viriditate, et flacciditate foliorum, sed de risu et dolore humano: at in analogis propriis non est verum illud adagium, ens enim per se sumptum non stat pro solo Deo. De materia huius sectionis ad disputationem 9. logicae: et 2. met. utrum autem in mente sit aequivocatio vide disp. 5. de anima, sectione 6.
§ 73
Adverte res, quae sub uno nomine sunt aequivocae, sub alio esse posse univocas. Exempli gratia. Canis terrestris et marinus sunt aequivoci sub conceptu et voce Canis: univoci autem sub conceptu animalis, quia Canis nullam significat rationem utrique communem, quam tamen significat animal. Item vox, quae comparatione plurium est aequivoca, potest esse univoca respectu aliorum, ut Canis est vox aequivoca comparata pisci, et animali terrestri, at univoca est comparatione Canium terrestrium, quia significat rationem Canis terrestris, ita et comparata Canibus marinis. Idem contingit analogis.