Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam determinavit Sanctus Thomas de vita divina absolute, nunc de specie illius vitae determinat ¹, ostendens illam esse vitam beatam ². Circa hoc autem tria facit: primo, ostendit quod vita beata Deo convenit; secundo, quod Deus sua sit beatitudo, cap. seq.; tertio, quod eius beatitudo omnem beatitudinem excedat, capite cii.

I. Quantum ad primum, ponitur haec conclusio: Deus est beatus.

Probatur primo. Deus est intelligens. Ergo proprium eius bonum est beatitudo. Ergo est beatus. — Probatur prima consequentia. Quia cuiuslibet naturae intellectualis proprium bonum est beatitudo. — Secunda etiam probatur. Quia non comparatur Deus ad proprium bonum sicut quod in bonum nondum habitum tendit, cum illud sit existentis in potentia: sed sicut quod iam obtinet proprium bonum.

Adverte quod proprium bonum hoc loco intelligit Sanctus Thomas bonum ad quod ordinatur natura ut talis est. Sic enim beatitudo est proprium bonum intellectualis naturae, quia ad ipsam natura intellectualis, ut intellectualis est, ordinatur tanquam in suam perfectionem.

II. Secundo. Beatitudo intellectualis naturae est perfectissima operatio. Sed operatio Dei intelligentis est perfectissima. Ergo est beatus. — Maior probatur. Quia beatitudo eius est quod in ipsa est perfectissimum: hoc enim est maxime volitum ab ipsa. Perfectissimum autem in unoquoque est eius perfectissima operatio: tum quia potentia et habitus per operationem perficiuntur; tum quia Philosophus, X Ethic., cap. VIII, ponit felicitatem esse perfectam operationem. — Minor etiam probatur. Quia operationis perfectio ex quatuor dependet: scilicet ex genere, quod, inquam, sit immanens; ex principio operationis, ut videlicet sit altissimae potentiae, scilicet intellectus per habitum perfecti; ex operationis obiecto; et ex forma operationis, ut scilicet perfecte, faciliter, firmiter et delectabiliter operetur. Talis autem est Dei operatio: cum Deus sit intelligens, et consequenter eius operatio sit immanens; suus intellectus sit altissima virtutum, non indigeatque habitu perficiente; seipsum quoque, qui est summum intelligibilium, perfecte et delectabiliter, absque omni difficultate, intelligat.

2. Circa illam propositionem, Perfectissimum in unoquoque est eius perfectissima operatio, considerandum est quod illa comparatio fit respectu eorum quae naturae iam completae in sua substantia superveniunt, non autem de iis quae simpliciter sunt in re. Quia perfectissimum simpliciter in re est substantia rei, non autem operatio. Sed bene verum est quod inter perfectiones substantiae supervenientes perfectissimum est operatio perfectissima. — Potest etiam dici perfectissimum, non quidem essentialiter et in se, sed completive: quia est ultimum quod intrinsece naturae intellectualis perfectionem complet.

3. Circa differentiam inter actionem immanentem et transeuntem, adverte primo quod, cum dicitur per immanentem non fieri aliud praeter ipsam operationem, intelligitur, quod in ipsa recipiatur materia circa quam est operatio: non autem quod nullo modo aliquid per ipsam producatur, cum superius ³ dixerit per intellectionem produci verbum et conceptum in intellectu, ut ibi declaravimus. Differt enim actio immanens a transeunte, quia per transeuntem agitur aliquid in passo circa quod est operatio: per immanentem autem non fit aliquid in eo quod intelligitur, licet fiat aliquid in ipso intellectu.

Adverte secundo, cum inquit Sanctus Thomas tales operationes posse esse ultimum, quia non ordinantur ad aliquod factum quod sit finis, quod per hoc datur intelligi posse quidem produci aliquid per actum immanentem, non tamen quod habeat rationem finis ad quem operatio sit ordinata, sicut actio transiens habet pro fine productum per ipsam operationem. Verbum enim productum per intellectionem non est finis intellectionis: sed intellectio magis est eius finis, quia ad hoc producitur ut intellectio perficiatur. Cum enim intellectio compleatur secundum quod ad ipsam rem intellectam pertingit; et verbum ad hoc producatur ut per ipsum intellectus rem intueatur; sequitur quod verbum ad intellectionem ut ad finem ordinetur.

Sic ergo immanens actio a transeunte differt, quia per transeuntem producitur aliquid in passo, et illud est finis operationis: per immanentem autem nihil producitur in re intellecta; et, si aliquid per ipsam producitur, illud non est finis operationis, sed magis e contrario operatio est eius finis. Ex quibus sequitur quod actiones immanentes sunt perfectiones operantis: transeuntes autem sunt perfectiones operati. Sequitur etiam quod immanens ex suo genere est perfectior: quia ipsa est finis, non autem transiens.

4. Circa illam propositionem, Felicitas est secundum operationem intellectus per habitum perfecti, notandum quod habet veritatem de felicitate humana: de hac enim loquebatur Philosophus ⁴, a quo illa propositio sumpta est. Non potest enim operatio intellectus humani perfecta esse nisi habitu perficiatur: cum noster intellectus sit imperfectus. Non autem vera est de felicitate divina: cum dictum sit intellectum divinum non indigere habitu perficiente, cum in seipso perfectus sit.

III. Tertio. Divina perfectio omnem perfectionem in quadam simplicitate comprehendit. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia eum oportet esse beatum qui perfectus est quantum ad omnia quae desiderare potest: per beatitudinem enim desiderium omne quietatur, cum sit ultimus finis. — Confirmatur et Boetii auctoritate.

Quarto. Deus non indiget aliis: nec alia vult propter se quia eis indigeat, sed quia conveniens est suae bonitati. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia ille qui sibi sufficiens est nullo indigens, vere beatus est: cum eius desiderium sit quietatum.

Quinto. Deus habet quicquid vult, et nihil mali vult. Ergo etc. — Patet consequentia ex definitione beati a quibusdam data. — Antecedens etiam, quoad secundam partem, superius est probatum. — Quo vero ad primam partem, probatur. Impossibile est Deo advenire quod nondum habeat: cum nullo modo sit in potentia. Sed Deus non potest velle aliquod impossibile. Ergo non potest velle se habere quod non habet. Ergo quicquid vult, habet.

Confirmatur auctoritate I ad Tim., ultimo.