Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Quia ostensum est in Deo omnium rerum nobilitates et perfectiones esse, ostendit consequenter Sanctus Thomas quomodo possit ex hoc inter Deum et creaturam similitudo esse aut dissimilitudo¹. Circa hoc autem duo facit: primo, ostendit propositum quantum ad rem; secundo, quantum ad denominationem².

I. Quantum ad primum, ponitur haec conclusio: Deus cum omnibus rebus et similitudinem habet et dissimilitudinem. Prima pars probatur. Quia est omnium agens et omnes perfectiones tribuens. Omne autem agens sibi simile agit: cum unumquodque agat secundum quod est in actu, idest, secundum quod actu habet id quod causat in effectu.

Secunda autem pars probatur. Quia perfectiones quae sunt in Deo, non secundum eundem modum et secundum eandem rationem sunt in creaturis qua sunt in Deo: effectus enim a suis causis deficientes non conveniunt cum eis in nomine et ratione. Hoc autem dissimilitudinem quandam importat.

Confirmatur auctoritate Sacrae Scripturae. Aliquando enim inter Deum et creaturam similitudinem esse inquit, ut Gen. 1, Faciamus hominem etc.; aliquando vero dissimilitudinem ponit, ut Isaiae XL, Cui ergo similem etc., et in Psalmo, Deus, quis similis erit tibi? — Utramque etiam partem ponit Dionysius, IX cap. de Div. Nom.

II. Pro declaratione autem secundae partis conclusionis, notat quod forma effectus licet in causa excedente aliqualiter inveniatur, hoc tamen est secundum alium modum et secundum aliam rationem: propter quod dicitur causa aequivoca. Calor enim a sole in istis inferioribus generatus aliquam similitudinem obtinet ad virtutem solis activam per quam causatur, ratione cuius sol calidus dicitur, quamvis non una ratione: unde sol rebus a se productis est aliqualiter similis, aliqualiter vero dissimilis. Similiter et Deus cum rebus a se productis et similitudinem et dissimilitudinem habet.

Notandum hic est quod, sicut in praedicationibus dicuntur aequivoca quorum nomen idem est, ratio vero substantiae diversa³, ita causa dicitur aequivoca quando nomen formae productae et causae et effectui convenit, sed secundum aliam et aliam rationem. Sic enim dicimus solem esse causam aequivocam calidi: quia caloris nomen et soli et eius effectui convenit, dicitur enim sol calidus et aer calidus, sed hoc est diversis rationibus; dicitur enim sol calidus, non quia habeat in se eandem formam secundum eandem rationem specificam qua aer est calidus, sed quia habet in se virtutem activam in qua virtualiter calor continetur, quae longe dignioris naturae est quam forma a qua aer dicitur calidus. Et similiter est in aliis: et maxime in Deo, in quo forma neque specie neque genere convenit cum effectibus a se productis, sed tantum secundum quandam analogiam, ut dicitur Prima Parte, q. IV, a. 3⁴. Unde non est causa omnino aequivoca, sed magis analoga, ut dicitur I Sent., d. II, a. 2.

III. Quantum ad secundum⁵, ponitur haec conclusio: Secundum hanc similitudinem convenientius dicitur creatura similis Deo quam e converso. Probatur. Simile alicui dicitur quod eius possidet qualitatem vel formam. Creatura autem possidet formam Dei, non autem Deus formam creaturae: cum forma in Deo perfecte inveniatur, in creatura autem secundum quandam deficientem participationem. Ergo creatura dicitur similis Deo, non autem Deus dicitur similis creaturae.

Notandum, ut dicitur I Sent., d. XIX, q. I, a. 2, quod forma proprie dicitur esse illius quod ipsam perfecte et complete habet: non dicitur autem illius esse quod ipsam habet imperfecte et secundum quandam imitationem. Propter hoc quando unumquodque eorum inter quae est similitudo, formam habet secundum eandem specificam rationem, unum dicitur simile alteri et e converso: quia illa forma proprie est amborum forma, cum ambo eam perfecte habeant; et sic unumquodque alterius dicitur habere formam, in quo ratio mutuae similitudinis consistit. Quando autem forma in uno est perfecte et complete, in altero vero imperfecte et secundum quandam imitationem, quod imperfecte habet dicitur alterius habere formam et ei simile esse, non autem e converso. Et quia omnis perfectio a Deo creaturis communicata perfecto modo in Deo est, propter quod eius forma proprie dicitur, in creatura autem est imperfecte et secundum quandam participationem deficientem, sicut sapientia Dei in Deo est simpliciter et perfecte, in creaturis autem est aliqua eius participatio deficiens; ideo creatura formam Dei habet et est illi similis, non autem Deus creaturae.

Sed advertendum est quod aliud est dicere rem creatam habere perfecte et complete aliquam formam quae sit similitudo participata perfectionis divinae: et aliud dicere rem creatam habere perfecte et complete formam per quam Deus in creaturas agit. Primum enim verum est in multis: nam ignis perfecte habet essentiam ignis, et homo humanitatem, quae sunt quaedam similitudines participatae divinae bonitatis, et illae sunt proprie ignis et hominis formae. Secundum autem est falsum et impossibile. Nam forma per quam agit Deus, et quam aliquo modo communicat creaturis, est divina essentia et divina bonitas, quam constat in solo Deo perfecte et complete esse, licet aliqua eius participatio in creaturis inveniatur. Propterea bene inquit Sanctus Thomas quod creatura possidet formam Dei, non autem Deus formam creaturae: quia videlicet perfectio quaelibet creaturae est aliqua participatio divinae bonitatis, quae est proprie Dei forma; perfectio autem et forma Dei non est in creatura ut eius forma, cum non habeatur a creatura perfecte, sed per quandam eius participationem.

Ex praedicta conclusione infert corollarie Sanctus Thomas quod multo minus proprie dicitur quod Deus creaturae assimiletur. — Probatur. Quia assimilatio motum ad similitudinem dicit, et sic convenit ei quod ab alio accipit unde ei simile sit. Creatura autem accipit a Deo, non autem Deus a creatura. Ideo ipsa Deo assimilatur, non autem e converso.

IV. Sed circa ea quae dicta sunt occurrit dubium: Aequalitas enim et similitudo sunt relationes aequiparantiae: nam dicitur aequale aequali aequale, et simile simili simile. Si ergo dicitur creatura similis Deo, dicetur et Deus similis creaturae. Et si creatura assimiletur Deo, Deus assimilabitur creaturae.

Ad evidentiam huius dubii, considerandum est quod ad intentionem Sancti Thomae non sufficeret dicere ideo creaturam dici similem Deo, non autem Deum similem creaturae, quia in creatura est relatio realis, quae dicitur similitudo, non autem in Deo est talis relatio realis, sed tantum rationis: nam eodem modo nullum nomen importans habitudinem Dei ad creaturam convenienter diceretur de Deo, quia nulla habitudo Dei ad creaturam est realis, sed omnis est relatio rationis. Propter quod ipse in Prima Parte, q. IV, a. 3 ⁶, et I Sent., loco praeallegato, rationem Dionysii, ix cap. de Div. Nom., assignat, quia videlicet in iis quae unius ordinis sunt recipitur mutua similitudo, non autem in causa et causato. Esse autem unius ordinis interpretatur Sanctus Thomas in I Sent., et in Quaestt. de Ver., q. XXIII, a. 7, ad 11, quando, sicut unum habet formam unius, sic alterum formam alterius habet; hoc autem est quando forma secundum quam attenditur similitudo, secundum eandem rationem in utroque extremorum existit, sicut albedo in duobus hominibus; in his enim dicuntur extrema mutuo similia. In causa autem et causato non recipi mutuam similitudinem in locis praeallegatis interpretatur, quando causatum non recipit formam causae secundum eandem rationem, sed fit ad imitationem formae causae: sicut statua Herculis fit ad imitationem Herculis; propter quod dicimus statuam Herculis similem esse Herculi, quia facta est ad imitationem eius et eius formam habet, non autem dicimus Herculem similem esse suae statuae. Propter hoc ergo creatura est similis Deo sed non e converso, quia se habent sicut causa et causatum quod non recipit formam causae secundum eandem rationem, sed secundum quandam imitationem; ex quo sequitur creaturam formam quae est Dei habere, non autem Deum formam quae est creaturae. Unde videtur illo in loco Dionysius non de causa et causato universaliter loqui, sed de hac causa quae est Deus, et de causatis quae sunt eius creaturae, quae ad Deum aequalitatem habere non possunt. Quod constat ex verbis ipsius Dionysii. Nam postquam dixit, In causa autem atque causatis conversionem nequaquam admittemus, immediate subiungit: Non enim his solis aut illis ut sint similia donatum est, sed omnibus quae similitudinem admittunt, ut similia sint Deus auctor est.

Ad dubium ergo, conceditur quod similitudo est relatio aequiparantiae, sed negatur consequentia, Ergo, si creatura dicitur similis Deo, etiam Deus dicitur similis creaturae. Non enim dicitur similitudo relatio aequiparantiae quia utrumque extremum relative eodem nomine denominetur: sed quia, ut sic, simile non dicitur ad aliquid quod aut supersitet aut subiiciatur, sed ad aequale. Et si id cui aliquid simile dicitur, mutua relatione ad ipsum referatur, eodem nomine referetur: simile enim est simili simile, quando scilicet utrumque extremum denominatur in respectu ad alterum. Sed tamen potest esse ut quandoque non denominetur utrumque extremum in respectu ad alterum: quod est quando forma in utroque extremo secundum eandem rationem non invenitur. — Hanc responsionem videtur intendere Sanctus Thomas de Ver., loco praeallegato, ubi ait quod similitudo et conformitas quamvis sint relationes aequiparantiae, non tamen semper utrumque extremorum denominatur in respectu ad alterum, sed tunc tantum quando forma secundum quam attenditur similitudo vel conformitas, eadem ratione in utroque extremo existit.

2. Advertendum tamen quod, licet secundum proprium et consuetum usum vocabuli non dicamus Deum similem creaturae, aut Herculem similem suae imagini, quia talia non consueverunt denominari in respectu ad ea quae ad eorum imitationem fiunt; si quis tamen vellet nominis significatum extendere, ut fieret denominatio respectu relationis intellectae in Deo ut terminat relationem alterius extremi, ut diceretur Deus similis creaturae quia creaturae relationem et similitudinem ad se terminat, hoc inconveniens non reputarem. Propter quod non inquit hic Sanctus Thomas quod nullo modo possit Deus dici similis creaturae, sed quod convenientius dicitur creatura Deo similis quam e converso, quia videlicet est magis secundum usum vocabuli. — Quod autem inquit Prima Parte ⁷, quod nullo modo concedendum est Deum esse similem creaturae, intelligendum est, servato proprio vocabuli usu. Consuevimus enim illud tantum dicere alteri simile quod habet formam quae est eius, idest, quam plene et perfecte habet: non autem quando ipsum formam habet complete et perfecte, alterum vero habet quandam eius participationem, in quo attenditur similitudo secundum imitationem, non autem secundum convenientiam in forma eiusdem rationis.

Similiter, si accipiatur assimilari, sive assimilatio, ut dicit motum ad unitatem formae secundum quam attenditur similitudo, non potest dici Deus creaturae assimilari, nec Hercules suae imagini. Sed si accipiatur pro eo quod est esse terminum similitudinis creaturae ad Deum, aut imaginis ad Herculem, idest, concipi cum respectu terminantis respectum similitudinis, non est inconveniens dicere Deum assimilari creaturae et Herculem suae imagini.