Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Sexta conclusio, respondens sextae obiectioni, est: Deus cognoscit vilia: nec hoc eius derogat nobilitati, immo eam attestatur ¹.

I. Probatur primo. Deus est infinitae virtutis in intelligendo. Ergo eius cognitio usque ad remotissima extenditur. Ergo ad quaecumque vilissima. — Probatur prima consequentia. Quia vis divini intellectus in intelligendo assimilatur virtuti activae: cum non accipiendo a rebus cognoscat, sed magis per hoc quod eis influit. Quanto autem virtus activa est fortior, tanto ad remotiora suam actionem extendit. — Secunda quoque probatur. Quia gradus nobilitatis et vilitatis in entibus attenditur secundum propinquitatem et elongationem a Deo.

Adverte, cum inquit Sanctus Thomas quod Deus magis intelligit per hoc quod rebus influit, quod ly per hoc non accipitur causaliter, sed consecutive et concomitanter. Non enim influere rebus est causa Deo intelligendi res: sed e converso, quia intelligit, influit quod intellectu concepit.

II. Secundo. Si non cognosceret vilia, sequeretur quod nec etiam nobilissima intelligeret. Et sic non intelligeret alia a se. — Probatur consequentia, supponendo quod unumquodque, in se consideratum, nobile sit: quia omne quod quomodocumque est, sive actu sive potentia, est similitudo primi actus, et ex hoc nobilitatem habet; sed vile dicitur aliquid respectu nobilioris. Tunc sic. A Deo nobilissimae aliarum rerum non minus distant quam ultimae rerum creatarum a supremis: quia videlicet illae distant sicut finitum ab infinito, istae autem sicut finitum a finito. Ergo, si distantia vilium a nobilissimis impedit ne vilia cognoscantur a Deo, multo magis distantia nobilissimarum rerum a Deo impediet earum cognitionem.

III. Tertio. Deus cognoscit ordinem universi. Ergo nobiliora et viliora cognoscit. — Probatur antecedens. Quia bonum ordinis universi est nobilius qualibet parte universi: cum partes singulae ad eius bonum ordinentur, ut dicitur XII Metaph. ², text. 52. Et ideo, si Deus aliquam naturam nobilem cognosceret, maxime cognosceret universi ordinem. — Consequentia etiam probatur. Quia talis ordo cognosci non potest nisi cognoscantur nobiliora et viliora, in quorum distantiis et habitudinibus consistit.

Adverte, cum inquit Sanctus Thomas quoniam bonum ordinis universi nobilius est qualibet parte universi, quod hoc non est sic intelligendum quasi ipsa ordinis habitudo secundum se sit nobilissimum entium: sed quoniam omnes partes universi simul sumptae, secundum quod sunt ordinatae, est nobilissimum entium, et qualibet parte per se sumpta nobilius.

IV. Quarto. Si vilitas cognitorum redundaret in cognoscentem, non posset esse nisi per accidens: vel scilicet quia, dum vilia considerat, a nobilioribus abstrahitur cogitandis; vel quia ex eorum consideratione in aliquas indebitas affectiones inclinatur. Horum autem neutrum Deo potest convenire. Ergo etc. — Maior probatur. Quia de ratione cognitionis est ut cognoscens contineat cognitum secundum modum suum: idest, quantumcumque res cognita vilis sit, in intelligente tamen est secundum modum intelligentis. Ideo vilitas eius per se in intelligente redundare non potest, sed, si redundat, hoc est per accidens.

V. Quinto. Cognitio quae simul potest in nobiliora et vilia, non est iudicanda vilis. Sed talis est cognitio divina: cum Deus et se et alia eadem scientia et consideratione consideret. Ergo etc. — Probatur maior. Quia virtus non iudicatur parva quae in parva potest, sed quae ad parva determinatur, quia scilicet in parva tantum potest. Nam quae potest in magna, potest etiam in parva: — quando scilicet parva continentur in magnis; non autem si sint omnino disparata. Ergo similiter cognitio quae potest simul in nobilia et vilia, non est iudicanda vilis: sed quae potest tantum in vilia; sicut in nobis, in quibus alia [est] scientia divinorum et alia humanorum, et in comparatione nobilioris inferior vilior reputatur.

Confirmatur auctoritate Sapientiae VII.

VI. Ex istis respondetur ad rationem in oppositum ³; et, ex abundanti, ad auctoritatem Aristotelis quae adduci potest. Cum enim dicitur quod nobilitas scientiae ex nobilitate scibilis pensatur: respondetur quod hoc intelligendum est de iis ad quae scientia principaliter ordinatur, et non de omnibus quae in scientia cadunt. Sub nobilissima enim scientia, apud nos, cadunt non solum suprema in entibus, sed etiam infima: ut patet in Philosophia Prima, cuius consideratio extenditur a primo ente usque ad ens in potentia. Infima autem sub divina scientia cadunt quasi cum principali cognito simul nota.

Adverte quod Prima Philosophia licet de materia, quae est potentia, tractet, quae etiam est de consideratione Naturalis, alia tamen et alia ratione in utraque consideratur: pertinet enim ad Primam Philosophiam inquantum pars entis; ad Naturalem autem inquantum pars entis mobilis, et subiectum primum transmutationis.

Ex hoc quod dicit Sanctus Thomas Primae Philosophiae considerationem extendi a primo ente usque ad ens in potentia, habetur quod ens reale est subiectum Metaphysicae, non autem ens commune enti reali et enti rationis. Nam, si esset ens commune enti reali et enti rationis, non poneretur hic ens in potentia pro infimo ad Metaphysicam pertinente, sed ens rationis, quod minus habet de entitate quam ens in potentia, quod est materia.

Ad Aristotelem, qui videtur velle, XII Metaph. ⁴, t. 51, quod Deus non intelligit aliud extra se; et quod vilia melius ignorantur quam sciuntur: dicitur primo, quod mens eius est quod Deus nihil aliud a se intelligit quod sit perfectio sui intellectus quasi principale cognitum.

Dicitur secundo, quod vilia melius ignorantur quam sciuntur quando alia est cognitio vilium et nobilium, et vilium consideratio impedit considerationem nobilium.