Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Post determinationem de cognitione divina secundum se, ulterius determinat Sanctus Thomas de ipsa ex parte medii cognoscendi ¹. Et ponit hanc conclusionem: Intellectus divinus nulla alia specie intelligibili intelligit quam sua essentia.

I. Probatur primo. Quia si per speciem aliam ab essentia sua intelligeret, esset aliquid aliud divinae essentiae principium et causa. - Probatur consequentia. Quia species est principium formale intellectionis: sicut forma cuiuslibet agentis est principium propriae operationis. Cum ergo operatio intellectualis Dei sit eius essentia, aliquid aliud erit principium essentiae.

Adverte hic quod forma quae est ratio agendi inhaerens immediato principio operationis, et principium specificativum formaliter operationis est, et principium elicitivum eius ac productivum effective: ut principium tamen quo, non ut principium quod. Propterea, si esset in intellectu divino species ab essentia distincta, suae intellectionis esset aliquod principium effectivum et specificativum, et per consequens ipsius essentiae.

Secundo. Intellectus divinus esset in potentia respectu alicuius. Quia comparatur species ad intellectum sicut actus ad potentiam: cum per ipsam intellectus actuetur et fiat intelligens actu.

Notandum quod per speciem fit intellectus intelligens actu, non quidem ultima actualitate, quia, ut diximus ², per intelligere fit completive actu in genere intelligibilium: sed in actu primo tantum, eo modo quo per formam aliquid fit in actu seclusa operatione.

Tertio. In Deo non potest esse accidens. Ergo neque species ab intellectu distincta. - Patet consequentia. Quia species distincta ab essentia intellectus habet esse accidentale.

Adverte quod ab universalitate istius propositionis excludenda est essentia divina, quae intellectui beatorum per modum speciei unitur: illa enim non habet esse accidentale. — Vel dicendum quod loquitur hic Sanctus Thomas de specie quae unitur formaliter intellectui secundum esse: quo modo non unitur essentia divina intellectui beatorum.

Quarto. Illa species erit similitudo aut divinae essentiae, aut alterius rei: quia species intelligibilis est similitudo alicuius intellecti. Non divinae essentiae: quia tunc non esset intelligibilis per seipsam, sed per ipsam speciem fieret intelligibilis. — Non alicuius alterius: quia imprimeretur ei aut a se, aut ab alio. Non a se: tum quia idem esset agens et patiens; tum quia esset aliquod agens quod non similitudinem sui sed alterius in patiente induceret, et sic non omne agens ageret sibi simile. Nec ab alio: quia tunc esset aliquod agens prius eo. — Ergo etc.

II. Sed occurrunt in hac ratione plura dubia. Primum est, quia non videtur sequi, si in intellectu divino sit similitudo ipsius divinae essentiae, quod ipsa non sit intelligibilis per seipsam. Nam unus angelus, ut inferius ostendetur ³, alium per speciem eius intelligit: et tamen quilibet est secundum se intelligibilis, cum sit immaterialis.

Secundum est, quia non videtur inconveniens ex parte intellectus quod idem sit agens et patiens. Nam intellectus agit in seipso actum intelligendi et conceptum.

Tertium est, quia non videtur inconveniens quod aliquid alterius similitudinem producat: sicut intellectus in actu producit conceptum qui est similitudo rei intellectae; et imaginatio in se producit similitudinem montis aurei.

III. Respondetur ad primum quod non ideo facit Sanctus Thomas illam consequentiam quasi nullum actu intelligibile possit absolute per speciem intelligi: sed quia non indiget specie ut a seipso intelligatur. Nam, cum sibi ipsi praesens sit, non est opus specie ipsum intellectui repraesentante in esse intelligibili, si est actu intelligibile. Et si alicuius rei essentia indiget specie ad hoc ut intelligatur a seipsa, signum est quod secundum seipsam intelligibilis non est, neque ponitur in genere intelligibilium tanquam actus aut existens in actu, sed tanquam potentia: quemadmodum intellectus noster.

Ad secundum dicitur quod etiam apud intellectum non potest idem omnino esse agens et patiens. Intellectus enim simul cum specie qua intelligit, producit actum intelligendi et conceptum. Solus autem illam recipit. Unde non est omnino idem agens et patiens. Si autem intellectus divinus causaret in se species intelligibiles quibus intelligeret, idem omnino esset agens et patiens.

Ad tertium dicitur quod non est inconveniens ut aliquid alterius similitudinem producat quando illud agenti etiam simile fuerit: quia quod est similitudo alicuius, est etiam similitudo illius cui illud assimilatur. Sed inconveniens est quod agens producat formam quae alterius similitudo tantum sit et non ipsius agentis. Quod eveniret si intellectus divinus, nude consideratus, causaret in seipso similitudinem alicuius intelligibilis.

Quod autem instatur de intellectu et imaginatione: — dicitur quod conceptus ab intellectu productus non tantum est similitudo rei intellectae, sed etiam similitudo intellectus informati specie intelligibili, inquantum intellectus in actu cum re intelligibili similitudinem habet, immo aliqualem identitatem. — Similiter montis aurei similitudo ab imaginatione formata est etiam similitudo imaginationis habentis in se speciem auri et speciem montis.

IV. Quinto. Sequeretur quod esset per aliquid aliud a sua essentia. — Probatur consequentia. Quia intelligere Dei est eius essentia.

Adverte quod ista ratio differt a prima. Quia prima arguebat de essentia, quod haberet principium et causam productivam: in hac autem arguitur quod ipsum esse productum esset ab alio, sicut ipsum intelligere, et sic Deus per aliud esset in rerum natura tanquam per causam sui esse. Licet autem esse et essentia in ipso sint idem, quia tamen formaliter ex parte intellectus nostri distinguuntur, ideo ab ipsis diversae rationes sumi possunt.