Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Quarto ostendit quod intellectus divinus non intelligit per modum componentis et dividentis ¹.

I. Et arguit primo sic. Omnia cognoscit cognoscendo essentiam suam. Ipsam autem non cognoscit componendo et dividendo: cum in ipsa nulla sit compositio. Ergo etc.

Adverte, ex doctrina Sancti Thomae Prima Parte, q. LXXXV, 5, ad 3, quod compositioni et divisioni intellectus oportet correspondere compositionem aliquam ex parte rei: sive sit ex materia et forma, sive ex substantia et accidente, sive quocumque alio modo. Sed hoc ego intelligo quod conveniat rei aut secundum se et ex natura sua: aut secundum quod est in conceptu nostro. Non enim requiritur ut ipsa res de qua formatur compositio et divisio, in seipsa aliquam habeat compositionem, alioquin omnes propositiones quas de Deo formamus falsae essent, cum in ipso nulla sit compositio: sed requiritur quod saltem in intellectu multiplicitatem quandam habeat. Et sic divina essentia compositionem et multiplicitatem habet, secundum quod de ipsa multos conceptus formamus. Sed quia hoc accidit ex imperfectione intellectus nostri non valentis ipsam secundum quod in se est comprehendere, ideo, ubi intellectus est illi adaequatus, cuiusmodi est intellectus divinus, in ipsa non est compositio etiam secundum quod intelligitur: cum non sub pluribus conceptibus concipiatur. Ideo a tali intellectu sine compositione cognoscitur. Propter hoc ergo dixit Sanctus Thomas Deum ideo non componere essentiam suam cognoscendo, quia ipsa composita non est, scilicet in se; et addidit etiam quod cognoscit seipsum sicut est, ut ostendat quod nec etiam secundum quod a seipso intelligitur, compositionem habet. Et sic ex nulla parte ipsam intelligendo componit: cum oporteat compositioni intellectus aliquam compositionem ex parte rei altero illorum modorum correspondere.

II. Secundo. Si componeret et divideret, non uno intuitu omnia consideraret, sed seorsum. — Probatur consequentia. Quia quae componuntur et dividuntur nata sunt seorsum ab invicem considerari. Nam si, cognito quid est res, statim cognosceretur quid ei inest vel non inest, non esset opus compositione et divisione.

Advertendum, ut habetur Prima Parte, q. LXXXV ² et LVIII ³, quod ideo intellectus noster cognoscit componendo et dividendo quia, cum procedat de potentia ad actum, non statim habet perfectam rei cognitionem, sed primo rei quidditatem cognoscit, deinde passiones et habitudines circumstantes; unde necesse est ut ea quae divisim cognovit, uniat componendo aut dividendo, ad habendam perfectam notitiam de re. Si autem, apprehensa quidditate, simul in ipsa videret quae illi insunt aut non insunt, non indigeret compositione: quia statim de re perfectam notitiam haberet. Quod sane intellectui divino contingit, qui unico actu omnia quae in re esse aut non esse possunt, apprehendit.

Tertio. In Deo non potest esse prius et posterius. Ergo non est in ipso compositio. — Probatur consequentia. Quia compositio et divisio est posterior consideratione quod quid est.

Adverte quod ista ratio differt a praecedente: quia illa procedebat ex ordine cognitorum simplicium; haec autem ex ordine ipsarum cognitionum, simplicis inquam et compositae.

Quarto. In divino intellectu non est aliquid per accidens. Ergo in ipso non est compositio et divisio. — Probatur consequentia. Quia in cognitione quod quid est non decipitur intellectus nisi per accidens, circa compositionem autem et divisionem decipitur: sicut et sensus propriorum sensibilium non fallitur, sed bene in aliis.

Adverte fundamentum huius rationis esse quod in intellectu divino non potest intelligi esse compositio et divisio nisi eo modo quo in intellectu cognoscente quod quid est potest reperiri: quia intellectus divinus est simpliciter intellectus, et omnia cognoscit eo modo quo noster intellectus cognoscit quod quid est, ut dictum est superius ⁴. Et quia in cognitione quod quid est, ut sic, non admiscetur compositio nisi per accidens, ratione cuius et in ipso falsitas esse potest; ideo nec isto modo potest compositio esse in intellectu divino, in quo nihil est per accidens.

Quinto. Sequeretur quod intellectus divinus compositus sit. — Probatur consequentia. Quia compositio formata per intellectum existit in intellectu, non in re quae est extra intellectum: licet aliquid sibi correspondeat in re, ut supra ⁵ diximus. Si ergo intellectus divinus componat, erit in ipso forma ab ipso distincta. Et sic erit in ipso aliqua compositio.

Sexto. Si sic est, ergo intelligere Dei non est unum tantum. Ergo sua essentia non est una tantum: cum eius operatio sit sua essentia. — Probatur prima consequentia. Quia intellectus componens et dividens diversis compositionibus diversa iudicat. Compositio enim intellectus compositionis terminos non excedit: nam compositione qua intellectus iudicat hominem esse animal, non iudicat triangulum esse figuram.

Adverte quod compositionis nomine aliquando significatur ipsa operatio intellectus; aliquando conceptus per illam operationem productus. Hic autem accipitur pro ipsa operatione. Verum enim est quod talis operatio non excedit terminum per ipsam productum: sicut et nulla alia operatio suum terminum excedit. Et ideo, si terminus unius compositionis est hominem esse animal, nihilque aliud repraesentat in re, non poterit illa operatio ad aliud iudicandum extendi.

III. Sed quia posset aliquis deducere quod Deus non cognoscat enuntiabilia, quia non componit: hoc removet Sanctus Thomas, dicens quod hoc ex dictis non sequitur. Quia, licet Deus non componat aut dividat, omnium tamen cognoscit compositionem: eo quod essentia sua una et simplex exemplar sit omnium multiplicium et compositorum tam secundum rem quam secundum rationem.

Sed occurrit hic dubium. Nam entia rationis nullum habent esse, sed solum cognoscuntur. Ergo per divinam essentiam non cognoscitur compositio rationis. Essentia enim divina non est exemplar entium nullum habentium esse nec habere potentium.

Respondetur, et dicitur primo, quod per compositionem rationis non intelligit Sanctus Thomas compositionem quae sit ens rationis ut ens rationis distinguitur contra ens reale: sed compositionem et conceptum complexum formatum per intellectum et rationem. Qui est ens reale: distinctum tamen contra ens naturale, quod extra intellectum per ipsum repraesentatur.

Dicitur secundo, quod essentia divina est etiam aliquo modo exemplar entis rationis, ex ea parte qua aliquo modo participat esse.

Confirmatur postremo et conclusio et sensus conclusionis auctoritate Isaiae lv, ubi dicitur, Non enim cogitationes meae etc.: cum tamen dicatur in Psalmo, Dominus scit cogitationes hominum. — Item Dionysii, cap. VII de Divinis Nominibus.