Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Secundum corollarium¹ est: Odium alicuius rei Deo convenire non potest.

Circa hoc autem corollarium duo facit Sanctus Thomas: primo, probat propositum; secundo, removet dubium².

I. Quantum ad primum, arguit primo sic. Voluntas Dei inclinari non potest ad malum, ut est ostensum supra. Ergo etc. — Patet consequentia. Quia iis quos odimus, malum volumus: scilicet, sub ratione mali.

Secundo. Deus unicuique vult bonum. Ergo etc. — Probatur antecedentes. Quia vult in aliis rebus a se ut sit suae bonitatis similitudo.

II. Sed videtur ista ratio non concludere, propter duo. Primo, quia dici posset quod, dum Deus vult aliquid esse in creatura, vult utique bonum creaturae: sed, cum vult privationem ipsius esse, vult malum. Ideo falsum est quod semper velit alia a se inquantum, volendo bonitatem suam, vult eam in aliis diffundi.

Secundo quia, licet Deus omni enti velit aliquod bonum inquantum illi vult esse, potest tamen alia ratione ipsi velle malum et privationem: sicut damnatis vult esse, et sic eos amat; vult etiam damnationem, et sic eos odit. Unde videtur illa consequentia falsa, Deus unicuique vult bonum, Ergo nihil odit: nisi antecedens intelligatur exclusive, scilicet, vult tantum bonum. Sed tunc falsum erit, ut est ostensum.

2. Ad huius evidentiam considerandum, ex doctrina Sancti Thomae capite immediate sequenti³, et in Prima Parte, q. XIX, a. 9, quod malum nunquam appetitur a Deo nisi ratione alicuius boni coniuncti quod magis appetitur quam bonum quod per tale malum removetur. Unde Deus nunquam vult malum per se: sed aliquando vult ipsum secundario, inquantum vult suam bonitatem per aliquam perfectionem manifestari cui malum aliquod coniungitur; sicut, quia vult iustitiam, vult poenam; et quia vult ordinem naturae servari, vult quaedam corrumpi.

Ideo ad primum dicitur primo, quod utique Deus vult malum alicuius, dum vult illi mortem aut privationem alicuius boni. — Dicitur secundo, quod illud malum non vult ut malum alicuius, quod constituit odii rationem, sed ut coniunctum alicui bono, puta ordini universi. Ideo illa propositio, Deus vult alia a se inquantum, volendo se et bonitatem suam, vult eam in alia diffundi, est universaliter vera. Nunquam enim fertur voluntas divina in alia a se, sive bonum sit sive malum, quin velit aliquam participationem suae bonitatis.

Ad secundum similiter dicitur quod, etsi Deus velit alicui damnationem, non vult tamen illam ut eius malum per se, sed inquantum vult bonum iustitiae.

III. Tertio. Sequeretur quod Deus vellet actionem suam non esse qua producitur, mediate vel immediate, id quod odit. Hoc autem est impossibile. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia, si aliquid odit, vult illud non esse. Volendo autem hoc, vult illud quod ad ipsum requiritur. Requiritur autem ut non sit actio Dei qua producitur: cum non possit aliquid desinere esse manente actione Dei formaliter qua producitur in esse.

Sed ista ratio non videtur concludere. Non enim est impossibile quod Deus velit actionem suam non esse ut terminatur ad esse alicuius: cum de facto aliquando ita sit, cum scilicet res desinit esse.

Respondetur quod loquitur Sanctus Thomas de re quandiu est in natura. Quia non potest Deus velle creaturam non esse pro tempore pro quo est. Et sic, quandiu est creatura, Deus non potest eam habere odio.

Quarto. Deus est omnium rerum causa. Ergo omnia amat. Ergo nihil odit. — Patet prima consequentia. Quia omnia agentia suo modo suos effectus amant.

Confirmatur auctoritate Sapientiae XI.

IV. Quantum ad secundum⁴, quia posset aliquis obiicere: Dicitur Deus in Scriptura aliqua habere odio, ut Mal. I, Esau odio habui, et in Psalmo, Odisti omnes qui operantur iniquitatem. Ergo Deus aliqua odit: — respondet quod hoc similitudinarie dicitur, non autem proprie. Et hoc dupliciter dicitur. Uno modo, inquantum malum contrarium bono quod vult creaturae, vult non esse, quia quae non esse volumus, dicimur habere odio: secundum illud Zach. VIII, Unusquisque malum contra amicum etc. — Alio modo, secundum quod vult maius bonum quod non potest esse sine privatione minoris boni.

Circa primum modum, advertendum quod, ut hic dicitur, amor et odium proprie est subsistentium. Ut enim dictum est supra⁵, amare proprie est velle bonum alicui: et sic est eius cui convenit habere bonitatem in se, non autem eius cui convenit esse bonitatem alterius. Similiter habere odio proprie est velle malum alicui: et sic est eius cui convenit habere privationem bonitatis. Utrumque autem est subsistens: quod enim est alterius bonitas, non subsistit, neque quod est alterius malum formaliter; sed bene cui convenit bonitas, et cui convenit privatio bonitatis, tanquam subiecto. Ideo, cum dicitur Deus odisse malum quod repugnat bono alicuius, sicut cum odit mendacium aut adulterium, hoc non proprie dicitur, cum non sint subsistentia, sed per quandam similitudinem: quia videlicet, sicut habens odio rem subsistentem vult ipsam non esse, aut simpliciter aut aliquo modo, ita Deus vult illa mala non esse.

Circa secundum modum, considerandum quod odium fertur in malum alicuius, ut dicitur Malo, q. XII, a. 4, sub ratione mali: non autem in malum ut habet rationem boni ex aliquo adiuncto. Ideo, cum Deus vult privationem alicuius propter bonum iustitiae, aut corruptionem alicuius propter bonum universi, non dicitur proprie odisse: quia non vult malum eius ut est malum eius. Dicitur tamen similitudinarie odisse, quia vult eius malum: nam et proprie habens odio aliquid, vult eius malum.

Cum ergo dictum est Deum non posse habere odio aliquid, intelligendum est proprie, secundum quod odium est subsistentis; et de malo eius ut eius est quod habetur odio.

V. Sed dubitatur circa hoc. Quia si ideo Deus dicitur nihil habere odio quia nulli rei subsistenti vult non esse, et aliis non vult malum nisi ratione boni adiuncti, eadem ratione nihil homo poterit habere odio: quia voluntas hominis nihil vult nisi sub ratione boni; ut in plerisque locis dicit Sanctus Thomas ⁶, et est de mente Dionysii, IV cap. de Div. Nom. ⁷, et Augustini ⁸.

Ad huius evidentiam, considerandum quod in obiecto operationis potentiae duplex potest inveniri ratio formalis: una communis, sub qua omne obiectum refertur ad potentiam; alia particularis, secundum quam una operatio potentiae ab alia specifice distinguitur. Prima potest dici ratio formalis per modum moventis: quia nihil potest movere potentiam nisi sub illa ratione. Alia vero potest dici ratio formalis per modum terminantis: quia ad ipsam primo terminatur operatio ut specificata et ut talis operatio. Sicut, cum videtur album, ratio communis per modum moventis est color, quia album non movet visum nisi inquantum est coloratum, a quo ipsa potentia visiva specificatur, sicut omnis potentia passiva specificatur per suum activum formale et adaequatum: ratio autem particularis, a qua specificatur visio albi ut est visio albi distincta a visione nigri, est ratio albi; specificatur enim operatio a formali ratione obiecti ad quam primo terminatur ut est talis operatio, visio autem albi, ut talis, primo et per se terminatur ad rationem albi, licet, inquantum visio absolute, terminetur ad rationem colorati. Similiter in omni obiecto voluntatis, quantum ad actum prosecutionis, est quaedam communis ratio formalis per modum moventis: et ista est ratio boni; nihil enim potest movere voluntatem, et universaliter appetitum, nisi sub ratione boni. Quaedam vero est ratio particularis per modum terminantis, a qua ista operatio voluntatis, ut talis est ab alia operatione distincta, specificatur: et ista est ratio formalis obiecti ad quam talis operatio terminatur ut talis est; sicut volitio sanitatis primo et per se terminatur ad rationem sanitatis ut est volitio sanitatis, licet sanitas non moveat voluntatem nisi sub ratione boni.

Dicitur ergo primo quod, si loquamur de formali ratione per modum moventis, voluntas nihil vult actu per modum prosecutionis nisi sub ratione boni, inquantum scilicet sub ratione boni apprehenditur. Si autem loquamur de particulari ratione per modum terminantis, a qua operatio specificatur, sic potest velle malum absolute sub ratione mali. Et sic dicimus quod odium fertur in malum alicuius absolute sub ratione mali: quia actus odii primo et per se, ut talis actus, terminatur ad rationem mali eius quod quis odit; licet illud malum non moveat voluntatem nisi ut apprehenditur sub ratione boni. In quo differt ab ira, quae, licet feratur in nocumentum proximi, non tamen ratio nocumenti est illa ad quam primo terminatur, sed ratio iusti vindicativi: appetit enim iratus vindictam tanquam iustam existimatam propter illatam iniuriam.

Dicitur secundo, quod Deus aliquid odisse proprie non potest, sed bene homo. Quia, cum bonitas divina sit Deo ratio volendi omnia alia a se, nihil potest velle nisi inquantum in ipso manifestatur bonitas sua. Et sic malum et non-esse quod vult alicui, vult sub ratione alicuius boni: sicut volens aliquid ut medium ad sanitatem, vult illud ratione sanitatis, et volitio illa ex sanitate tanquam ex fine specificatur. Homo autem potest velle malum alterius sub ratione mali et nocumenti eius absolute, in ratione terminantis, ut dictum est. Et ideo potest aliquem habere odio.