Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam determinavit Sanctus Thomas de voluntate divina ex parte obiecti, nunc determinat de ipsa quantum ad conditionem volendi ¹. Circa hoc autem duo facit: primo, agit de necessitate volendi; secundo, de causalitate, cap. LXXXVI. Circa primum duo facit: primo, agit de necessitate absoluta; secundo, de necessitate ex suppositione, cap. LXXXIII. Circa primum duo facit: primo, agit de necessitate volendi respectu Dei voliti; secundo, respectu aliorum, capite sequenti.

I. Quantum ad primum, ponit hanc conclusionem: Deus de necessitate vult suum esse et suam bonitatem, nec potest contrarium velle.

Probatur primo. Impossibile est Deum non velle aliquid actu: quia sic esset tantum volens in potentia; et per consequens ens in potentia, cum suum velle sit suum esse. Ergo necesse est quod velit suum esse et suam bonitatem. — Probatur consequentia. Quia in omni volito vult suum esse et suam bonitatem, sicut visus in omni colore videt lumen: vult enim suum esse et suam bonitatem ut principale obiectum, quod est sibi ratio volendi alia.

Adverte quod ista ratio concludit Deum velle se quoad specificationem actus de necessitate, eo quod in omni volito velit se. Supponit autem ipsum se necessario velle quantum ad exercitium actus, eo quod non sit volens in potentia.

2. Sed tunc occurrit dubium. Nam possibile fuit, absolute loquendo, quod Deus non voluerit creaturas esse: quia potuit illas non producere. Sed hoc nullam posuisset in Deo imperfectionem aut potentialitatem. Ergo, si etiam seipsum non vellet, nulla esset in ipso potentialitas. Aut ergo dicere oportet quod possibile est Deum nihil velle in actu: cuius oppositum hic dicitur. Aut oportet dicere quod actualiter vult omne volibile ab ipso. Quod falsum est: sicut falsum est quod producat omne producibile.

Respondetur quod aliud est dicere, Hoc non est volens absolute: et aliud, Hoc non est volens respectu huius. Esse enim aliquem simpliciter non volentem est ipsum nullum simpliciter habere actum voluntatis: esse autem non volentem respectu huius est, non quidem omnino carere actu volendi, sed non habere actum volendi ad hoc terminatum. Primo ergo modo non potest dici Deus non volens, quia hoc imperfectionem et potentialitatem in re quae nata est velle dicit: sed de necessitate voluntas sua habet actum volendi; et, cum sua bonitas sit sibi ratio volendi alia, necesse omnino est ut suam velit bonitatem, omnis enim actus voluntatis terminatur primo ad rationem volendi. Secundo autem modo non inconvenit Deum, absolute loquendo, esse non volentem: quia, cum hoc nihil aliud importet quam quod actus divinae voluntatis non habet respectum rationis ad hoc, quem tamen absolute posset habere, nullam imperfectionem poneret in Deo.

Unde, si poneremus quod Deus non voluisset esse creaturam, propter hoc nulla poneretur in ipso imperfectio, nullaque potentialitas realis, sed tantum poneretur libertas in ipsa voluntate divina, et carentia cuiusdam respectus rationis. Si autem absolute poneremus Deum non velle suam bonitatem, sequeretur Deum esse simpliciter in potentia volentem et carere perfectione actus volendi: quia, si non vellet suam bonitatem, quae est proprium voluntatis eius obiectum, nullum actum volendi haberet. — Unde ratio non sequitur.

II. Secundo. Deus vult se esse sicut ultimum finem. Ergo etc. — Probatur consequentia. Quia quilibet volens de necessitate vult suum ultimum finem: sicut homo de necessitate vult suam beatitudinem, nec potest velle miseriam.

Circa hanc propositionem, Homo suam beatitudinem vult ex necessitate, sciendum est, ex doctrina Sancti Thomae ², quod intelligenda est de beatitudine secundum universalem rationem beatitudinis accepta, non autem secundum propriam rationem. — Similiter, quoad specificationem actus, non autem quoad exercitium. Si enim voluntas eliciat actum circa beatitudinem in communi, ille actus erit velle, et non potest esse nolle: nullus enim potest velle non esse beatus. Sed tamen potest voluntas nullum actum habere circa beatitudinem: sicut unusquisque de facto in seipso experitur.

III. Tertio. Intellectus de necessitate assentit primis principiis speculativis. Ergo voluntas necessario adhaeret ultimo fini. Ergo, si divinae voluntatis non est alius finis quam ipse, de necessitate vult se esse. — Probatur consequentia. Quia ita se habet finis in appetitivis sicut principium indemonstrabile in speculativis. — Ista ratio est confirmatio praecedentis.

Quarto. Omnia, inquantum sunt, suo modo naturaliter diligunt suum esse. Ergo et Deus: quia omnia, inquantum sunt, assimilantur Deo. Ergo de necessitate diligit se: quia sua natura est per se necesse esse.

Quinto. Diligere Deum est summa perfectio rationalis creaturae: cum per hoc quodammodo Deo uniatur. Ergo in Deo essentialiter est et ex necessitate. — Patet consequentia. Quia omnis bonitas et perfectio quae est in creaturis, convenit Deo essentialiter.

Circa istam propositionem, Diligere Deum est summa perfectio rationalis creaturae, adverte quod, secundum aliquorum expositionem, habet veritatem in via: nam dilectio Dei in via est nobilior et dignior cognitione Dei, iuxta illud Apostoli, I Cor. xiii ³, Si noverim mysteria omnia et habuero omnem fidem, caritatem autem non habeam, nihil sum. Secus autem in patria, ubi visio divinae essentiae est tota essentia beatitudinis. Sed tamen etiam in patria aliquo modo dilectio praeeminet cognitioni. De hoc autem in tertio libro erit sermo latior ⁴.