Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber I

Postquam egit Sanctus Thomas de necessitate absoluta divinae voluntatis, nunc agit de necessitate conditionata¹. Circa hoc autem duo facit: primo, ostendit quomodo respectu aliquorum est necessaria; secundo, deducit duo corollaria².

I. Quantum ad primum, ponit hanc conclusionem: Licet Deus circa causata nihil necessario velit absolute, vult tamen aliquid necessario ex conditione vel suppositione.

Pro huius notitia considerandum est, ex doctrina Sancti Thomae Prima Parte, q. xix, a. 3, et Verit., q. xxiii, a. 4, ad 1, quod necessarium absolute dicitur propter necessariam habitudinem terminorum ad invicem, sicut hominem esse animal: necessarium vero ex suppositione, quod non est ex se necessarium, sed solum posito alio, sicut Sortem cucurrisse supposito quod cucurrerit.

Circa quam distinctionem advertendum quod, sicut aliquid dicitur possibile aut ratione alicuius potentiae existentis in re, aut propter non repugnantiam terminorum; ita necessarium potest dici aut ratione necessitatis cuiusdam existentis in re (necessitas enim est rei conditio), aut ratione necessariae habitudinis terminorum. Sed, sicut possibile ratione alicuius potentiae existentis in re includit logicam possibilitatem, si enim aliquid est ad aliud in potentia, illud sibi secundum se non repugnat; ita necessarium ratione necessitatis existentis in re includit necessarium logicum. Si enim res habet ex natura sua ut sit talis necessario, oportet ut illud ad ipsam habeat necessariam habitudinem, ita quod eius remotio sit impossibilis. Et si hoc habet non quidem ratione suae naturae absolute, sed ex aliqua conditione addita, necesse est ut illud habeat ad ipsam necessariam habitudinem posita tali conditione. Unde tunc dicitur simpliciter necessarium et absolute quando praedicatum habet necessariam habitudinem ad subiectum secundum suam naturam consideratum: quod est terminos habere necessariam habitudinem ex suis formalibus significatis. Necessarium autem ex suppositione dicitur quando praedicatum ad subiectum, secundum sui naturam consideratum, necessariam habitudinem non habet, licet illam habeat ut sub aliqua conditione consideratur.

II. Probatur itaque conclusio primo sic. Divina voluntas est immutabilis. Ergo, posito quod aliquid velit, necesse est ex suppositione eam sic velle. — Probatur consequentia. Quia in quolibet immutabili, si semel est aliquid, non potest postmodum non inesse: cum moveri dicamus quod aliter se habet nunc et prius.

Adverte quod immutabilitas non requiritur ad omne necessarium ex suppositione: quia, dum Sortes sedet, necesse est ipsum sedere; et tamen potest Sortes mutari de sedente in non sedentem. Sed bene ad omne immutabile sequitur necessarium ex suppositione: quia necessitas immutabilitatis tantum est etiam necessitas ex suppositione; sicut omne inferius includit in sua ratione superius, ut alias diximus.

2. Circa istam rationem dubium occurrit. Nam, licet in re immutabili si semel est aliquid reale, illud postmodum non possit non inesse; non tamen, si est aliquid rationis, non potest postmodum non inesse: nam constat quod aliquando in Deo fuit respectus actualiter creantis universum, nunc autem non est respectus huiusmodi in Deo, praesertim secundum ponentes creationem a conservatione distingui. Sed cum dico, Deus vult hanc creaturam, dico actum divinae voluntatis cum habitudine rationis ad creaturam: et si desineret velle illam creaturam, desineret esse talis respectus ad creaturam, non autem ipse actus voluntatis, qui est ipsa divina essentia; sicut, postquam Deus creavit universum, desiit habitudo rationis ad universum, non autem ipsa substantia actus creandi. Ergo cum immutabilitate Dei stat quod desinat velle quod semel voluit. Ergo male arguitur ex divina immutabilitate quod, si Deus aliquid velit, illud necessario ex suppositione velit.

Respondetur, et dicitur primo, quod utique ex sola desitione respectus rationis in Deo, non dicitur Deus mutari: quia ens rationis nihil, inquantum huiusmodi, ponit in Deo.

Dicitur secundo, quod propositio Sancti Thomae adducta intelligitur de ente reali. Et ratio procedit quod, si Deus posset non velle quod vult, non tantum cessaret respectus rationis, sed etiam ipse actus volendi: et sic sequeretur Deum realiter mutari. Unde negatur minor quoad secundam partem. — Cum autem probatur a simili de creatione: dico quod non est eadem ratio de creatione et volitione. Nam, cum creatio habeat modum actionis transeuntis, relatio quae creationem concomitatur aliquam realem dispositionem co-exigit in creationis termino. Ideo per solam mutationem termini ab illa dispositione quam in termino co-exigit, desinit ipsa relatio, etiam nulla mutatione facta ex parte actus: cum primum enim desinit res accipere esse de novo, secundum quod formaliter terminabat relationem creationis, ipsa relatio desinit esse; ad variationem enim relationis sufficit variatio alterius extremi. Volitio autem est actio immanens: et relatio quae ipsam concomitatur, inquantum huiusmodi, non co-exigit in termino volitionis aliquam realem dispositionem quae removeri possit. Ideo desinere non potest nisi propter desitionem actus in quo fundatur. Propterea, si Deus volens desinat habere habitudinem volentis ad id quod volebat, necesse est ut et ipse actus volendi desinat. Quod cum impossibile sit, propter Dei immutabilitatem, ut actus divinae volitionis desinat, ideo etiam impossibile est ut Deus desinat velle quod semel voluit. Et sic constat quod optime ex immutabilitate divina arguit Sanctus Thomas Deum ex necessitate suppositionis velle quodcumque vult.

III. Secundo. Deum velle aliquid causatum est aeternum. Ergo etc. — Probatur antecedens. Quia sicut esse Dei, ita et velle eius aeternitate mensuratur. — Probatur consequentia. Quia omne aeternum est necessarium, aut simpliciter aut ex suppositione: cum scilicet mutari non possit.

Tertio. Deus non potest modo non velle quod ponitur voluisse: quia non potest mutari sua voluntas. Ergo nunquam potuit non velle quicquid voluit: quia quicquid Deus potuit, potest; cum virtus eius non minuatur, sicut nec eius essentia. Ergo necessarium est ex suppositione eum voluisse quicquid voluit. Non autem est necessarium absolute: sed possibile modo praedicto in praecedenti capite, scilicet possibilitate logica.

Adverte quod, cum dicimus Deum non potuisse non velle quod voluit, intelligendum est de possibili secundum aliquam potentiam ab actu separatam: nunquam enim in Deo fuit potentia ut nollet quod ab aeterno voluit, ratione perfectae actualitatis et immutabilitatis suae. Si namque intelligeretur de possibili secundum non repugnantiam terminorum, falsum esset. Non enim repugnat Deo non voluisse aliquid in sensu diviso. Immo semper est verum dicere, Deus potest non velle hoc, ostenso aliquo quod velit: quia semper est verum quod praedicatum non habet repugnantiam ad subiectum; et actus divinae voluntatis nunquam transit in praeteritum.

Unde non est contradictio cum inquit quod Deus nunquam potuit non velle quicquid vult: et cum inferius inquit quod est possibile Deum voluisse et non velle quicquid voluit et vult. Primo enim loquitur de possibili dicto ab aliqua potentia separata ab actu: secundo autem, de possibili logico. Unde et illa propositio, Quicquid Deus potuit, potest, intelligenda est de possibili dicto ab aliqua potentia activa: ad quodcumque enim se potuit extendere virtus divina, ad idem etiam numero se potest extendere, cum virtus eius non imminuatur. Posset etiam intelligi de potentia logica: quia videlicet quod non repugnavit Deo absolute, neque etiam nunc repugnat, licet ex suppositione repugnet.

2. Sed tunc occurrit dubium. Deus enim potuit producere diem praeteritam: cum de facto produxerit. Et tamen nunc non potest illam producere: quia continuum successivum idem numero reparari non potest, ut dicitur Quolibet IV, a. 5 ³. Ergo non quicquid potuit, potest.

Respondetur ex doctrina ipsius Prima Parte, q. xxv, a. 4, ad 2, quod quicquid Deus potuit, potest, quantum est ex parte ipsius potentiae: cum variationem non suscipiat. Non tamen quantum est ex parte factibilis: quia aliqua habebant rationem possibilium dum erant facienda, quae, dum facta sunt, deficiunt a ratione possibilis. Ideo propositio sic est intelligenda: Quicquid de numero possibilium Deus potuit, potest, si illud possibile remaneat: non autem si transeat in impossibile produci.

IV. Quarto. Volens aliquid necessario vult ea quae necessario requiruntur ad illud, nisi sit defectus ex parte eius, vel propter ignorantiam, vel propter passionem abducentem a recta ratione eius quod est ad finem. Sed neutrum de Deo dici potest. Ergo, si Deus, volendo se, vult alia, necesse est ut velit omne quod ad volitum de necessitate requiritur: sicut, supposito quod velit hominem esse, necesse est ut velit animam rationalem esse.